Bioreaktory i fermentory laboratoryjne – budowa, czujniki, tryby hodowli, parametry dla bakterii i komórek

0
W skrócie: bioreaktor laboratoryjny to naczynie, w którym hoduje się mikroorganizmy lub komórki przy stale mierzonej i regulowanej temperaturze, pH, stężeniu rozpuszczonego tlenu i szybkości mieszania. Najczęściej spotyka się zbiornik z mieszadłem o objętości roboczej od ok. 0,5 do 10 l, ze szklanym naczyniem sterylizowanym w autoklawie w 121 °C, a w większej skali naczynia stalowe sterylizowane parą na miejscu. Fermentacje bakterii i drożdży wymagają intensywnego mieszania turbiną i napowietrzania rzędu 0,5–1,5 vvm, hodowle komórek zwierzęcych łagodnego mieszania i małych przepływów gazu. Pracuje się w trybie okresowym, okresowym z zasilaniem (fed-batch), ciągłym lub perfuzyjnym. Najczęstsze kłopoty to zakażenie przez nieszczelne połączenia, piana zatykająca filtr wylotowy i dryf elektrody pH w czasie długiej hodowli.

Co to jest bioreaktor i czym różni się od fermentora

Bioreaktor to zamknięte naczynie, w którym żywe komórki namnażają się albo wytwarzają produkt w warunkach kontrolowanych przez czujniki i układ sterowania. W kolbie na wytrząsarce hodowla sama zakwasza się i zużywa tlen, a my możemy tylko obserwować wynik. W bioreaktorze regulator dodaje zasadę, gdy pH spada, i zwiększa obroty mieszadła, gdy brakuje tlenu.

Słowa „fermentor” i „bioreaktor” w laboratorium często stosuje się zamiennie. Zwyczajowo fermentorem nazywa się urządzenie do hodowli bakterii, drożdży i grzybów, a bioreaktorem urządzenie do hodowli komórek zwierzęcych i roślinnych, które są wrażliwsze na ścinanie. Konstrukcja bywa ta sama, różnią się mieszadła, napowietrzanie i oprogramowanie.

Laboratoryjne bioreaktory służą do optymalizacji pożywek i warunków, produkcji białek rekombinowanych na potrzeby badań, hodowli szczepów w biotechnologii przemysłowej i przygotowania danych do zwiększania skali. Hodowla kilkulitrowa daje więcej biomasy niż dziesiątki kolb, a przebieg każdego parametru zostaje zapisany.

Budowa: naczynie, czujniki i układ sterowania

Naczynie laboratoryjnego bioreaktora jest zwykle ze szkła borokrzemowego z pokrywą ze stali nierdzewnej. W pokrywie są porty: wlot gazu do bełkotki, wylot gazu przez chłodnicę i filtr 0,2 µm, gniazda czujników, rurki do dozowania kwasu, zasady, środka przeciwpiennego i pożywki, rurka do pobierania próbek. Przez środek przechodzi wał mieszadła z uszczelnieniem albo sprzęgło magnetyczne.

Standardowy zestaw czujników to termometr oporowy, elektroda pH, czujnik rozpuszczonego tlenu i czujnik piany. Tlen mierzy się elektrodą polarograficzną typu Clarka albo czujnikiem optycznym, który nie zużywa tlenu i wymaga rzadszej obsługi. Bardziej rozbudowane systemy mają analizator gazów wylotowych (O₂ i CO₂), czujnik biomasy lub przyłącze do automatycznego pobierania próbek.

Jednostka sterująca zawiera pompy perystaltyczne, przepływomierze masowe gazów, termostat płaszcza lub grzałkę z chłodzącym palcem oraz regulatory dla każdej pętli. Oprogramowanie zapisuje przebieg parametrów i pozwala ustawić profile, na przykład rosnące zasilanie glukozą po wyczerpaniu źródła węgla.

Rodzaje bioreaktorów laboratoryjnych

TypJak miesza i napowietrzaTypowa skala w laboratoriumZastosowanie
Zbiornik z mieszadłem, szklanymieszadło mechaniczne, bełkotka pod mieszadłem0,5–10 l objętości roboczejbakterie, drożdże, komórki zwierzęce; najpopularniejszy typ
Zbiornik z mieszadłem, stalowy (SIP)jak wyżej, sterylizacja parą na miejscuod kilkunastu litrów wzwyżskala pilotowa, przygotowanie do produkcji
Bioreaktor jednorazowy (worek)mieszadło w worku albo kołysanie platformyod 1–2 l do setek litrówhodowle komórkowe, szybka zmiana produktu bez mycia i walidacji czyszczenia
Kolumna barbotażowa i air-lifttylko przepływ gazu, bez mieszadłaod 1 lmikroorganizmy wrażliwe na ścinanie, grzyby strzępkowe, glony
Fotobioreaktorprzepływ gazu z CO₂, oświetlenie LEDod 0,5 lmikroalgi i sinice
Mini- i mikrobioreaktory równoległemieszanie lub wytrząsanie, czujniki optyczneod kilku ml do ok. 250 mlprzesiewanie klonów i warunków w kilkunastu naczyniach naraz

Do dydaktyki i pierwszych doświadczeń wystarcza jeden szklany zbiornik 1–3 l. Laboratoria, które optymalizują proces, kupują raczej systemy z kilkoma naczyniami sterowanymi z jednego komputera, bo porównanie warunków w jednym przebiegu ogranicza wpływ różnic między dniami.

Parametry hodowli: mikroorganizmy a komórki

Fermentacja bakterii i hodowla komórek ssaków wymagają innych ustawień tego samego urządzenia. Gęsta hodowla E. coli zużywa tlen tak szybko, że bez intensywnego mieszania stężenie tlenu spada do zera w ciągu minut. Komórki CHO rosną wolno, potrzebują mniej tlenu i uszkadzają się od ostrych łopatek oraz od pękających pęcherzyków gazu.

ParametrBakterie i drożdżeKomórki zwierzęce
Mieszadłoturbina Rushtona (łopatki płaskie), kilkaset do ponad 1000 obr./minmieszadło o łopatkach pochylonych lub śmigłowe, kilkadziesiąt do ok. 150 obr./min
Napowietrzanieok. 0,5–1,5 vvm (objętości gazu na objętość cieczy na minutę), powietrze wzbogacane tlenemmałe przepływy, mikrobełkotka lub napowietrzanie przez przestrzeń nad cieczą
Regulacja pHdodawanie zasady (NaOH lub woda amoniakalna) i kwasuCO₂ w gazie napowietrzającym i wodorowęglan w pożywce, w razie potrzeby zasada
Rozpuszczony tlenpoziom zadany często 20–40 % nasycenia, kaskada: obroty, przepływ, tlenpoziom zadany zwykle kilkadziesiąt procent nasycenia, łagodniejsza kaskada
Pianaczęsta, środek przeciwpienny dozowany z czujnikamniejsza, ale środek przeciwpienny dobiera się ostrożnie
Czas hodowliod kilkunastu godzin do kilku dniod kilku dni do kilku tygodni (perfuzja)

Konkretne wartości zależą od szczepu, linii i produktu. Tabela pokazuje typowe kierunki, a nie przepis, który da się przenieść na każdy proces.

Tryby pracy: batch, fed-batch, hodowla ciągła i perfuzja

W hodowli okresowej (batch) całą pożywkę wlewa się na początku, a hodowla kończy się po wyczerpaniu składnika ograniczającego. To najprostszy tryb do porównywania szczepów i pożywek.

W hodowli okresowej z zasilaniem (fed-batch) dozuje się stężoną pożywkę w trakcie, najczęściej źródło węgla. Pozwala to uzyskać dużą gęstość komórek i ograniczyć powstawanie produktów ubocznych, takich jak octan u E. coli czy etanol u drożdży przy nadmiarze glukozy. Ten tryb dominuje w produkcji białek rekombinowanych.

W hodowli ciągłej (chemostat) pożywka dopływa i odpływa z tą samą szybkością, a stan hodowli się stabilizuje. Służy głównie do badań fizjologii. Perfuzja to odmiana stosowana w hodowli komórek: pożywka jest wymieniana, a komórki zatrzymuje filtr lub separator, więc hodowla trwa tygodniami.

Jak dobrać bioreaktor do laboratorium

Zacznij od organizmu i celu. Do bakterii i drożdży potrzebny jest układ z mocnym silnikiem, turbiną Rushtona i dobrym chłodzeniem, bo intensywna fermentacja wytwarza dużo ciepła. Do komórek zwierzęcych liczy się łagodne mieszanie, regulacja CO₂ i dokładna kontrola przy małych przepływach gazu.

Objętość robocza powinna wynosić ok. 70–80 % objętości całkowitej naczynia, resztę zajmuje przestrzeń na pianę. Naczynie szklane trzeba zmieścić w autoklawie razem z podłączonymi rurkami i filtrami, więc wysokość komory autoklawu bywa ograniczeniem, o którym kupujący zapominają.

Przy wyborze sprawdź też: liczbę pomp i ich zakres przepływu, rodzaj czujnika tlenu, możliwość rozbudowy o kolejne naczynia, eksport danych, dostępność części (uszczelki, membrany czujników) i szkolenie. Jeśli laboratorium planuje później zwiększyć skalę, warto od początku pracować na naczyniach o geometrii zbliżonej do większych modeli tego samego typu.

Sterylizacja, przygotowanie i typowe błędy

Przed hodowlą kalibruje się elektrodę pH buforami, montuje naczynie, zaciska rurki i zabezpiecza filtry folią. Naczynie z pożywką lub z wodą sterylizuje się w autoklawie, zwykle w 121 °C, a czas wydłuża się dla większych objętości, bo ciecz w środku nagrzewa się wolno. Składniki wrażliwe na temperaturę, takie jak glukoza w dużym stężeniu, witaminy czy antybiotyki, dodaje się później przez filtr. Czujnik tlenu kalibruje się po sterylizacji, w warunkach hodowli: zero przy azocie, 100 % przy napowietrzaniu.

Najczęstsze przyczyny zakażenia to nieszczelne połączenia rurek, zawilgocony filtr wylotowy i nieprawidłowe pobieranie próbek. Piana, która dotrze do filtra wylotowego, zatyka go, podnosi ciśnienie w naczyniu i otwiera drogę bakteriom z zewnątrz. Elektroda pH dryfuje w długich hodowlach, dlatego jej wskazanie porównuje się co jakiś czas z pomiarem próbki zewnętrznym pH-metrem.

Praca z genetycznie zmodyfikowanymi mikroorganizmami w bioreaktorze to zamknięte użycie GMM, które w Polsce podlega ustawie o mikroorganizmach i organizmach genetycznie zmodyfikowanych. Wymagania dotyczą też odpadów: hodowlę i ścieki z naczynia inaktywuje się przed usunięciem, najczęściej w autoklawie.

Czy bioreaktor i fermentor to to samo?

W laboratorium często tak. Fermentorem zwyczajowo nazywa się urządzenie do hodowli mikroorganizmów, bioreaktorem do hodowli komórek. Konstrukcja jest podobna, różnią się mieszadła, napowietrzanie i zakresy regulacji.

Co oznacza vvm?

Objętość gazu na objętość cieczy na minutę. Przepływ 1 vvm w naczyniu z 2 l pożywki to 2 l powietrza na minutę.

Jak sterylizuje się szklany bioreaktor?

W autoklawie, razem z pożywką lub wodą, z zaciśniętymi rurkami i zabezpieczonymi filtrami. Naczynia stalowe w większej skali sterylizuje się parą na miejscu (SIP).

Dlaczego w hodowli komórek nie stosuje się turbiny Rushtona?

Płaskie łopatki przy dużych obrotach wytwarzają silne naprężenia ścinające, które uszkadzają komórki zwierzęce pozbawione ściany komórkowej. Stosuje się mieszadła o łopatkach pochylonych i niskie obroty.

Co to jest hodowla fed-batch?

Hodowla okresowa z zasilaniem: w trakcie dozuje się stężoną pożywkę, zwykle źródło węgla. Pozwala uzyskać dużą gęstość komórek i ograniczyć powstawanie produktów ubocznych.

Ile pożywki wlewa się do naczynia?

Zwykle 70–80 % objętości całkowitej. Pozostała przestrzeń zbiera pianę i chroni filtr wylotowy przed zamoczeniem.

Zobacz też: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody · Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Inkubator CO₂ do hodowli komórek · Pożywki do hodowli komórkowych · Autoklaw – sterylizacja parowa · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium

Oceń ten post
Czytaj dalej
Więcej o aparaturze i metodach biologii molekularnej: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody →
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Masz przemyślenia? Napisz komentarz!x