Bioreaktory i fermentory laboratoryjne – budowa, czujniki, tryby hodowli, parametry dla bakterii i komórek
Co to jest bioreaktor i czym różni się od fermentora
Bioreaktor to zamknięte naczynie, w którym żywe komórki namnażają się albo wytwarzają produkt w warunkach kontrolowanych przez czujniki i układ sterowania. W kolbie na wytrząsarce hodowla sama zakwasza się i zużywa tlen, a my możemy tylko obserwować wynik. W bioreaktorze regulator dodaje zasadę, gdy pH spada, i zwiększa obroty mieszadła, gdy brakuje tlenu.
Słowa „fermentor” i „bioreaktor” w laboratorium często stosuje się zamiennie. Zwyczajowo fermentorem nazywa się urządzenie do hodowli bakterii, drożdży i grzybów, a bioreaktorem urządzenie do hodowli komórek zwierzęcych i roślinnych, które są wrażliwsze na ścinanie. Konstrukcja bywa ta sama, różnią się mieszadła, napowietrzanie i oprogramowanie.
Laboratoryjne bioreaktory służą do optymalizacji pożywek i warunków, produkcji białek rekombinowanych na potrzeby badań, hodowli szczepów w biotechnologii przemysłowej i przygotowania danych do zwiększania skali. Hodowla kilkulitrowa daje więcej biomasy niż dziesiątki kolb, a przebieg każdego parametru zostaje zapisany.
Budowa: naczynie, czujniki i układ sterowania
Naczynie laboratoryjnego bioreaktora jest zwykle ze szkła borokrzemowego z pokrywą ze stali nierdzewnej. W pokrywie są porty: wlot gazu do bełkotki, wylot gazu przez chłodnicę i filtr 0,2 µm, gniazda czujników, rurki do dozowania kwasu, zasady, środka przeciwpiennego i pożywki, rurka do pobierania próbek. Przez środek przechodzi wał mieszadła z uszczelnieniem albo sprzęgło magnetyczne.
Standardowy zestaw czujników to termometr oporowy, elektroda pH, czujnik rozpuszczonego tlenu i czujnik piany. Tlen mierzy się elektrodą polarograficzną typu Clarka albo czujnikiem optycznym, który nie zużywa tlenu i wymaga rzadszej obsługi. Bardziej rozbudowane systemy mają analizator gazów wylotowych (O₂ i CO₂), czujnik biomasy lub przyłącze do automatycznego pobierania próbek.
Jednostka sterująca zawiera pompy perystaltyczne, przepływomierze masowe gazów, termostat płaszcza lub grzałkę z chłodzącym palcem oraz regulatory dla każdej pętli. Oprogramowanie zapisuje przebieg parametrów i pozwala ustawić profile, na przykład rosnące zasilanie glukozą po wyczerpaniu źródła węgla.
Rodzaje bioreaktorów laboratoryjnych
| Typ | Jak miesza i napowietrza | Typowa skala w laboratorium | Zastosowanie |
|---|---|---|---|
| Zbiornik z mieszadłem, szklany | mieszadło mechaniczne, bełkotka pod mieszadłem | 0,5–10 l objętości roboczej | bakterie, drożdże, komórki zwierzęce; najpopularniejszy typ |
| Zbiornik z mieszadłem, stalowy (SIP) | jak wyżej, sterylizacja parą na miejscu | od kilkunastu litrów wzwyż | skala pilotowa, przygotowanie do produkcji |
| Bioreaktor jednorazowy (worek) | mieszadło w worku albo kołysanie platformy | od 1–2 l do setek litrów | hodowle komórkowe, szybka zmiana produktu bez mycia i walidacji czyszczenia |
| Kolumna barbotażowa i air-lift | tylko przepływ gazu, bez mieszadła | od 1 l | mikroorganizmy wrażliwe na ścinanie, grzyby strzępkowe, glony |
| Fotobioreaktor | przepływ gazu z CO₂, oświetlenie LED | od 0,5 l | mikroalgi i sinice |
| Mini- i mikrobioreaktory równoległe | mieszanie lub wytrząsanie, czujniki optyczne | od kilku ml do ok. 250 ml | przesiewanie klonów i warunków w kilkunastu naczyniach naraz |
Do dydaktyki i pierwszych doświadczeń wystarcza jeden szklany zbiornik 1–3 l. Laboratoria, które optymalizują proces, kupują raczej systemy z kilkoma naczyniami sterowanymi z jednego komputera, bo porównanie warunków w jednym przebiegu ogranicza wpływ różnic między dniami.
Parametry hodowli: mikroorganizmy a komórki
Fermentacja bakterii i hodowla komórek ssaków wymagają innych ustawień tego samego urządzenia. Gęsta hodowla E. coli zużywa tlen tak szybko, że bez intensywnego mieszania stężenie tlenu spada do zera w ciągu minut. Komórki CHO rosną wolno, potrzebują mniej tlenu i uszkadzają się od ostrych łopatek oraz od pękających pęcherzyków gazu.
| Parametr | Bakterie i drożdże | Komórki zwierzęce |
|---|---|---|
| Mieszadło | turbina Rushtona (łopatki płaskie), kilkaset do ponad 1000 obr./min | mieszadło o łopatkach pochylonych lub śmigłowe, kilkadziesiąt do ok. 150 obr./min |
| Napowietrzanie | ok. 0,5–1,5 vvm (objętości gazu na objętość cieczy na minutę), powietrze wzbogacane tlenem | małe przepływy, mikrobełkotka lub napowietrzanie przez przestrzeń nad cieczą |
| Regulacja pH | dodawanie zasady (NaOH lub woda amoniakalna) i kwasu | CO₂ w gazie napowietrzającym i wodorowęglan w pożywce, w razie potrzeby zasada |
| Rozpuszczony tlen | poziom zadany często 20–40 % nasycenia, kaskada: obroty, przepływ, tlen | poziom zadany zwykle kilkadziesiąt procent nasycenia, łagodniejsza kaskada |
| Piana | częsta, środek przeciwpienny dozowany z czujnika | mniejsza, ale środek przeciwpienny dobiera się ostrożnie |
| Czas hodowli | od kilkunastu godzin do kilku dni | od kilku dni do kilku tygodni (perfuzja) |
Konkretne wartości zależą od szczepu, linii i produktu. Tabela pokazuje typowe kierunki, a nie przepis, który da się przenieść na każdy proces.
Tryby pracy: batch, fed-batch, hodowla ciągła i perfuzja
W hodowli okresowej (batch) całą pożywkę wlewa się na początku, a hodowla kończy się po wyczerpaniu składnika ograniczającego. To najprostszy tryb do porównywania szczepów i pożywek.
W hodowli okresowej z zasilaniem (fed-batch) dozuje się stężoną pożywkę w trakcie, najczęściej źródło węgla. Pozwala to uzyskać dużą gęstość komórek i ograniczyć powstawanie produktów ubocznych, takich jak octan u E. coli czy etanol u drożdży przy nadmiarze glukozy. Ten tryb dominuje w produkcji białek rekombinowanych.
W hodowli ciągłej (chemostat) pożywka dopływa i odpływa z tą samą szybkością, a stan hodowli się stabilizuje. Służy głównie do badań fizjologii. Perfuzja to odmiana stosowana w hodowli komórek: pożywka jest wymieniana, a komórki zatrzymuje filtr lub separator, więc hodowla trwa tygodniami.
Jak dobrać bioreaktor do laboratorium
Zacznij od organizmu i celu. Do bakterii i drożdży potrzebny jest układ z mocnym silnikiem, turbiną Rushtona i dobrym chłodzeniem, bo intensywna fermentacja wytwarza dużo ciepła. Do komórek zwierzęcych liczy się łagodne mieszanie, regulacja CO₂ i dokładna kontrola przy małych przepływach gazu.
Objętość robocza powinna wynosić ok. 70–80 % objętości całkowitej naczynia, resztę zajmuje przestrzeń na pianę. Naczynie szklane trzeba zmieścić w autoklawie razem z podłączonymi rurkami i filtrami, więc wysokość komory autoklawu bywa ograniczeniem, o którym kupujący zapominają.
Przy wyborze sprawdź też: liczbę pomp i ich zakres przepływu, rodzaj czujnika tlenu, możliwość rozbudowy o kolejne naczynia, eksport danych, dostępność części (uszczelki, membrany czujników) i szkolenie. Jeśli laboratorium planuje później zwiększyć skalę, warto od początku pracować na naczyniach o geometrii zbliżonej do większych modeli tego samego typu.
Sterylizacja, przygotowanie i typowe błędy
Przed hodowlą kalibruje się elektrodę pH buforami, montuje naczynie, zaciska rurki i zabezpiecza filtry folią. Naczynie z pożywką lub z wodą sterylizuje się w autoklawie, zwykle w 121 °C, a czas wydłuża się dla większych objętości, bo ciecz w środku nagrzewa się wolno. Składniki wrażliwe na temperaturę, takie jak glukoza w dużym stężeniu, witaminy czy antybiotyki, dodaje się później przez filtr. Czujnik tlenu kalibruje się po sterylizacji, w warunkach hodowli: zero przy azocie, 100 % przy napowietrzaniu.
Najczęstsze przyczyny zakażenia to nieszczelne połączenia rurek, zawilgocony filtr wylotowy i nieprawidłowe pobieranie próbek. Piana, która dotrze do filtra wylotowego, zatyka go, podnosi ciśnienie w naczyniu i otwiera drogę bakteriom z zewnątrz. Elektroda pH dryfuje w długich hodowlach, dlatego jej wskazanie porównuje się co jakiś czas z pomiarem próbki zewnętrznym pH-metrem.
Praca z genetycznie zmodyfikowanymi mikroorganizmami w bioreaktorze to zamknięte użycie GMM, które w Polsce podlega ustawie o mikroorganizmach i organizmach genetycznie zmodyfikowanych. Wymagania dotyczą też odpadów: hodowlę i ścieki z naczynia inaktywuje się przed usunięciem, najczęściej w autoklawie.
Czy bioreaktor i fermentor to to samo?
W laboratorium często tak. Fermentorem zwyczajowo nazywa się urządzenie do hodowli mikroorganizmów, bioreaktorem do hodowli komórek. Konstrukcja jest podobna, różnią się mieszadła, napowietrzanie i zakresy regulacji.
Co oznacza vvm?
Objętość gazu na objętość cieczy na minutę. Przepływ 1 vvm w naczyniu z 2 l pożywki to 2 l powietrza na minutę.
Jak sterylizuje się szklany bioreaktor?
W autoklawie, razem z pożywką lub wodą, z zaciśniętymi rurkami i zabezpieczonymi filtrami. Naczynia stalowe w większej skali sterylizuje się parą na miejscu (SIP).
Dlaczego w hodowli komórek nie stosuje się turbiny Rushtona?
Płaskie łopatki przy dużych obrotach wytwarzają silne naprężenia ścinające, które uszkadzają komórki zwierzęce pozbawione ściany komórkowej. Stosuje się mieszadła o łopatkach pochylonych i niskie obroty.
Co to jest hodowla fed-batch?
Hodowla okresowa z zasilaniem: w trakcie dozuje się stężoną pożywkę, zwykle źródło węgla. Pozwala uzyskać dużą gęstość komórek i ograniczyć powstawanie produktów ubocznych.
Ile pożywki wlewa się do naczynia?
Zwykle 70–80 % objętości całkowitej. Pozostała przestrzeń zbiera pianę i chroni filtr wylotowy przed zamoczeniem.
Zobacz też: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody · Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Inkubator CO₂ do hodowli komórek · Pożywki do hodowli komórkowych · Autoklaw – sterylizacja parowa · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Więcej o aparaturze i metodach biologii molekularnej: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody →