Odpady biologiczne w laboratorium – segregacja, autoklawowanie, dekontaminacja chemiczna i kontrola skuteczności

0
W skrócie: odpady biologiczne z laboratorium to zużyte hodowle, płytki z pożywką, końcówki, probówki, rękawice i materiał, który miał kontakt z mikroorganizmami lub komórkami. Najpewniejszą metodą ich unieszkodliwienia na miejscu jest autoklaw: standardowo 121 °C przez co najmniej 15–20 minut w samym ładunku, a przy dużych workach odpadów cykl wydłuża się, bo para wolno dociera do środka. Powierzchnie i rozlewy dekontaminuje się środkami chemicznymi, np. roztworem podchlorynu sodu, etanolem 70 % lub preparatami na bazie nadtlenku wodoru, z zachowaniem czasu kontaktu podanego przez producenta. Ostre narzędzia trafiają do sztywnych pojemników, a odpady zbiera się w oznakowanych workach i pojemnikach według kodów z katalogu odpadów. Skuteczność autoklawu sprawdza się wskaźnikami biologicznymi ze sporami Geobacillus stearothermophilus.

Co jest odpadem biologicznym w laboratorium

Odpadem biologicznym jest wszystko, co miało kontakt z żywym materiałem biologicznym i może go przenosić. W pracowni mikrobiologicznej to płytki Petriego z koloniami, zużyte podłoża płynne, ezy jednorazowe, końcówki do pipet i rękawice. W pracowni hodowli komórkowych dochodzą zużyte pożywki, butle i płytki hodowlane, pipety serologiczne i filtry.

Nie każdy taki odpad jest tak samo niebezpieczny. Szczepy dydaktyczne grupy ryzyka 1 i drożdże piekarskie stwarzają inne zagrożenie niż materiał od ludzi, który może zawierać czynniki zakaźne. Mimo to w dobrej praktyce laboratoryjnej każdy odpad z hodowli traktuje się jako potencjalnie zakaźny i unieszkodliwia przed wyniesieniem z pracowni.

Od odpadów biologicznych trzeba odróżnić odpady chemiczne, takie jak rozpuszczalniki, roztwory barwników czy fenol. Mieszanie obu strumieni utrudnia unieszkodliwianie: autoklawu nie wolno używać do odpadów z rozpuszczalnikami lub chlorem, a spalarnia odpadów chemicznych nie zawsze przyjmie materiał zakaźny.

Segregacja i pojemniki

Segregacja zaczyna się na stanowisku, a nie w magazynie odpadów. Na każdym stole pod komorą bezpieczeństwa biologicznego stoi mały pojemnik na końcówki i pojemnik ze środkiem dezynfekcyjnym na pipety. Po zakończeniu pracy zawartość trafia do większych worków lub pojemników.

Rodzaj odpaduPojemnikUnieszkodliwianie na miejscuUwagi
Płytki, końcówki, probówki, rękawice z hodowliworek do autoklawowania z polipropylenu, w sztywnym pojemniku zewnętrznymautoklawworek niedomknięty w czasie cyklu, żeby para mogła wejść do środka
Zużyte podłoża płynne i pożywkibutla lub zbiornik z zakrętką, odporny na temperaturęautoklaw albo dezynfekcja chemicznanaczynie wypełnione do ok. 2/3, zakrętka poluzowana
Ostre narzędzia (igły, skalpele, szkło)sztywny pojemnik odporny na przekłucieautoklaw lub odbiór przez firmę bez otwieraniapojemnika nie napełnia się powyżej linii
Pipety serologicznedługi pojemnik lub worek, wstępnie zanurzone w środku dezynfekcyjnymautoklawpipety przebijają zwykłe worki
Materiał od ludzi i zwierzątoznakowane pojemniki według procedury jednostkizwykle odbiór przez uprawnioną firmę do spaleniazasady zależą od statusu jednostki i rodzaju materiału
Odpady mieszane biologiczno-chemiczneosobny pojemnik z opisem obu zagrożeńwedług procedury, bez autoklawu, jeśli zawierają lotne chemikaliaprzykład: lizaty z fenolem, odpady z barwnikami

Worki i pojemniki opisuje się pracownią, datą i rodzajem odpadu. Do ewidencji stosuje się kody z katalogu odpadów, a laboratoria, które przekazują odpady firmom zewnętrznym, prowadzą dokumentację w systemie BDO. Dokładny kod zależy od rodzaju działalności, dlatego ustala go osoba odpowiedzialna za gospodarkę odpadami w jednostce.

Autoklawowanie odpadów: jak to zrobić dobrze

Autoklaw zabija mikroorganizmy parą wodną pod ciśnieniem. Standardowy cykl to 121 °C, ale te 15–20 minut liczy się od chwili, gdy temperaturę osiągnie środek ładunku, a nie komora. Worek z kilkoma kilogramami płytek nagrzewa się w środku znacznie dłużej niż butelka z pożywką, dlatego cykle na odpady trwają zwykle dłużej niż cykle na czyste podłoża.

Para musi mieć dostęp do zawartości. Worek zostawia się lekko otwarty albo luźno zawiązany, a do suchych odpadów dolewa się trochę wody. Worki stawia się w tacy lub pojemniku z wysokimi ściankami, bo topiące się płytki z polistyrenu mogą wyciec.

Po cyklu otwiera się drzwi dopiero, gdy temperatura i ciśnienie spadną do wartości bezpiecznych. Butelki z cieczą wyjmuje się w rękawicach termoodpornych i osłonie twarzy, bo przegrzana ciecz potrafi gwałtownie zawrzeć po poruszeniu. Opisany i wystudzony worek trafia do odpadów jako materiał unieszkodliwiony albo do firmy odbierającej, według procedury jednostki.

Czego nie wkładać do autoklawu: rozpuszczalników, substancji żrących, wybielacza (chlor reaguje z materią organiczną i niszczy komorę), materiałów radioaktywnych i zamkniętych szczelnie naczyń. Jak działa sam aparat i jakie są jego rodzaje, opisaliśmy w artykule o autoklawie.

Dekontaminacja chemiczna: środki i czas kontaktu

Powierzchnie, sprzęt, którego nie da się autoklawować, i rozlewy dezynfekuje się chemicznie. Skuteczność zależy od trzech rzeczy: właściwego środka, stężenia i czasu kontaktu. Przetarcie blatu etanolem i natychmiastowe wytarcie do sucha często nie spełnia żadnego z tych warunków.

ŚrodekTypowe użycieZaletyOgraniczenia
Etanol lub izopropanol 70 %blaty, wnętrze komory bezpieczeństwa, rękawice, zewnętrzne powierzchnie naczyńszybko odparowuje, nie zostawia osadupalny, słabo działa na spory, wymaga utrzymania wilgotnej powierzchni
Podchloryn sodu (rozcieńczony wybielacz)rozlewy hodowli, płynne odpady, powierzchnie odporne na chlorszerokie spektrum działania, tanikoroduje stal, traci aktywność po rozcieńczeniu, nie łączyć z kwasami i amoniakiem
Nadtlenek wodoru i nadkwasypowierzchnie, sprzęt, dekontaminacja pomieszczeń i komór (w postaci par)rozkłada się do wody i tlenu, działa na sporystężone roztwory żrące, wymagają środków ochrony
Czwartorzędowe sole amoniowepodłogi, powierzchnie ogólnemało agresywne dla materiałówsłabe działanie na spory i część wirusów bezotoczkowych
Preparaty z aldehydamiw części procedur sprzętu specjalistycznegoszerokie spektrumdrażniące i uczulające, coraz rzadziej stosowane

Roztwór podchlorynu przygotowuje się świeży, bo traci chlor aktywny w czasie stania. Stężenie i czas kontaktu odczytuje się z etykiety lub karty produktu, a nie z pamięci, ponieważ preparaty handlowe różnią się zawartością substancji czynnej. Wnętrze komory bezpieczeństwa biologicznego przeciera się środkiem, który nie niszczy stali nierdzewnej, a po podchlorynie spłukuje wodą lub etanolem.

Rozlanie hodowli: procedura krok po kroku

Każda pracownia powinna mieć zestaw do rozlewów: ręczniki papierowe, środek dezynfekcyjny, szczypce do szkła, worek na odpady i rękawice. Zestaw stoi w widocznym miejscu, a procedura wisi przy nim na kartce.

Przy rozlaniu hodowli poza komorą najpierw ostrzega się osoby w pracowni i odsuwa się od miejsca, żeby aerozol zdążył opaść. Potem, w rękawicach i fartuchu, przykrywa się plamę ręcznikami papierowymi i polewa środkiem dezynfekcyjnym od brzegów do środka. Po czasie kontaktu zbiera się wszystko do worka do autoklawowania, potłuczone szkło szczypcami do pojemnika na ostre narzędzia, a powierzchnię dezynfekuje ponownie.

Rozlanie wewnątrz komory bezpieczeństwa biologicznego jest prostsze, bo komora zatrzymuje aerozol. Wentylator zostaje włączony, a sprzątanie odbywa się tak samo. Przy rozlaniu materiału z wyższych grup ryzyka obowiązuje odrębna procedura danego laboratorium.

Kontrola skuteczności i dokumentacja

To, że autoklaw pokazał 121 °C, nie dowodzi jeszcze, że odpady w środku worka zostały unieszkodliwione. Do kontroli służą trzy rodzaje wskaźników. Taśma ze wskaźnikiem chemicznym zmienia kolor po kontakcie z parą i odróżnia ładunek po cyklu od ładunku przed cyklem. Wskaźniki chemiczne zintegrowane reagują na temperaturę i czas. Wskaźniki biologiczne zawierają spory Geobacillus stearothermophilus, które umieszcza się w środku ładunku i po cyklu inkubuje: brak wzrostu potwierdza skuteczność.

Wskaźniki biologiczne stosuje się okresowo, na przykład raz w miesiącu i po każdej naprawie autoklawu, a częstotliwość ustala procedura laboratorium. Wydruk lub zapis parametrów każdego cyklu przechowuje się razem z rejestrem odpadów.

Dokumentacja obejmuje też szkolenia. Osoba, która pierwszy raz autoklawuje odpady, powinna przejść instruktaż i znać zasady pracy z urządzeniem ciśnieniowym. Autoklawy podlegają dozorowi technicznemu, jeśli ich parametry tego wymagają, co sprawdza się w dokumentacji urządzenia.

Czy płytki z bakteriami można wyrzucić do zwykłych śmieci?

Nie przed unieszkodliwieniem. Płytki z hodowlami autoklawuje się w pracowni albo przekazuje uprawnionej firmie. Dopiero odpad po skutecznym cyklu traktuje się według procedury jednostki.

Ile trwa autoklawowanie odpadów?

Cykl w 121 °C ma trwać tyle, żeby środek ładunku był w tej temperaturze co najmniej 15–20 minut. Przy dużych workach cały cykl trwa zwykle dłużej niż godzinę, łącznie z nagrzewaniem i chłodzeniem.

Czy można autoklawować odpady z wybielaczem?

Nie. Podchloryn w wysokiej temperaturze wydziela chlor i niszczy komorę autoklawu. Odpady płynne odkaża się albo chemicznie, albo w autoklawie, nie oboma sposobami naraz.

Dlaczego etanol 70 %, a nie 96 %?

Roztwór 70 % działa lepiej na komórki bakterii, bo woda ułatwia denaturację białek, a wolniejsze odparowanie wydłuża czas kontaktu. Etanol słabo działa na spory bakterii.

Jak sprawdzić, czy autoklaw działa skutecznie?

Wskaźnikami biologicznymi ze sporami Geobacillus stearothermophilus umieszczonymi w środku ładunku. Taśma wskaźnikowa pokazuje tylko, że ładunek był w autoklawie.

Gdzie trafiają odpady po autoklawie?

Zależy od procedury jednostki i umowy z odbiorcą. Często są przekazywane firmie z odpowiednim kodem odpadu i dokumentacją w systemie BDO.

Zobacz też: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody · Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Autoklaw – sterylizacja parowa · Komora laminarna a komora bezpieczeństwa biologicznego · Kontaminacje hodowli komórkowych i technika aseptyczna · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium

Oceń ten post
Czytaj dalej
Więcej o aparaturze i metodach biologii molekularnej: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody →
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Masz przemyślenia? Napisz komentarz!x