Poziomy bezpieczeństwa biologicznego BSL-1 i BSL-2 – grupy zagrożenia, wymagania, wyposażenie i ocena ryzyka
Co to są poziomy BSL
BSL to skrót od ang. biosafety level, czyli poziom bezpieczeństwa biologicznego. Skala ma cztery stopnie. Każdy wyższy poziom dokłada wymagania do poprzedniego: zasady pracy, sprzęt ochronny i konstrukcję pomieszczeń. Najbardziej znany opis poziomów pochodzi z amerykańskiego podręcznika BMBL (wydanie 6. z 2020 roku) i z podręcznika bezpieczeństwa biologicznego WHO.
WHO w 4. wydaniu podręcznika z 2020 roku odeszła od sztywnych poziomów na rzecz oceny ryzyka. Opisuje wymagania podstawowe, rozszerzone środki kontroli i maksymalne zabezpieczenie. Skróty BSL-1 i BSL-2 pozostały jednak w codziennym języku laboratoriów, w ogłoszeniach o pracę i w opisach wyposażenia.
W Polsce podstawą jest rozporządzenie Ministra Zdrowia z 2005 roku w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy, wdrażające dyrektywę 2000/54/WE. Dzieli ono czynniki biologiczne na cztery grupy zagrożenia i wiąże z nimi stopnie hermetyczności. Praca z organizmami genetycznie zmodyfikowanymi ma osobne przepisy o zamkniętym użyciu GMO, które opiszemy w oddzielnym artykule.
Grupy zagrożenia a poziomy bezpieczeństwa
Grupa zagrożenia opisuje organizm: czy wywołuje chorobę, czy szerzy się w populacji i czy istnieje skuteczne leczenie lub profilaktyka. Poziom bezpieczeństwa opisuje laboratorium. Zwykle grupa 2 oznacza pracę w BSL-2, ale ocena ryzyka może podnieść lub obniżyć wymagania, np. przy dużych objętościach hodowli albo pracy z materiałem inaktywowanym.
| Poziom | Grupa czynników | Przykłady organizmów | Główne zabezpieczenia |
|---|---|---|---|
| BSL-1 | grupa 1 – mało prawdopodobne, by wywołały chorobę u ludzi | E. coli K-12, Bacillus subtilis, Saccharomyces cerevisiae | dobra praktyka mikrobiologiczna, otwarty stół, umywalka, fartuch |
| BSL-2 | grupa 2 – mogą wywołać chorobę, mało prawdopodobne szerzenie, dostępne leczenie | Staphylococcus aureus, Salmonella enterica (szczepy nie tyfusowe), większość ludzkich linii komórkowych | komora BSC klasy II, ograniczony dostęp, znak zagrożenia, autoklaw w budynku |
| BSL-3 | grupa 3 – ciężka choroba, możliwe szerzenie, zwykle dostępne leczenie | Mycobacterium tuberculosis | podciśnienie, śluza, filtracja HEPA powietrza wywiewanego, praca wyłącznie w komorze |
| BSL-4 | grupa 4 – ciężka choroba, duże ryzyko szerzenia, brak skutecznego leczenia | wirus Ebola | osobny budynek lub strefa, kombinezony z nadciśnieniem lub komory klasy III |
W laboratoriach dydaktycznych, szkołach i większości pracowni biotechnologicznych na uczelniach pracuje się na poziomach BSL-1 i BSL-2. Poziomy 3 i 4 dotyczą wyspecjalizowanych ośrodków diagnostycznych i badawczych.
Laboratorium BSL-1 – wymagania i wyposażenie
Pracownia BSL-1 może być zwykłą salą laboratoryjną. Wymaga umywalki do mycia rąk, łatwo zmywalnych blatów odpornych na środki dezynfekcyjne i miejsca na odzież wierzchnią poza strefą pracy. Okna, jeśli się otwierają, mają siatki przeciw owadom.
Zasady pracy to dobra praktyka mikrobiologiczna. Nie je się, nie pije i nie nakłada kosmetyków w laboratorium. Nie pipetuje się ustami. Blaty dezynfekuje się po pracy i po każdym rozlaniu. Odpady z hodowlami odkaża się przed wyniesieniem, najczęściej w autoklawie. Pracuje się w fartuchu, a przy ryzyku rozprysku w okularach i rękawicach.
Komora bezpieczeństwa biologicznego nie jest na BSL-1 obowiązkowa. Wiele pracowni używa jej jednak do pracy aseptycznej, żeby chronić hodowle przed zanieczyszczeniem. Do tego celu wystarcza też palnik i dobra technika, o ile w pomieszczeniu nie ma oparów łatwopalnych.
Laboratorium BSL-2 – co trzeba dodać
BSL-2 przejmuje wszystko z BSL-1 i dokłada zabezpieczenia przed zakażeniem przez skórę, błony śluzowe, przypadkowe zakłucie i aerozol. Prace, które wytwarzają aerozol, jak worteksowanie otwartych probówek, homogenizacja czy otwieranie probówek po wirowaniu, wykonuje się w komorze bezpieczeństwa biologicznego klasy II.
Dostęp do pomieszczenia jest ograniczony do przeszkolonych osób. Na drzwiach wisi znak zagrożenia biologicznego z poziomem, nazwą czynnika lub opisem pracy i kontaktem do osoby odpowiedzialnej. Drzwi zamykają się samoczynnie. W laboratorium albo w jego pobliżu jest myjka do oczu.
W budynku musi działać autoklaw lub inna zatwierdzona metoda odkażania odpadów. Ostre narzędzia ogranicza się do minimum, a zużyte trafiają do sztywnych pojemników. Wirówki mają szczelne rotory lub kubki z pokrywami, które otwiera się w komorze.
Każdy wypadek, jak rozlanie hodowli poza komorą czy zakłucie, zgłasza się i zapisuje. Pracownicy przechodzą szkolenie, a badania i ewentualne szczepienia wynikają z oceny ryzyka i decyzji lekarza medycyny pracy, nie z decyzji samego laboratorium.
| Element | BSL-1 | BSL-2 |
|---|---|---|
| Dostęp do pomieszczenia | personel laboratorium | ograniczony, tylko przeszkolone osoby |
| Znak zagrożenia biologicznego | niewymagany | na drzwiach, z opisem i kontaktem |
| Komora BSC | niewymagana | klasa II do prac z aerozolem |
| Odzież | fartuch | fartuch używany tylko w strefie, rękawice, ochrona oczu wg oceny ryzyka |
| Odkażanie odpadów | przed wyniesieniem | zatwierdzoną metodą, autoklaw w budynku |
| Myjka do oczu | zalecana | wymagana w laboratorium lub w pobliżu |
| Procedury i dokumentacja | instrukcje pracy | pisemne procedury, rejestr wypadków, szkolenia |
Jak przeprowadzić ocenę ryzyka
Ocena ryzyka zaczyna się od pytania, z czym się pracuje. Liczy się gatunek i szczep, ale też ilość i stężenie, droga zakażenia, rodzaj procedur i doświadczenie zespołu. Ten sam szczep w probówce 1,5 ml i w fermentorze 20 l to dwie różne sytuacje.
Drugi krok to wskazanie zdarzeń, które mogą pójść źle: rozlanie, aerozol przy otwieraniu, pęknięcie probówki w wirówce, zakłucie igłą. Dla każdego zapisuje się środki zapobiegawcze i postępowanie po zdarzeniu.
Trzeci krok to dobór środków w kolejności od najskuteczniejszych. Najpierw sprawdza się, czy da się zastąpić organizm mniej groźnym szczepem albo zmniejszyć objętość hodowli. Potem dobiera się sprzęt: komorę, szczelne rotory, pojemniki na ostre narzędzia. Na końcu zasady pracy i środki ochrony osobistej. Rękawice i fartuch są ostatnią warstwą zabezpieczeń, a nie pierwszą.
Ocenę spisuje się, podpisuje i aktualizuje przy zmianie organizmu, metody lub skali. Linie komórkowe pochodzenia ludzkiego traktuje się zwykle jak materiał BSL-2, bo mogą zawierać wirusy, których nie wykryto. Materiał z niepewnego źródła ocenia się ostrożniej, nie łagodniej.
Najczęstsze błędy w pracowniach BSL-1 i BSL-2
Pierwszy błąd to komora BSC zastawiona sprzętem. Pudełka i stojaki na kratce przedniej zaburzają przepływ powietrza i komora przestaje chronić. W komorze trzyma się tylko to, co potrzebne do bieżącej pracy.
Drugi błąd to palnik gazowy w komorze klasy II. Płomień zaburza laminarny przepływ i może uszkodzić filtr HEPA. Zamiast palnika stosuje się jednorazowe ezy lub sterylizator elektryczny.
Trzeci błąd to fartuchy noszone na korytarzu i w pokoju socjalnym. Na BSL-2 fartuch zostaje w strefie i jest prany lub odkażany według procedury.
Czwarty błąd to brak przeglądów komory. Komorę BSC sprawdza się po instalacji, po przeniesieniu i okresowo, zwykle raz w roku. Przegląd obejmuje prędkość przepływu i szczelność filtrów HEPA.
Pytania i odpowiedzi
Czym różni się BSL od grupy zagrożenia?
Grupa zagrożenia opisuje mikroorganizm, a poziom BSL opisuje laboratorium i sposób pracy. Zwykle się pokrywają, ale ocena ryzyka może je rozdzielić.
Czy szkoła może pracować z bakteriami?
Tak, z organizmami grupy 1, w warunkach BSL-1 i z zachowaniem dobrej praktyki mikrobiologicznej. Hodowli z wymazów ze środowiska nie otwiera się po inkubacji, bo mogą zawierać nieznane bakterie.
Czy hodowle komórkowe wymagają BSL-2?
Ludzkie i naczelnych linie komórkowe traktuje się zwykle jak materiał BSL-2. Ustabilizowane linie zwierzęce o znanym pochodzeniu czasem kwalifikuje się do BSL-1, ale decyduje ocena ryzyka.
Czy BSL-2 wymaga podciśnienia w pomieszczeniu?
Nie. Kierunkowy przepływ powietrza i podciśnienie to wymagania BSL-3. Na BSL-2 aerozol zatrzymuje komora bezpieczeństwa biologicznego.
Jaka komora jest potrzebna na BSL-2?
Komora bezpieczeństwa biologicznego klasy II, która chroni użytkownika, próbkę i otoczenie. Komora z przepływem laminarnym, która tylko nawiewa czyste powietrze na próbkę, nie chroni pracownika.
Kto odpowiada za ocenę ryzyka biologicznego?
Pracodawca, a w praktyce kierownik laboratorium z osobą odpowiedzialną za BHP i, w większych jednostkach, z komisją lub inspektorem bezpieczeństwa biologicznego.
Zobacz też: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody · Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Komora laminarna a komora bezpieczeństwa biologicznego · Odpady biologiczne i dekontaminacja · Laboratorium mikrobiologiczne – wyposażenie · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Więcej o aparaturze i metodach biologii molekularnej: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody →