Gazy techniczne w laboratorium – butle, kolory, reduktory, klasy czystości 5.0 i 6.0, przechowywanie i bezpieczeństwo

0
W skrócie: w laboratorium najczęściej używa się azotu, argonu, helu, wodoru, dwutlenku węgla, powietrza syntetycznego i acetylenu. Typowa butla stalowa ma 50 l pojemności wodnej i ciśnienie napełnienia 200 lub 300 bar, co daje ok. 10 m³ gazu przy 200 bar. Kolor kołnierza butli określa norma PN-EN 1089-3: tlen biały, azot czarny, argon ciemnozielony, CO₂ szary, hel brązowy, gazy palne czerwone. Czystość zapisuje się liczbą: 5.0 oznacza 99,999 %, 6.0 oznacza 99,9999 %. Butle stoją pionowo i przypięte łańcuchem, reduktor dobiera się do gazu i czystości, a wodór ma granice wybuchowości w powietrzu od 4 do 75 % objętości.

Jakie gazy techniczne są potrzebne w laboratorium

Zestaw gazów zależy od aparatury. Chromatograf gazowy potrzebuje gazu nośnego (hel, wodór lub azot) i gazów do detektora płomieniowo-jonizacyjnego, czyli wodoru i powietrza. Spektrometr ICP pracuje na argonie, którego zużywa się kilkanaście litrów na minutę. Spektrometr absorpcji atomowej z płomieniem potrzebuje acetylenu i powietrza, a do niektórych pierwiastków podtlenku azotu.

Inkubatory CO₂ biorą dwutlenek węgla z butli przez reduktor i zawór przełączający. Wyparki, koncentratory próbek i spektrometry mas LC-MS zużywają azot, często w takich ilościach, że opłaca się generator zamiast butli. Do kalibracji analizatorów gazów kupuje się mieszaniny wzorcowe z certyfikatem składu.

W pracowni szkolnej butli zwykle nie ma wcale, a w laboratorium analitycznym może ich stać kilkanaście. Im więcej butli, tym ważniejsze stają się instalacja centralna, ewidencja i miejsce poza salą, w której pracują ludzie.

Butle – budowa, pojemności i oznaczenia

Butla na gazy sprężone to stalowy lub aluminiowy zbiornik z zaworem. Na kołnierzu wybite są dane: producent, numer, pojemność wodna, ciśnienie próbne, masa i data ostatniego badania okresowego. Butle podlegają badaniom co kilka lat, a w praktyce dba o to dostawca, bo większość laboratoriów butle dzierżawi, a nie kupuje.

Pojemność wodna mówi, ile wody zmieściłaby butla, a nie ile gazu jest w środku. Gaz sprężony do 200 bar w butli 50 l to ok. 10 m³ w warunkach normalnych. Butla 300 bar o tej samej pojemności mieści mniej więcej półtora raza więcej gazu. Dwutlenek węgla jest w butli cieczą, więc ciśnienie na manometrze nie spada, dopóki zostaje płyn. Ilość CO₂ ocenia się przez ważenie.

Acetylen to osobny przypadek. Pod ciśnieniem może rozkładać się wybuchowo, dlatego jest rozpuszczony w acetonie lub innym rozpuszczalniku wewnątrz porowatej masy. Butla z acetylenem musi stać pionowo, a ciśnienie robocze nie przekracza zwykle 1,5 bar.

GazKolor kołnierza (PN-EN 1089-3)Główne zagrożenieTypowe zastosowania w laboratorium
Azot N₂czarnyniedobór tlenu w pomieszczeniuodparowanie rozpuszczalników, LC-MS, atmosfera ochronna
Argon Arciemnozielonyniedobór tlenu, gaz cięższy od powietrzaICP-OES i ICP-MS, atmosfera ochronna w piecach
Hel Hebrązowyniedobór tlenugaz nośny w GC, chłodzenie magnesów NMR
Wodór H₂czerwonygaz palny, 4–75 % obj. w powietrzupłomień FID, gaz nośny w GC
Dwutlenek węgla CO₂szaryniedobór tlenu, gaz cięższy od powietrza, działa toksycznie w wyższych stężeniachinkubatory CO₂, chromatografia nadkrytyczna
Tlen O₂białyutleniacz, przyspiesza spalanieanalizatory spalania, spalanie próbek
Powietrze syntetycznejasnozielony (gaz obojętny) lub według dostawcyciśnieniepłomień FID, gaz zerowy dla analizatorów
Acetylen C₂H₂kasztanowygaz palny, rozkład pod ciśnieniempłomień w AAS

Norma reguluje kolor kołnierza, a nie korpusu. Korpus bywa w barwach dostawcy, dlatego o zawartości decyduje etykieta, a kolor jest tylko szybką podpowiedzią.

Reduktory i instalacja gazowa

Reduktor obniża ciśnienie z butli do ciśnienia roboczego aparatu. Ma dwa manometry: wejściowy pokazuje ciśnienie w butli, wyjściowy ciśnienie podawane do instalacji. Reduktor jednostopniowy jest tańszy, ale wraz z opróżnianiem butli ciśnienie na wyjściu lekko rośnie. Dwustopniowy utrzymuje stałe ciśnienie aż do końca butli, co ma znaczenie przy chromatografii.

Przyłącza zaworów różnią się dla grup gazów, żeby nie dało się podłączyć reduktora tlenowego do butli z wodorem. Gazy palne mają zwykle gwint lewy. Reduktor do gazów o wysokiej czystości ma membranę ze stali nierdzewnej i korpus o małej przestrzeni martwej. Reduktor z membraną z elastomeru przepuszcza wilgoć i tlen z powietrza, co widać jako szum linii bazowej detektora.

Przy kilku aparatach i kilkunastu butlach buduje się instalację centralną. Butle stoją w szafie lub pomieszczeniu na zewnątrz laboratorium, a gaz płynie rurkami ze stali nierdzewnej lub miedzi do punktów poboru. Rozdzielacz z przełączaniem automatycznym zmienia butlę na zapasową bez przerywania pracy aparatu.

Czystość gazu i jak ją dobrać

Klasę czystości zapisuje się dwiema cyframi. Pierwsza mówi o liczbie dziewiątek, druga o ostatniej cyfrze. Gaz 5.0 ma 99,999 % czystości, czyli najwyżej 10 ppm zanieczyszczeń. Gaz 6.0 to 99,9999 %, czyli najwyżej 1 ppm. Certyfikat dostawcy wymienia też limity konkretnych zanieczyszczeń: wilgoci, tlenu i węglowodorów.

ZastosowanieGazTypowa klasa czystościUwagi
Gaz nośny w GChel, wodór, azot5.0 lub wyżejna linii filtry tlenu, wilgoci i węglowodorów
GC-MShel lub wodór5.0–6.0wodór wymaga sprawdzenia zgodności ze spektrometrem
Płomień FIDwodór i powietrze syntetyczne5.0 dla wodoru, powietrze z niską zawartością węglowodorówczęsto z generatora wodoru i powietrza zerowego
ICPargonzwykle 4.6–5.0duże zużycie, opłaca się zbiornik ciekłego argonu
Inkubator CO₂dwutlenek węglaklasa zalecana przez producenta inkubatorafiltr na wejściu, zawór przełączający butle
Odparowanie próbekazot4.0–5.0przy dużym zużyciu generator azotu

Hel jest drogi i jego dostawy bywają niepewne. Wiele laboratoriów przechodzi w GC na wodór jako gaz nośny. Rozdział jest szybszy, ale trzeba zadbać o detektor wycieku i wentylację w piecu chromatografu.

Przechowywanie i transport butli

Butla stoi pionowo i jest przypięta łańcuchem lub pasem do ściany albo stojaka. Przewraca się łatwo, a urwany zawór robi z niej pocisk. Na czas transportu zakłada się kołpak ochronny, a butlę przewozi na wózku do butli. Butli nie toczy się po podłodze i nie przenosi za zawór.

Butle z gazami palnymi i utleniającymi przechowuje się oddzielnie, z odstępem lub przegrodą ogniową według przepisów przeciwpożarowych obowiązujących w budynku. Pełne oddziela się od pustych i oznacza tabliczką. Pomieszczenie jest wentylowane, a butle stoją z dala od grzejników, palników i słońca.

W butli zostawia się resztkę ciśnienia, zwykle ok. 2 bar. Pusta butla z otwartym zaworem zassie wilgoć i powietrze, a dostawca będzie musiał ją dłużej czyścić przed napełnieniem.

Bezpieczeństwo i najczęstsze błędy

Gazy obojętne nie palą się i nie trują, ale wypierają tlen. Azot, argon i hel nie mają zapachu, więc ich wyciek z instalacji jest niewyczuwalny. W pomieszczeniach z dużą liczbą butli lub instalacją centralną montuje się czujnik tlenu. Argon i CO₂ są cięższe od powietrza i zbierają się przy podłodze, wodór jest lżejszy i gromadzi się pod sufitem. Czujniki montuje się więc na odpowiedniej wysokości.

Na złącza instalacji tlenowej nie nakłada się smaru ani oleju. Tlen pod ciśnieniem w kontakcie z tłuszczem może spowodować zapłon. Uszczelki i taśmy muszą być przeznaczone do tlenu.

Po każdym podłączeniu reduktora sprawdza się szczelność sprayem do wykrywania nieszczelności albo elektronicznym detektorem. Zawór butli otwiera się powoli, stojąc z boku reduktora, a nie na wprost manometrów. Po pracy zamyka się zawór butli. Samo zakręcenie reduktora zostawia instalację pod ciśnieniem.

Częste błędy to używanie jednego reduktora do różnych gazów, przejściówki między przyłączami różnych grup, butle stojące luzem i brak ewidencji. Ewidencja nie musi być skomplikowana: numer butli, gaz, data przyjęcia, miejsce i data zwrotu wystarczą do rozliczeń z dostawcą i do oceny ryzyka.

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza gaz 5.0?

Czystość 99,999 %, czyli najwyżej 10 ppm wszystkich zanieczyszczeń łącznie. Cyfra przed kropką to liczba dziewiątek, cyfra po kropce to ostatnia cyfra.

Ile gazu jest w butli 50 l?

Przy ciśnieniu 200 bar ok. 10 m³ gazu w warunkach normalnych, przy 300 bar więcej. Dokładną ilość podaje dostawca na etykiecie lub w dokumencie dostawy.

Czy butlę można położyć na podłodze?

Gazów sprężonych zwykle nie przechowuje się na leżąco w laboratorium, a acetylenu nigdy. Butla powinna stać pionowo i być przypięta.

Kiedy opłaca się generator gazu?

Gdy zużycie azotu, wodoru lub powietrza zerowego jest stałe i duże, np. przy LC-MS lub kilku chromatografach z detektorem FID. Generator eliminuje wymiany butli, ale wymaga serwisu i miejsca.

Czym różni się reduktor jedno- od dwustopniowego?

Dwustopniowy utrzymuje stałe ciśnienie wyjściowe niezależnie od ciśnienia w butli. Jednostopniowy jest prostszy, ale ciśnienie na wyjściu zmienia się w miarę opróżniania butli.

Jak wykryć wyciek gazu?

Sprayem do wykrywania nieszczelności na złączach albo elektronicznym detektorem wycieków. Do wodoru i helu detektor elektroniczny jest pewniejszy, bo te gazy uciekają przez bardzo małe nieszczelności.

Zobacz też: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Chromatograf gazowy GC · Inkubator CO₂ · Magazyn chemiczny · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium

Oceń ten post
Czytaj dalej
Więcej o sprzęcie i wyposażeniu laboratorium: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z →
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Masz przemyślenia? Napisz komentarz!x