Pożywki do hodowli komórkowych – DMEM, RPMI 1640, MEM, surowica FBS, glutamina, antybiotyki i przechowywanie
Co to jest pożywka do hodowli komórkowych
Komórki zwierzęce i ludzkie poza organizmem potrzebują środowiska podobnego do płynu tkankowego. Pożywka podstawowa dostarcza aminokwasów, witamin, soli nieorganicznych i źródła energii, utrzymuje pH około 7,2–7,4 i ciśnienie osmotyczne zbliżone do fizjologicznego. Czynniki wzrostu, hormony i białka transportujące daje najczęściej dodatek surowicy.
Pierwsze pożywki o znanym składzie opracował w latach 50. XX wieku Harry Eagle (MEM). Renato Dulbecco zmodyfikował ją, zwiększając stężenia aminokwasów i witamin (DMEM). W Roswell Park Memorial Institute powstała pożywka RPMI 1640, przygotowana pierwotnie do hodowli komórek krwi. Te trzy nazwy do dziś pokrywają większość zamówień w pracowniach.
Rodzaje pożywek podstawowych – DMEM, RPMI, MEM i inne
| Pożywka | Glukoza | NaHCO₃ | CO₂ w inkubatorze | Typowe komórki |
|---|---|---|---|---|
| DMEM, wysoka glukoza | 4,5 g/l | 3,7 g/l | zalecane 10 %, często 5 % | HEK293, HeLa, fibroblasty, wiele linii przylegających |
| DMEM, niska glukoza | 1 g/l | 3,7 g/l (w wielu wersjach) | jak wyżej | komórki macierzyste, linie wrażliwe na wysoką glukozę |
| MEM z solami Earle’a | 1 g/l | 2,2 g/l | 5 % | fibroblasty, linie nabłonkowe, wirusologia |
| RPMI 1640 | 2 g/l | 2 g/l | 5 % | limfocyty, Jurkat, hybrydomy, wiele linii nowotworowych |
| Ham F-12 | ok. 1,8 g/l | ok. 1,2 g/l | 5 % | CHO, hodowle przy niskiej zawartości surowicy |
| DMEM/F-12 | ok. 3,15 g/l | zależnie od wersji | 5 % | komórki pierwotne, macierzyste, hodowle bez surowicy |
| Leibovitz L-15 | bez glukozy, z galaktozą | brak | bez CO₂, powietrze | hodowle poza inkubatorem CO₂, komórki rybie |
Pożywkę wybiera się według zaleceń dostawcy linii, czyli banku komórek, z którego pochodzi. Banki podają w karcie linii pożywkę, rodzaj i stężenie surowicy, sposób pasażowania i gęstość wysiewu. Zmiana pożywki na inną bez sprawdzenia zachowania komórek zmienia ich wzrost i ekspresję genów.
Pożywki występują w wielu wersjach: z L-glutaminą lub bez, z pirogronianem sodu lub bez, z HEPES w stężeniu 10–25 mM, bez czerwieni fenolowej do pomiarów fluorescencji i do badań hormonalnych, bo czerwień fenolowa działa słabo estrogenowo. Przy zamówieniu podaje się dokładny numer katalogowy, a nie samą nazwę.
Surowica płodowa bydlęca (FBS) – dobór i testowanie partii
FBS pozyskuje się z krwi płodów bydlęcych w rzeźniach. Zawiera czynniki wzrostu, albuminę, transferynę, hormony i białka sprzyjające przyleganiu komórek do podłoża. Stosuje się ją zwykle w stężeniu 10 %, do niektórych linii 5 % lub 20 %. Hodowla w niższym stężeniu surowicy zwalnia podziały i bywa używana celowo, na przykład przed badaniem odpowiedzi na czynniki wzrostu.
Skład FBS różni się między partiami, bo zależy od zwierząt, regionu i sezonu. Pracownie zamawiają próbki kilku partii, sprawdzają na swoich liniach tempo wzrostu, morfologię i wynik testu, który najczęściej wykonują, i rezerwują u dostawcy ilość wybranej partii na rok lub dwa. Kraj pochodzenia ma znaczenie przy wymaganiach weterynaryjnych i przy produkcji, a cena surowicy z Australii i Nowej Zelandii jest zwykle wyższa.
Inaktywacja cieplna, czyli 30 minut w 56 °C, niszczy dopełniacz. Jest potrzebna przy części badań immunologicznych i niektórych liniach, ale nie przy każdej hodowli, a przegrzanie surowicy wytrąca białka. Pracownia stosuje ją, gdy wymaga tego protokół lub karta linii.
Ze względów etycznych i dla powtarzalności rośnie użycie pożywek bez surowicy i pożywek o określonym składzie, a w hodowlach komórek ludzkich także lizatu płytek krwi. Przejście na pożywkę bez surowicy wymaga stopniowej adaptacji komórek i nie udaje się dla każdej linii.
Dodatki: glutamina, antybiotyki, trypsyna
| Dodatek | Typowe stężenie | Uwagi |
|---|---|---|
| L-glutamina | 2–4 mM | rozkłada się w 37 °C do amoniaku; zamiennik: dipeptyd L-alanylo-L-glutamina |
| Penicylina + streptomycyna | 100 U/ml + 100 µg/ml (roztwór 100× rozcieńczony 1:100) | nie działa na mykoplazmy, może maskować kontaminację |
| Gentamycyna | rzędu 10–50 µg/ml | szersze spektrum, stosowana w hodowlach pierwotnych |
| Amfoterycyna B | ok. 0,25–2,5 µg/ml | przeciwgrzybicza, toksyczna dla części komórek |
| Pirogronian sodu | 1 mM | dodatkowe źródło energii, w wielu wersjach DMEM już obecny |
| Trypsyna-EDTA | 0,05 % lub 0,25 % trypsyny | do odklejania komórek przylegających; przed użyciem płukanie PBS bez Ca²⁺ i Mg²⁺ |
| Antybiotyki selekcyjne | G418, puromycyna, higromycyna B, blastycydyna – stężenie z krzywej zabijania | dla każdej linii osobno ustala się najniższe stężenie zabijające komórki bez oporności |
Część pracowni nie dodaje antybiotyków do rutynowych hodowli. Antybiotyk tłumi kontaminację bakteryjną na niskim poziomie, więc błędy w technice aseptycznej wychodzą później. Mykoplazmy nie mają ściany komórkowej i penicylina na nie nie działa. Hodowle z antybiotykami i bez nich prowadzi się według decyzji kierownika pracowni, ale zawsze z okresowym testem na mykoplazmy.
Jak przygotować pożywkę kompletną
Pożywkę kompletną przygotowuje się w komorze bezpieczeństwa biologicznego. Do butli 500 ml pożywki podstawowej dodaje się na przykład 50 ml FBS, 5 ml roztworu L-glutaminy 200 mM i 5 ml roztworu penicyliny ze streptomycyną 100×, po wcześniejszym odlaniu takiej samej objętości pożywki lub z akceptacją lekkiego rozcieńczenia. Na butli zapisuje się dodatki, datę i inicjały.
Surowicę rozmraża się w lodówce przez noc albo w temperaturze pokojowej, mieszając delikatnie. Szybkie rozmrażanie w gorącej łaźni wytrąca białka, a powstały osad nie zawsze oznacza zepsucie, ale utrudnia ocenę hodowli pod mikroskopem. Rozmrożoną surowicę porcjuje się do probówek po 50 ml i zamraża ponownie tylko raz.
Przed użyciem ogrzewa się tylko potrzebną ilość pożywki, do temperatury pokojowej lub 37 °C. Butla, która codziennie przez godzinę stoi w łaźni wodnej, szybciej traci glutaminę i witaminy, a łaźnia jest częstym źródłem kontaminacji. Zewnętrzną stronę butli wyjętej z łaźni przeciera się 70 % etanolem.
Przechowywanie, kontrola i typowe błędy
Pożywki płynne przechowuje się w 2–8 °C w ciemności. Riboflawina i tryptofan pod wpływem światła tworzą produkty toksyczne dla komórek, w tym nadtlenek wodoru, dlatego butli nie zostawia się na blacie pod lampą ani w komorze z włączonym światłem dłużej niż potrzeba. Pożywkę kompletną z surowicą i glutaminą zużywa się zwykle w ciągu 2–4 tygodni.
Zmiana barwy czerwieni fenolowej mówi o pH. Pożywka pomarańczowo-żółta jest zakwaszona przez metabolizm gęstej hodowli albo bakterie, a malinowo-fioletowa zbyt zasadowa, na przykład po długim stanie poza inkubatorem lub w nieszczelnej butli. Pożywki o zmienionej barwie przed użyciem nie stosuje się do nowych hodowli.
Częste błędy to mieszanie butli pożywki między projektami i liniami, wielokrotne rozmrażanie FBS, użycie pożywki po terminie oraz zmiana partii surowicy w trakcie serii doświadczeń. Wszystkie odczynniki z numerami partii zapisuje się w dzienniku hodowli, co pozwala znaleźć przyczynę, gdy komórki nagle rosną inaczej.
Najczęstsze pytania
Czym się różni DMEM od RPMI 1640?
DMEM ma więcej glukozy w wersji wysokoglukozowej, więcej wodorowęglanu i więcej aminokwasów. RPMI 1640 zawiera glutation, biotynę i witaminę B12, których nie ma w DMEM, a opracowano go do komórek krwi. Wybór zależy od zaleceń dla linii komórkowej.
Ile surowicy FBS dodać do pożywki?
Najczęściej 10 %, czyli 50 ml na 500 ml pożywki. Niektóre linie wymagają 5 % lub 20 %. Stężenie podaje bank komórek w karcie linii.
Czy trzeba inaktywować surowicę cieplnie?
Nie zawsze. Inaktywacja w 56 °C przez 30 minut niszczy dopełniacz i jest wymagana w części badań immunologicznych i dla niektórych linii. W wielu hodowlach rutynowych używa się surowicy nieinaktywowanej.
Czy dodawać antybiotyki do każdej hodowli?
Nie ma takiej konieczności. Antybiotyki ograniczają kontaminacje, ale mogą je maskować i nie działają na mykoplazmy. Wiele pracowni prowadzi hodowle bez antybiotyków i stosuje je tylko w hodowlach pierwotnych lub krótko po rozmrożeniu.
Jak długo można używać pożywki po dodaniu surowicy?
Zwykle 2–4 tygodnie w 2–8 °C, w ciemności. Glutamina rozkłada się z czasem nawet w lodówce, więc przy dłuższym przechowywaniu dodaje się ją świeżo albo używa stabilnego dipeptydu.
Dlaczego pożywka zmienia kolor na żółty?
Czerwień fenolowa żółknie, gdy pH spada. Przyczyną jest gęsta hodowla, która produkuje kwas mlekowy, albo kontaminacja bakteryjna. Pożywkę i hodowlę ogląda się pod mikroskopem, a przy zmętnieniu traktuje jak skażoną.
Zobacz też: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody · Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Inkubator CO₂ do hodowli komórkowych · Mikroskop odwrócony do hodowli komórkowych · Komora laminarna a komora bezpieczeństwa biologicznego · Pożywki mikrobiologiczne – agar, bulion, wybiórcze · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Więcej o aparaturze i metodach biologii molekularnej: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody →