Odpady biologiczne w laboratorium – segregacja, autoklawowanie, dekontaminacja chemiczna i kontrola skuteczności
Co jest odpadem biologicznym w laboratorium
Odpadem biologicznym jest wszystko, co miało kontakt z żywym materiałem biologicznym i może go przenosić. W pracowni mikrobiologicznej to płytki Petriego z koloniami, zużyte podłoża płynne, ezy jednorazowe, końcówki do pipet i rękawice. W pracowni hodowli komórkowych dochodzą zużyte pożywki, butle i płytki hodowlane, pipety serologiczne i filtry.
Nie każdy taki odpad jest tak samo niebezpieczny. Szczepy dydaktyczne grupy ryzyka 1 i drożdże piekarskie stwarzają inne zagrożenie niż materiał od ludzi, który może zawierać czynniki zakaźne. Mimo to w dobrej praktyce laboratoryjnej każdy odpad z hodowli traktuje się jako potencjalnie zakaźny i unieszkodliwia przed wyniesieniem z pracowni.
Od odpadów biologicznych trzeba odróżnić odpady chemiczne, takie jak rozpuszczalniki, roztwory barwników czy fenol. Mieszanie obu strumieni utrudnia unieszkodliwianie: autoklawu nie wolno używać do odpadów z rozpuszczalnikami lub chlorem, a spalarnia odpadów chemicznych nie zawsze przyjmie materiał zakaźny.
Segregacja i pojemniki
Segregacja zaczyna się na stanowisku, a nie w magazynie odpadów. Na każdym stole pod komorą bezpieczeństwa biologicznego stoi mały pojemnik na końcówki i pojemnik ze środkiem dezynfekcyjnym na pipety. Po zakończeniu pracy zawartość trafia do większych worków lub pojemników.
| Rodzaj odpadu | Pojemnik | Unieszkodliwianie na miejscu | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Płytki, końcówki, probówki, rękawice z hodowli | worek do autoklawowania z polipropylenu, w sztywnym pojemniku zewnętrznym | autoklaw | worek niedomknięty w czasie cyklu, żeby para mogła wejść do środka |
| Zużyte podłoża płynne i pożywki | butla lub zbiornik z zakrętką, odporny na temperaturę | autoklaw albo dezynfekcja chemiczna | naczynie wypełnione do ok. 2/3, zakrętka poluzowana |
| Ostre narzędzia (igły, skalpele, szkło) | sztywny pojemnik odporny na przekłucie | autoklaw lub odbiór przez firmę bez otwierania | pojemnika nie napełnia się powyżej linii |
| Pipety serologiczne | długi pojemnik lub worek, wstępnie zanurzone w środku dezynfekcyjnym | autoklaw | pipety przebijają zwykłe worki |
| Materiał od ludzi i zwierząt | oznakowane pojemniki według procedury jednostki | zwykle odbiór przez uprawnioną firmę do spalenia | zasady zależą od statusu jednostki i rodzaju materiału |
| Odpady mieszane biologiczno-chemiczne | osobny pojemnik z opisem obu zagrożeń | według procedury, bez autoklawu, jeśli zawierają lotne chemikalia | przykład: lizaty z fenolem, odpady z barwnikami |
Worki i pojemniki opisuje się pracownią, datą i rodzajem odpadu. Do ewidencji stosuje się kody z katalogu odpadów, a laboratoria, które przekazują odpady firmom zewnętrznym, prowadzą dokumentację w systemie BDO. Dokładny kod zależy od rodzaju działalności, dlatego ustala go osoba odpowiedzialna za gospodarkę odpadami w jednostce.
Autoklawowanie odpadów: jak to zrobić dobrze
Autoklaw zabija mikroorganizmy parą wodną pod ciśnieniem. Standardowy cykl to 121 °C, ale te 15–20 minut liczy się od chwili, gdy temperaturę osiągnie środek ładunku, a nie komora. Worek z kilkoma kilogramami płytek nagrzewa się w środku znacznie dłużej niż butelka z pożywką, dlatego cykle na odpady trwają zwykle dłużej niż cykle na czyste podłoża.
Para musi mieć dostęp do zawartości. Worek zostawia się lekko otwarty albo luźno zawiązany, a do suchych odpadów dolewa się trochę wody. Worki stawia się w tacy lub pojemniku z wysokimi ściankami, bo topiące się płytki z polistyrenu mogą wyciec.
Po cyklu otwiera się drzwi dopiero, gdy temperatura i ciśnienie spadną do wartości bezpiecznych. Butelki z cieczą wyjmuje się w rękawicach termoodpornych i osłonie twarzy, bo przegrzana ciecz potrafi gwałtownie zawrzeć po poruszeniu. Opisany i wystudzony worek trafia do odpadów jako materiał unieszkodliwiony albo do firmy odbierającej, według procedury jednostki.
Czego nie wkładać do autoklawu: rozpuszczalników, substancji żrących, wybielacza (chlor reaguje z materią organiczną i niszczy komorę), materiałów radioaktywnych i zamkniętych szczelnie naczyń. Jak działa sam aparat i jakie są jego rodzaje, opisaliśmy w artykule o autoklawie.
Dekontaminacja chemiczna: środki i czas kontaktu
Powierzchnie, sprzęt, którego nie da się autoklawować, i rozlewy dezynfekuje się chemicznie. Skuteczność zależy od trzech rzeczy: właściwego środka, stężenia i czasu kontaktu. Przetarcie blatu etanolem i natychmiastowe wytarcie do sucha często nie spełnia żadnego z tych warunków.
| Środek | Typowe użycie | Zalety | Ograniczenia |
|---|---|---|---|
| Etanol lub izopropanol 70 % | blaty, wnętrze komory bezpieczeństwa, rękawice, zewnętrzne powierzchnie naczyń | szybko odparowuje, nie zostawia osadu | palny, słabo działa na spory, wymaga utrzymania wilgotnej powierzchni |
| Podchloryn sodu (rozcieńczony wybielacz) | rozlewy hodowli, płynne odpady, powierzchnie odporne na chlor | szerokie spektrum działania, tani | koroduje stal, traci aktywność po rozcieńczeniu, nie łączyć z kwasami i amoniakiem |
| Nadtlenek wodoru i nadkwasy | powierzchnie, sprzęt, dekontaminacja pomieszczeń i komór (w postaci par) | rozkłada się do wody i tlenu, działa na spory | stężone roztwory żrące, wymagają środków ochrony |
| Czwartorzędowe sole amoniowe | podłogi, powierzchnie ogólne | mało agresywne dla materiałów | słabe działanie na spory i część wirusów bezotoczkowych |
| Preparaty z aldehydami | w części procedur sprzętu specjalistycznego | szerokie spektrum | drażniące i uczulające, coraz rzadziej stosowane |
Roztwór podchlorynu przygotowuje się świeży, bo traci chlor aktywny w czasie stania. Stężenie i czas kontaktu odczytuje się z etykiety lub karty produktu, a nie z pamięci, ponieważ preparaty handlowe różnią się zawartością substancji czynnej. Wnętrze komory bezpieczeństwa biologicznego przeciera się środkiem, który nie niszczy stali nierdzewnej, a po podchlorynie spłukuje wodą lub etanolem.
Rozlanie hodowli: procedura krok po kroku
Każda pracownia powinna mieć zestaw do rozlewów: ręczniki papierowe, środek dezynfekcyjny, szczypce do szkła, worek na odpady i rękawice. Zestaw stoi w widocznym miejscu, a procedura wisi przy nim na kartce.
Przy rozlaniu hodowli poza komorą najpierw ostrzega się osoby w pracowni i odsuwa się od miejsca, żeby aerozol zdążył opaść. Potem, w rękawicach i fartuchu, przykrywa się plamę ręcznikami papierowymi i polewa środkiem dezynfekcyjnym od brzegów do środka. Po czasie kontaktu zbiera się wszystko do worka do autoklawowania, potłuczone szkło szczypcami do pojemnika na ostre narzędzia, a powierzchnię dezynfekuje ponownie.
Rozlanie wewnątrz komory bezpieczeństwa biologicznego jest prostsze, bo komora zatrzymuje aerozol. Wentylator zostaje włączony, a sprzątanie odbywa się tak samo. Przy rozlaniu materiału z wyższych grup ryzyka obowiązuje odrębna procedura danego laboratorium.
Kontrola skuteczności i dokumentacja
To, że autoklaw pokazał 121 °C, nie dowodzi jeszcze, że odpady w środku worka zostały unieszkodliwione. Do kontroli służą trzy rodzaje wskaźników. Taśma ze wskaźnikiem chemicznym zmienia kolor po kontakcie z parą i odróżnia ładunek po cyklu od ładunku przed cyklem. Wskaźniki chemiczne zintegrowane reagują na temperaturę i czas. Wskaźniki biologiczne zawierają spory Geobacillus stearothermophilus, które umieszcza się w środku ładunku i po cyklu inkubuje: brak wzrostu potwierdza skuteczność.
Wskaźniki biologiczne stosuje się okresowo, na przykład raz w miesiącu i po każdej naprawie autoklawu, a częstotliwość ustala procedura laboratorium. Wydruk lub zapis parametrów każdego cyklu przechowuje się razem z rejestrem odpadów.
Dokumentacja obejmuje też szkolenia. Osoba, która pierwszy raz autoklawuje odpady, powinna przejść instruktaż i znać zasady pracy z urządzeniem ciśnieniowym. Autoklawy podlegają dozorowi technicznemu, jeśli ich parametry tego wymagają, co sprawdza się w dokumentacji urządzenia.
Czy płytki z bakteriami można wyrzucić do zwykłych śmieci?
Nie przed unieszkodliwieniem. Płytki z hodowlami autoklawuje się w pracowni albo przekazuje uprawnionej firmie. Dopiero odpad po skutecznym cyklu traktuje się według procedury jednostki.
Ile trwa autoklawowanie odpadów?
Cykl w 121 °C ma trwać tyle, żeby środek ładunku był w tej temperaturze co najmniej 15–20 minut. Przy dużych workach cały cykl trwa zwykle dłużej niż godzinę, łącznie z nagrzewaniem i chłodzeniem.
Czy można autoklawować odpady z wybielaczem?
Nie. Podchloryn w wysokiej temperaturze wydziela chlor i niszczy komorę autoklawu. Odpady płynne odkaża się albo chemicznie, albo w autoklawie, nie oboma sposobami naraz.
Dlaczego etanol 70 %, a nie 96 %?
Roztwór 70 % działa lepiej na komórki bakterii, bo woda ułatwia denaturację białek, a wolniejsze odparowanie wydłuża czas kontaktu. Etanol słabo działa na spory bakterii.
Jak sprawdzić, czy autoklaw działa skutecznie?
Wskaźnikami biologicznymi ze sporami Geobacillus stearothermophilus umieszczonymi w środku ładunku. Taśma wskaźnikowa pokazuje tylko, że ładunek był w autoklawie.
Gdzie trafiają odpady po autoklawie?
Zależy od procedury jednostki i umowy z odbiorcą. Często są przekazywane firmie z odpowiednim kodem odpadu i dokumentacją w systemie BDO.
Zobacz też: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody · Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Autoklaw – sterylizacja parowa · Komora laminarna a komora bezpieczeństwa biologicznego · Kontaminacje hodowli komórkowych i technika aseptyczna · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Więcej o aparaturze i metodach biologii molekularnej: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody →