Mikroskop odwrócony do hodowli komórkowych – budowa, kontrast fazowy, obiektywy, fluorescencja, konfluencja i dobór
Co to jest mikroskop odwrócony i do czego służy
W mikroskopie o budowie klasycznej obiektyw patrzy na preparat z góry, a światło przechodzi od dołu. W mikroskopie odwróconym układ jest odwrotny: obiektyw znajduje się pod stolikiem i patrzy w górę przez dno naczynia. Komórki przylegające rosną właśnie na dnie, więc obiektyw ma do nich najbliżej, a od góry zostaje miejsce na wysoką butlę z pożywką.
W pracowni hodowli komórkowych mikroskop odwrócony stoi przy komorze bezpieczeństwa biologicznego i służy codziennie. Przed pasażem sprawdza się konfluencję, czyli jaką część dna pokrywają komórki. Przy zmianie pożywki ogląda się kształt komórek i szuka śladów kontaminacji. Ten sam typ mikroskopu służy do mikromanipulacji, na przykład w embriologii, oraz do obserwacji żywych organizmów w szalkach.
Budowa mikroskopu odwróconego
Nad stolikiem znajduje się kolumna z lampą i kondensorem. Kondensor ma długą odległość roboczą, w modelach do hodowli rzędu 50–80 mm, i często da się go odchylić, by wstawić wysoką butlę. Pod stolikiem obraca się rewolwer z obiektywami. Światło po przejściu przez preparat i obiektyw trafia na pryzmat, który kieruje je do okularów i portu kamery.
Stolik ma uchwyty na typowe naczynia: butle T25 i T75, szalki 35, 60 i 100 mm, płytki wielodołkowe i szkiełka. Prostsze modele mają stolik nieruchomy, po którym przesuwa się naczynie ręką. Lepsze mają stolik krzyżowy z pokrętłami, a modele badawcze stolik zmotoryzowany, który sam wraca do zapisanych pozycji w płytce.
Oświetlenie to dziś najczęściej dioda LED. Modele z fluorescencją mają drugi tor oświetlenia, prowadzony od dołu przez obiektyw, z kostkami filtrów dla barwników niebieskich, zielonych i czerwonych. Port kamery pozwala dokumentować hodowle, a w nowszych modelach kamera i ekran są wbudowane w statyw.
Rodzaje mikroskopów odwróconych
| Rodzaj | Wyposażenie | Dla kogo |
|---|---|---|
| Rutynowy do hodowli | obiektywy 4×–40×, kontrast fazowy, LED, prosty stolik | każda pracownia hodowli komórkowych, kontrola przy komorze BSC |
| Z kamerą i ekranem | wbudowana kamera, zapis zdjęć, czasem pomiar konfluencji | dokumentacja, dydaktyka, praca bez okularów |
| Z fluorescencją | oświetlenie LED lub lampa, kostki filtrów, czuła kamera | komórki z białkami fluorescencyjnymi, transfekcja, barwienia |
| Badawczy z inkubatorem stolikowym | stolik zmotoryzowany, autofokus, komora 37 °C i CO₂ | obrazowanie poklatkowe żywych komórek przez godziny i dni |
| Z kontrastem Hoffmana i mikromanipulatorami | obiektywy HMC, stolik grzany, mikroiniektory | embriologia, iniekcje do komórek i zarodków |
| Metalograficzny | światło odbite, próbka leży szlifem w dół | badania materiałów i zgładów metali |
Ostatnia pozycja pokazuje, że nazwa „mikroskop odwrócony” obejmuje też przyrządy dla metalurgów. Przy zakupie do hodowli komórkowych sprawdza się, czy model ma światło przechodzące i kontrast fazowy.
Kontrast fazowy, Hoffman i DIC – techniki obserwacji
Żywe komórki w pożywce są prawie przezroczyste. W zwykłym jasnym polu widać je słabo, dlatego standardem jest kontrast fazowy. Pierścień w kondensorze i pierścień fazowy w obiektywie zamieniają różnice w drodze optycznej światła na różnice jasności. Komórki wyglądają na ciemniejsze od tła z jasną obwódką (halo). Obiektywy fazowe oznacza się Ph1, Ph2 lub Ph3, a pierścień w kondensorze ustawia się zgodnie z oznaczeniem obiektywu.
| Technika | Przez plastik | Obraz | Zastosowanie |
|---|---|---|---|
| Jasne pole | tak | słaby kontrast nieobarwionych komórek | preparaty barwione, kolonie, zarodki |
| Kontrast fazowy | tak | ciemne komórki z jasnym halo | rutynowa ocena hodowli i konfluencji |
| Kontrast modulacyjny Hoffmana | tak | wrażenie plastyczności, bez halo | oocyty, zarodki, mikromanipulacja |
| DIC (kontrast Nomarskiego) | nie, plastik zaburza polaryzację | plastyczny, cienkie przekroje optyczne | naczynia ze szklanym dnem, badania |
| Fluorescencja | tak, lepiej przez szkło przy dużych powiększeniach | świecące struktury na ciemnym tle | białka fluorescencyjne, barwniki żywotności |
Plastikowe dno butli ma grubość około 1 mm, a szkiełko nakrywkowe 0,17 mm. Obiektywy do hodowli mają długą odległość roboczą i korekcję na grubszy plastik, często z pierścieniem regulacyjnym. Do zdjęć w dużym powiększeniu używa się szalek ze szklanym dnem grubości 0,17 mm i obiektywów zwykłych.
Jak dobrać mikroskop odwrócony do pracowni
Do codziennej kontroli hodowli wystarcza model rutynowy z obiektywami 4×, 10× i 20× z kontrastem fazowym i kamerą. Obiektyw 4× daje przegląd całego pola i pozwala znaleźć kolonie lub skupiska, 10× i 20× służą do oceny konfluencji i kształtu komórek. Obiektyw 40× przydaje się rzadziej, głównie do szczegółów morfologii i oceny podziałów.
Fluorescencję dokupuje się wtedy, gdy pracownia rutynowo transfekuje komórki lub pracuje z liniami wyrażającymi białka fluorescencyjne. Inkubator stolikowy i stolik zmotoryzowany mają sens przy badaniach migracji, podziałów i odpowiedzi na leki w czasie. To już inna klasa ceny i inny sposób pracy niż kontrola przed pasażem.
Przy zakupie zwraca się uwagę na odległość roboczą kondensora i to, czy da się go odchylić, na uchwyty do naczyń, których pracownia używa, oraz na kamerę i oprogramowanie. Pyta się też o serwis i dostępność obiektywów fazowych w późniejszym czasie.
Obsługa: ocena konfluencji i kontaminacji
Butlę wyjmuje się z inkubatora na krótko, a obserwację zaczyna od obiektywu 4× lub 10×. Konfluencję szacuje się jako procent powierzchni dna pokrytej komórkami, oglądając kilka pól, bo komórki rzadko rosną równo. Większość linii przylegających pasażuje się przy 70–90 % konfluencji, zgodnie z zaleceniem dla danej linii. Oprogramowanie części mikroskopów z kamerą liczy konfluencję automatycznie.
Kontaminacja bakteryjna daje zmętnienie pożywki i drobne, drgające punkty między komórkami, a pożywka z czerwienią fenolową często żółknie. Drożdże widać jako owalne komórki, często pączkujące, w łańcuszkach. Pleśnie tworzą nitki strzępek. Mykoplazm pod mikroskopem świetlnym nie widać, więc linie bada się okresowo testem PCR lub luminescencyjnym.
Kontrast fazowy ustawia się po każdej zmianie obiektywu. Pierścień w kondensorze musi pokrywać się z pierścieniem w obiektywie, co sprawdza się teleskopem centrującym wkładanym zamiast okularu albo soczewką Bertranda. Źle ustawiony kontrast fazowy daje płaski, szary obraz, który łatwo pomylić z kiepską kondycją komórek.
Bezpieczeństwo i konserwacja
Mikroskop stawia się obok komory bezpieczeństwa biologicznego, nie w niej, bo zaburzałby przepływ powietrza i zabierał miejsce. Butle ogląda się zamknięte, a płytki z pokrywką. Kroplę rozlanej pożywki z hodowli komórek ludzkich lub zakażonych wirusem traktuje się jak materiał biologiczny: wyciera się ją i odkaża stolik środkiem zgodnym z procedurą pracowni.
Obiektywy pod stolikiem są narażone na zalanie, gdy płyn wycieknie z płytki. Po zalaniu obiektyw wyciera się od razu, a przy zaschniętej pożywce czyści papierem do optyki z płynem zalecanym przez producenta. Stolik przeciera się 70 % etanolem, ale nie pryska się nim na optykę. Po pracy wyłącza się oświetlenie i zakłada pokrowiec, a filtry fluorescencyjne chroni się przed kurzem i wilgocią.
Najczęstsze pytania
Czym się różni mikroskop odwrócony od zwykłego?
Położeniem obiektywów i oświetlenia. W mikroskopie odwróconym obiektywy są pod stolikiem, a oświetlenie nad nim, więc patrzy się przez dno naczynia. Pozwala to oglądać komórki w butlach i płytkach bez przenoszenia ich na szkiełko.
Jakie obiektywy wybrać do hodowli komórkowych?
Zwykle 4× do przeglądu, 10× i 20× z kontrastem fazowym Ph1 do oceny konfluencji oraz 40× z Ph2 do szczegółów. Wszystkie powinny mieć długą odległość roboczą i korekcję na plastikowe dno.
Dlaczego DIC nie działa przez plastikowe naczynia?
Polistyren jest dwójłomny i zmienia polaryzację światła, a kontrast DIC się na niej opiera. Do DIC używa się naczyń ze szklanym dnem. Przez plastik dobrze działają kontrast fazowy i kontrast Hoffmana.
Jak ocenić konfluencję komórek?
Oglądając kilka pól w powiększeniu 4× lub 10× i szacując, jaki procent dna pokrywają komórki. Ocena na oko różni się między osobami, dlatego część pracowni używa kamery z programem liczącym konfluencję.
Czy pod mikroskopem odwróconym widać mykoplazmy?
Nie. Mykoplazmy są za małe i nie zmieniają wyraźnie wyglądu hodowli. Wykrywa się je testami PCR, luminescencyjnymi lub barwieniem DNA. Bakterie, drożdże i pleśnie zwykle widać w kontraście fazowym.
Czy mikroskop odwrócony nadaje się do liczenia komórek?
Tak. Komorę Bürkera lub jednorazową komorę do liczenia ogląda się w powiększeniu 10×. Wiele pracowni liczy komórki na tym samym mikroskopie, którym ocenia hodowle.
Zobacz też: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody · Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Inkubator CO₂ do hodowli komórkowych · Mikroskop świetlny – budowa i obiektywy · Komora laminarna a komora bezpieczeństwa biologicznego · Pożywki do hodowli komórkowych i surowica FBS · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Więcej o aparaturze i metodach biologii molekularnej: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody →