Gazy techniczne w laboratorium – butle, kolory, reduktory, klasy czystości 5.0 i 6.0, przechowywanie i bezpieczeństwo
Jakie gazy techniczne są potrzebne w laboratorium
Zestaw gazów zależy od aparatury. Chromatograf gazowy potrzebuje gazu nośnego (hel, wodór lub azot) i gazów do detektora płomieniowo-jonizacyjnego, czyli wodoru i powietrza. Spektrometr ICP pracuje na argonie, którego zużywa się kilkanaście litrów na minutę. Spektrometr absorpcji atomowej z płomieniem potrzebuje acetylenu i powietrza, a do niektórych pierwiastków podtlenku azotu.
Inkubatory CO₂ biorą dwutlenek węgla z butli przez reduktor i zawór przełączający. Wyparki, koncentratory próbek i spektrometry mas LC-MS zużywają azot, często w takich ilościach, że opłaca się generator zamiast butli. Do kalibracji analizatorów gazów kupuje się mieszaniny wzorcowe z certyfikatem składu.
W pracowni szkolnej butli zwykle nie ma wcale, a w laboratorium analitycznym może ich stać kilkanaście. Im więcej butli, tym ważniejsze stają się instalacja centralna, ewidencja i miejsce poza salą, w której pracują ludzie.
Butle – budowa, pojemności i oznaczenia
Butla na gazy sprężone to stalowy lub aluminiowy zbiornik z zaworem. Na kołnierzu wybite są dane: producent, numer, pojemność wodna, ciśnienie próbne, masa i data ostatniego badania okresowego. Butle podlegają badaniom co kilka lat, a w praktyce dba o to dostawca, bo większość laboratoriów butle dzierżawi, a nie kupuje.
Pojemność wodna mówi, ile wody zmieściłaby butla, a nie ile gazu jest w środku. Gaz sprężony do 200 bar w butli 50 l to ok. 10 m³ w warunkach normalnych. Butla 300 bar o tej samej pojemności mieści mniej więcej półtora raza więcej gazu. Dwutlenek węgla jest w butli cieczą, więc ciśnienie na manometrze nie spada, dopóki zostaje płyn. Ilość CO₂ ocenia się przez ważenie.
Acetylen to osobny przypadek. Pod ciśnieniem może rozkładać się wybuchowo, dlatego jest rozpuszczony w acetonie lub innym rozpuszczalniku wewnątrz porowatej masy. Butla z acetylenem musi stać pionowo, a ciśnienie robocze nie przekracza zwykle 1,5 bar.
| Gaz | Kolor kołnierza (PN-EN 1089-3) | Główne zagrożenie | Typowe zastosowania w laboratorium |
|---|---|---|---|
| Azot N₂ | czarny | niedobór tlenu w pomieszczeniu | odparowanie rozpuszczalników, LC-MS, atmosfera ochronna |
| Argon Ar | ciemnozielony | niedobór tlenu, gaz cięższy od powietrza | ICP-OES i ICP-MS, atmosfera ochronna w piecach |
| Hel He | brązowy | niedobór tlenu | gaz nośny w GC, chłodzenie magnesów NMR |
| Wodór H₂ | czerwony | gaz palny, 4–75 % obj. w powietrzu | płomień FID, gaz nośny w GC |
| Dwutlenek węgla CO₂ | szary | niedobór tlenu, gaz cięższy od powietrza, działa toksycznie w wyższych stężeniach | inkubatory CO₂, chromatografia nadkrytyczna |
| Tlen O₂ | biały | utleniacz, przyspiesza spalanie | analizatory spalania, spalanie próbek |
| Powietrze syntetyczne | jasnozielony (gaz obojętny) lub według dostawcy | ciśnienie | płomień FID, gaz zerowy dla analizatorów |
| Acetylen C₂H₂ | kasztanowy | gaz palny, rozkład pod ciśnieniem | płomień w AAS |
Norma reguluje kolor kołnierza, a nie korpusu. Korpus bywa w barwach dostawcy, dlatego o zawartości decyduje etykieta, a kolor jest tylko szybką podpowiedzią.
Reduktory i instalacja gazowa
Reduktor obniża ciśnienie z butli do ciśnienia roboczego aparatu. Ma dwa manometry: wejściowy pokazuje ciśnienie w butli, wyjściowy ciśnienie podawane do instalacji. Reduktor jednostopniowy jest tańszy, ale wraz z opróżnianiem butli ciśnienie na wyjściu lekko rośnie. Dwustopniowy utrzymuje stałe ciśnienie aż do końca butli, co ma znaczenie przy chromatografii.
Przyłącza zaworów różnią się dla grup gazów, żeby nie dało się podłączyć reduktora tlenowego do butli z wodorem. Gazy palne mają zwykle gwint lewy. Reduktor do gazów o wysokiej czystości ma membranę ze stali nierdzewnej i korpus o małej przestrzeni martwej. Reduktor z membraną z elastomeru przepuszcza wilgoć i tlen z powietrza, co widać jako szum linii bazowej detektora.
Przy kilku aparatach i kilkunastu butlach buduje się instalację centralną. Butle stoją w szafie lub pomieszczeniu na zewnątrz laboratorium, a gaz płynie rurkami ze stali nierdzewnej lub miedzi do punktów poboru. Rozdzielacz z przełączaniem automatycznym zmienia butlę na zapasową bez przerywania pracy aparatu.
Czystość gazu i jak ją dobrać
Klasę czystości zapisuje się dwiema cyframi. Pierwsza mówi o liczbie dziewiątek, druga o ostatniej cyfrze. Gaz 5.0 ma 99,999 % czystości, czyli najwyżej 10 ppm zanieczyszczeń. Gaz 6.0 to 99,9999 %, czyli najwyżej 1 ppm. Certyfikat dostawcy wymienia też limity konkretnych zanieczyszczeń: wilgoci, tlenu i węglowodorów.
| Zastosowanie | Gaz | Typowa klasa czystości | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Gaz nośny w GC | hel, wodór, azot | 5.0 lub wyżej | na linii filtry tlenu, wilgoci i węglowodorów |
| GC-MS | hel lub wodór | 5.0–6.0 | wodór wymaga sprawdzenia zgodności ze spektrometrem |
| Płomień FID | wodór i powietrze syntetyczne | 5.0 dla wodoru, powietrze z niską zawartością węglowodorów | często z generatora wodoru i powietrza zerowego |
| ICP | argon | zwykle 4.6–5.0 | duże zużycie, opłaca się zbiornik ciekłego argonu |
| Inkubator CO₂ | dwutlenek węgla | klasa zalecana przez producenta inkubatora | filtr na wejściu, zawór przełączający butle |
| Odparowanie próbek | azot | 4.0–5.0 | przy dużym zużyciu generator azotu |
Hel jest drogi i jego dostawy bywają niepewne. Wiele laboratoriów przechodzi w GC na wodór jako gaz nośny. Rozdział jest szybszy, ale trzeba zadbać o detektor wycieku i wentylację w piecu chromatografu.
Przechowywanie i transport butli
Butla stoi pionowo i jest przypięta łańcuchem lub pasem do ściany albo stojaka. Przewraca się łatwo, a urwany zawór robi z niej pocisk. Na czas transportu zakłada się kołpak ochronny, a butlę przewozi na wózku do butli. Butli nie toczy się po podłodze i nie przenosi za zawór.
Butle z gazami palnymi i utleniającymi przechowuje się oddzielnie, z odstępem lub przegrodą ogniową według przepisów przeciwpożarowych obowiązujących w budynku. Pełne oddziela się od pustych i oznacza tabliczką. Pomieszczenie jest wentylowane, a butle stoją z dala od grzejników, palników i słońca.
W butli zostawia się resztkę ciśnienia, zwykle ok. 2 bar. Pusta butla z otwartym zaworem zassie wilgoć i powietrze, a dostawca będzie musiał ją dłużej czyścić przed napełnieniem.
Bezpieczeństwo i najczęstsze błędy
Gazy obojętne nie palą się i nie trują, ale wypierają tlen. Azot, argon i hel nie mają zapachu, więc ich wyciek z instalacji jest niewyczuwalny. W pomieszczeniach z dużą liczbą butli lub instalacją centralną montuje się czujnik tlenu. Argon i CO₂ są cięższe od powietrza i zbierają się przy podłodze, wodór jest lżejszy i gromadzi się pod sufitem. Czujniki montuje się więc na odpowiedniej wysokości.
Na złącza instalacji tlenowej nie nakłada się smaru ani oleju. Tlen pod ciśnieniem w kontakcie z tłuszczem może spowodować zapłon. Uszczelki i taśmy muszą być przeznaczone do tlenu.
Po każdym podłączeniu reduktora sprawdza się szczelność sprayem do wykrywania nieszczelności albo elektronicznym detektorem. Zawór butli otwiera się powoli, stojąc z boku reduktora, a nie na wprost manometrów. Po pracy zamyka się zawór butli. Samo zakręcenie reduktora zostawia instalację pod ciśnieniem.
Częste błędy to używanie jednego reduktora do różnych gazów, przejściówki między przyłączami różnych grup, butle stojące luzem i brak ewidencji. Ewidencja nie musi być skomplikowana: numer butli, gaz, data przyjęcia, miejsce i data zwrotu wystarczą do rozliczeń z dostawcą i do oceny ryzyka.
Pytania i odpowiedzi
Co oznacza gaz 5.0?
Czystość 99,999 %, czyli najwyżej 10 ppm wszystkich zanieczyszczeń łącznie. Cyfra przed kropką to liczba dziewiątek, cyfra po kropce to ostatnia cyfra.
Ile gazu jest w butli 50 l?
Przy ciśnieniu 200 bar ok. 10 m³ gazu w warunkach normalnych, przy 300 bar więcej. Dokładną ilość podaje dostawca na etykiecie lub w dokumencie dostawy.
Czy butlę można położyć na podłodze?
Gazów sprężonych zwykle nie przechowuje się na leżąco w laboratorium, a acetylenu nigdy. Butla powinna stać pionowo i być przypięta.
Kiedy opłaca się generator gazu?
Gdy zużycie azotu, wodoru lub powietrza zerowego jest stałe i duże, np. przy LC-MS lub kilku chromatografach z detektorem FID. Generator eliminuje wymiany butli, ale wymaga serwisu i miejsca.
Czym różni się reduktor jedno- od dwustopniowego?
Dwustopniowy utrzymuje stałe ciśnienie wyjściowe niezależnie od ciśnienia w butli. Jednostopniowy jest prostszy, ale ciśnienie na wyjściu zmienia się w miarę opróżniania butli.
Jak wykryć wyciek gazu?
Sprayem do wykrywania nieszczelności na złączach albo elektronicznym detektorem wycieków. Do wodoru i helu detektor elektroniczny jest pewniejszy, bo te gazy uciekają przez bardzo małe nieszczelności.
Zobacz też: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Chromatograf gazowy GC · Inkubator CO₂ · Magazyn chemiczny · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Więcej o sprzęcie i wyposażeniu laboratorium: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z →