Pożywki mikrobiologiczne – agar, bulion, pożywki wybiórcze i różnicujące, przygotowanie, sterylizacja, przechowywanie
Co to jest pożywka mikrobiologiczna
Pożywka to mieszanina składników, na której drobnoustroje rosną poza swoim naturalnym środowiskiem. Musi zawierać źródło węgla i azotu, sole mineralne, wodę i często czynniki wzrostu, a do tego mieć odpowiednie pH. W laboratorium pożywki służą do hodowli, izolacji czystych kultur, liczenia bakterii i grzybów w próbkach oraz do wstępnej identyfikacji.
Większość pożywek kupuje się jako odwodniony proszek lub granulat, który rozpuszcza się w wodzie. Gotowe płytki, probówki i butelki są droższe, ale oszczędzają czas i mają świadectwo kontroli jakości. Duże laboratoria badające żywność i wodę często przygotowują pożywki same, małe pracownie i szkoły zwykle kupują gotowe.
Rodzaje pożywek – konsystencja i skład
Bulion, czyli pożywka płynna, służy do namnażania i hodowli większej liczby komórek. Pożywka półpłynna z 0,3–0,5 % agaru pozwala ocenić ruchliwość bakterii wkłutych igłą. Pożywka stała, zwykle z 1,5 % agaru, czyli 15 g na litr, daje oddzielne kolonie i umożliwia izolację czystej kultury.
Agar to polisacharyd z krasnorostów. Prawie żadne bakterie go nie rozkładają, a po zestaleniu wytrzymuje temperaturę inkubacji 37 °C, a nawet wyższą. Żelatyna, używana w czasach Kocha, topiła się w temperaturze inkubacji i była rozkładana przez wiele bakterii.
Pożywki określone (syntetyczne) mają znany skład chemiczny, każda substancja jest zważona. Pożywki złożone zawierają ekstrakty i hydrolizaty, na przykład pepton, ekstrakt drożdżowy i ekstrakt mięsny, których skład zmienia się między partiami. Do rutynowej hodowli używa się głównie pożywek złożonych, a określonych do badań fizjologii i genetyki.
Przykładem złożonej pożywki ogólnej jest LB (Lysogeny Broth), podstawa hodowli Escherichia coli w biologii molekularnej. Wersja Millera zawiera w litrze 10 g tryptonu, 5 g ekstraktu drożdżowego i 10 g chlorku sodu, a wersja Lennoxa 5 g chlorku sodu.
Pożywki według przeznaczenia
| Grupa | Do czego służy | Przykłady |
|---|---|---|
| Ogólne (podstawowe) | wzrost większości niewymagających bakterii | agar odżywczy, TSA (agar trypkazowo-sojowy), LB |
| Wzbogacone | bakterie wymagające, z dodatkiem krwi, surowicy lub hemoliny | agar z 5 % krwi baraniej, agar czekoladowy |
| Wybiórcze (selektywne) | hamują wzrost części drobnoustrojów, przepuszczają poszukiwane | Chapmana (7,5 % NaCl), Sabourauda, cetrymidowy |
| Różnicujące | pozwalają odróżnić kolonie po barwie, strefie lub wytrąceniu | MacConkeya, agar z krwią (hemoliza), pożywki chromogenne |
| Namnażające (wzbogacające) | płynne, zwiększają liczbę poszukiwanych bakterii przed posiewem | woda peptonowa buforowana, bulion Rappaport-Vassiliadis |
| Transportowe | utrzymują drobnoustroje przy życiu bez namnażania | podłoże Amiesa, podłoże Stuarta |
Jedna pożywka często należy do kilku grup naraz. Agar MacConkeya hamuje bakterie Gram-dodatnie, czyli jest wybiórczy, a dzięki laktozie i czerwieni obojętnej różnicuje bakterie fermentujące laktozę od niefermentujących. Pożywki chromogenne zawierają substraty, z których enzymy konkretnej grupy bakterii uwalniają barwnik. Dzięki temu kolonie E. coli z β-glukuronidazą mają inną barwę niż pozostałe bakterie z grupy coli.
Pożywki wybiórcze i różnicujące – jak działają
| Pożywka | Czynnik wybiórczy | Cecha różnicująca | Poszukiwane drobnoustroje |
|---|---|---|---|
| MacConkeya | sole żółciowe, fiolet krystaliczny | laktoza i czerwień obojętna, kolonie fermentujące różowe | pałeczki Gram-ujemne, Enterobacterales |
| Chapmana (mannitolowa z solą) | 7,5 % NaCl | mannitol i czerwień fenolowa, żółta strefa przy fermentacji | gronkowce, S. aureus |
| Sabourauda | niskie pH, ok. 5,6, często chloramfenikol | brak, ocena morfologii kolonii | grzyby drożdżopodobne i pleśnie |
| XLD | deoksycholan sodu | ksyloza, lizyna, H₂S (czarne środki kolonii) | Salmonella, Shigella |
| TCBS | tiosiarczan, cytrynian, sole żółciowe, pH ok. 8,6 | sacharoza i błękit bromotymolowy | przecinkowce (Vibrio) |
| Cetrymidowy | cetrymid | barwnik piocyjanina, fluorescencja w UV | Pseudomonas aeruginosa |
| Agar z krwią | brak (pożywka wzbogacona) | typ hemolizy: α, β lub γ | paciorkowce i wiele innych bakterii |
Wybiórczość nigdy nie jest pełna. Na pożywce MacConkeya mogą rosnąć niektóre bakterie Gram-dodatnie, a na pożywce Chapmana inne gronkowce niż S. aureus też mogą dawać żółtą strefę. Wynik na pożywce traktuje się jako wstępny i potwierdza testami biochemicznymi, spektrometrią mas lub metodami molekularnymi, zgodnie z metodą badawczą laboratorium.
Jak przygotować pożywkę z proszku
Ilość proszku podaje producent na etykiecie, na przykład „28 g/l”. Odważa się go na wadze technicznej, wsypuje do części wody oczyszczonej i miesza, potem dolewa resztę wody. Proszek pyli, więc odważa się go bez przeciągu, a przy pożywkach z dodatkami toksycznymi, na przykład z selenianem, w dygestorium.
Pożywkę z agarem ogrzewa się z mieszaniem aż do zagotowania, by agar się rozpuścił. Potem sterylizuje się ją w autoklawie, najczęściej 15 minut w 121 °C. Czas zależy od objętości: litr w jednej butli nagrzewa się dłużej niż dziesięć probówek, a zbyt długie grzanie karmelizuje cukry i obniża pH. Instrukcja producenta mówi, czy pożywki nie wolno autoklawować. XLD, TCBS i agar z fioletem, czerwienią obojętną i żółcią tylko się zagotowuje.
Po sterylizacji pożywkę studzi się w łaźni wodnej do 45–50 °C. Dopiero wtedy dodaje się krew, antybiotyki i suplementy wrażliwe na ciepło. Na szalkę o średnicy 90 mm wylewa się zwykle 15–20 ml. Pęcherzyki na powierzchni usuwa się, przesuwając nad nimi płomień palnika lub nakłuwając je sterylną igłą. Po zastygnięciu płytki suszy się z uchylonymi pokrywkami w komorze laminarnej, aż zniknie woda z powierzchni.
pH sprawdza się po ostudzeniu, zwykle w 25 °C. Producenci podają je z tolerancją, na przykład 7,3 ± 0,2. Agar w pożywce stałej mierzy się elektrodą płaską lub na próbce zestalonej w małym naczyniu.
Kontrola jakości i przechowywanie pożywek
Norma PN-EN ISO 11133 opisuje przygotowanie, przechowywanie i badanie właściwości pożywek stosowanych w mikrobiologii żywności, pasz i wody. Laboratorium sprawdza każdą partię pod trzema względami: jałowość (część płytek inkubuje się bez posiewu), wzrost szczepów kontrolnych i hamowanie szczepów, których pożywka nie powinna przepuszczać. Szczepy wzorcowe kupuje się z kolekcji kultur, a ich numery podaje norma lub metoda badawcza.
Odwodnione pożywki są higroskopijne. Słoik zamyka się szczelnie zaraz po odważeniu i przechowuje w suchym, chłodnym miejscu. Proszek, który zbił się w grudy lub zmienił barwę, wyrzuca się. Na słoiku zapisuje się datę otwarcia, bo po otwarciu termin przydatności bywa krótszy niż na etykiecie.
Wylane płytki przechowuje się w 2–8 °C, dnem do góry, w woreczkach lub pojemnikach, które ograniczają wysychanie. Okres przydatności własnych płytek laboratorium ustala samo i zapisuje w procedurze, zwykle od tygodnia do kilku tygodni. Pożywki z krwią i antybiotykami tracą właściwości szybciej. Płytki z kroplami wody na pokrywce ogrzewa się przed posiewem do temperatury pokojowej i osusza.
Bezpieczeństwo i najczęstsze błędy
Gorący agar parzy i trzyma ciepło dłużej niż woda. Butle wyjmuje się z autoklawu po spadku ciśnienia i temperatury, w rękawicach termoodpornych, z luźno zakręconymi korkami. Mocno zakręcona butla z gorącą pożywką może pęknąć.
Częste błędy to: dodanie krwi do zbyt gorącej pożywki (krew ulega hemolizie i agar brązowieje), autoklawowanie pożywek, których nie wolno, zbyt cienka warstwa agaru, która szybko wysycha, oraz brak opisu na płytkach. Każdą partię opisuje się nazwą, datą i numerem serii. Posiane płytki z hodowlami po zakończeniu badania traktuje się jako odpady biologiczne i inaktywuje w autoklawie przed usunięciem.
Najczęstsze pytania
Ile agaru dodać do pożywki stałej?
Zwykle 15 g na litr, czyli 1,5 %. Pożywki do oceny ruchliwości mają 0,3–0,5 % agaru. Gotowe proszki zawierają już agar w odpowiedniej ilości, więc dodaje się tylko wodę.
Czym się różni pożywka wybiórcza od różnicującej?
Wybiórcza hamuje wzrost części drobnoustrojów, na przykład solami żółciowymi lub dużym stężeniem soli. Różnicująca pozwala odróżnić rosnące kolonie po barwie lub strefie wokół nich. Wiele pożywek, jak MacConkeya, łączy obie cechy.
W jakiej temperaturze wylewa się agar na płytki?
Po ostudzeniu do 45–50 °C. Gorętsza pożywka tworzy dużo skroplin na pokrywkach i niszczy dodatki, takie jak krew i antybiotyki. Chłodniejsza zaczyna krzepnąć w butli i daje nierówne płytki.
Czy każdą pożywkę można autoklawować?
Nie. Niektóre pożywki, w tym XLD, TCBS i część pożywek do bakterii z grupy coli, producent każe tylko zagotować, bo wysoka temperatura niszczy ich składniki. Informacja jest zawsze na etykiecie i w karcie technicznej.
Jak długo można przechowywać płytki z agarem?
W lodówce, dnem do góry i w szczelnym opakowaniu, zwykle od tygodnia do kilku tygodni, zależnie od pożywki. Gotowe płytki mają termin na opakowaniu, a dla własnych laboratorium ustala termin w procedurze i sprawdza go testami wzrostu.
Czy w szkole można hodować bakterie na pożywkach?
Na lekcjach wykonuje się proste doświadczenia, na przykład odciski palców na agarze odżywczym, w zamkniętych płytkach, które po obejrzeniu się nie otwiera. Płytki z hodowlą unieszkodliwia się przed wyrzuceniem. Szczegółowe zasady ustala szkoła w regulaminie pracowni.
Zobacz też: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Wyposażenie laboratorium mikrobiologicznego · Autoklaw – sterylizacja parowa · Suszarki laboratoryjne i cieplarki · Pożywki do hodowli komórkowych i surowica FBS · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Więcej o sprzęcie i wyposażeniu laboratorium: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z →