Okulary ochronne i fartuch laboratoryjny – oznaczenia EN 166, gogle, przyłbice, odzież chemoodporna i dobór
Dlaczego okulary i fartuch to podstawa BHP w laboratorium
Oczy są najczęściej uszkadzaną częścią ciała w wypadkach laboratoryjnych. Kropla stężonego wodorotlenku sodu w oku potrafi w kilka sekund uszkodzić rogówkę, a zasady wnikają w tkanki głębiej niż kwasy. Rozbryzg zdarza się przy zwykłych czynnościach: rozcieńczaniu, przelewaniu, odkręcaniu butelki, która stała w ciepłym miejscu.
Fartuch chroni skórę i ubranie przed rozlaniem, a w razie wypadku można go zdjąć w kilka sekund. To jego główna funkcja. Dlatego fartuch zapina się na zatrzaski, a nie na guziki, i nosi się go zawsze zapięty.
Środki ochrony indywidualnej są ostatnim elementem hierarchii zabezpieczeń. Najpierw usuwa się zagrożenie lub zastępuje odczynnik mniej szkodliwym, potem stosuje wyciąg i osłony, dopiero na końcu okulary, rękawice i fartuch. Kolejność wynika z prostego faktu: okulary chronią tylko tę osobę, która ma je na nosie.
Rodzaje ochrony oczu i twarzy
| Rodzaj | Przed czym chroni | Typowe oznaczenie (PN-EN 166) | Kiedy wystarczy |
|---|---|---|---|
| Okulary z osłonami bocznymi | odpryski, odłamki szkła, uderzenia od przodu | S lub F | praca z rozcieńczonymi roztworami, mikroskop, waga, praca biurowa w laboratorium |
| Gogle z wentylacją pośrednią | krople i rozbryzgi cieczy ze wszystkich stron | 3, często też F lub B | stężone kwasy i zasady, rozpuszczalniki, przygotowanie roztworów |
| Gogle bez wentylacji (gazoszczelne) | gazy, pary drażniące, drobny pył | 5 | praca z substancjami lotnymi drażniącymi oczy, pył drobnoziarnisty |
| Przyłbica (osłona twarzy) | rozbryzg na całą twarz, odłamki przy implozji | 3 na oprawie, B lub A na szybie | przelewanie dużych objętości, praca z gazami skroplonymi, aparatura próżniowa – zawsze razem z goglami lub okularami |
| Okulary z filtrem UV | promieniowanie UV | 2 lub 2C z numerem stopnia ochrony | transiluminatory UV, lampy bakteriobójcze |
| Okulary laserowe | określona długość fali lasera | według PN-EN 207, z długością fali i stopniem ochrony | praca z laserami klasy 3B i 4 |
Przyłbica nie zastępuje gogli. Ciecz, która spłynie po szybie, może dostać się pod jej dolną krawędź, dlatego przy rozbryzgach nosi się oba elementy naraz.
Jak czytać oznaczenia na okularach i goglach
Oznaczenia są wybite na oprawce i na soczewce lub szybie. Według PN-EN 166 na oprawce znajdują się znak producenta, numer normy, pole zastosowania i odporność mechaniczna. Pola zastosowania to: 3 – krople i rozbryzgi cieczy, 4 – duże cząstki pyłu, 5 – gazy i drobny pył, 8 – łuk elektryczny przy zwarciu, 9 – stopiony metal i gorące ciała stałe.
Odporność mechaniczną oznaczają litery. S to zwiększona wytrzymałość (kulka stalowa 12 m/s), F uderzenie o niskiej energii (45 m/s), B o średniej energii (120 m/s), A o wysokiej energii (190 m/s). Litera T po symbolu oznacza, że wynik potwierdzono także w skrajnych temperaturach. Na soczewce znajdziesz klasę optyczną (1 to najlepsza, do długiej pracy), a często litery K (odporność na zarysowanie) i N (odporność na parowanie).
Nowsza seria norm PN-EN ISO 16321 stopniowo zastępuje PN-EN 166 i wprowadza inne oznaczenia. W sklepach przez kilka lat będą funkcjonować okulary opisane według obu systemów, więc przy zakupie trzeba sprawdzić kartę produktu i deklarację zgodności. Okulary jako środek ochrony indywidualnej muszą mieć oznaczenie CE zgodne z rozporządzeniem (UE) 2016/425.
Okulary korekcyjne i soczewki kontaktowe
Zwykłe okulary korekcyjne nie są ochronne. Ich szkła nie przechodzą testów uderzeniowych, a z boku nie mają osłon. Są dwa wyjścia. Pierwsze to gogle lub okulary nakładane na okulary korekcyjne, z oznaczeniem, że do tego służą. Drugie to okulary ochronne z soczewkami korekcyjnymi, wykonywane przez optyka na zamówienie, z certyfikatem zgodności z normą.
Soczewki kontaktowe długo były w laboratoriach zakazane. Amerykański NIOSH w 2005 roku (Current Intelligence Bulletin 59) uznał, że można je nosić w środowisku chemicznym, jeśli pracownik używa odpowiedniej ochrony oczu, a pracodawca przeprowadził ocenę ryzyka i ma procedurę szybkiego zdjęcia soczewek przy wypadku. W praktyce o dopuszczeniu decyduje regulamin danej pracowni, więc trzeba go sprawdzić.
Fartuch laboratoryjny i odzież ochronna: materiały i normy
Fartuch laboratoryjny powinien sięgać kolan, mieć długie rękawy, najlepiej ze ściągaczem przy nadgarstku, i zapinać się na zatrzaski. Ściągacz zapobiega zahaczeniu rękawem o naczynie i wsuwa się pod mankiet rękawicy. Ogólne wymagania dla odzieży ochronnej opisuje PN-EN ISO 13688.
| Materiał lub typ | Zalety | Ograniczenia | Gdzie stosować |
|---|---|---|---|
| Mieszanka bawełny i poliestru | tania, nie gniecie się, łatwa w praniu | poliester topi się i przykleja do skóry w płomieniu | laboratoria bez otwartego ognia i bez dużych ilości rozpuszczalników palnych |
| Bawełna 100 % | nie topi się, przyjemna w noszeniu | pali się, chłonie ciecze | pracownie chemiczne z palnikami, dydaktyka |
| Bawełna trudnopalna lub aramid | ogranicza rozprzestrzenianie płomienia (PN-EN ISO 14116, PN-EN ISO 11612) | droższa, wymaga prania zgodnie z instrukcją | praca z rozpuszczalnikami palnymi na większą skalę, związki piroforyczne |
| Fartuch jednorazowy z polipropylenu | lekki, tani, bez prania | niska odporność na ciecze, topliwy | pomieszczenia czyste, wizyty, krótkie prace z małym ryzykiem |
| Fartuch barierowy (typ PB 3 lub PB 4) | chroni część ciała przed cieczą lub rozpryskiem | nieprzewiewny | przelewanie kwasów i zasad, mycie szkła w kąpielach |
| Kombinezon chemoodporny (typy 1–6) | ochrona całego ciała według typu | ciepło, ograniczona ruchomość | usuwanie rozlewisk, praca z dużymi ilościami substancji żrących |
Typy odzieży chemoodpornej oznaczają poziom szczelności. Typ 1 jest gazoszczelny (PN-EN 943), typy 3 i 4 chronią przed strumieniem i rozpylonym aerozolem cieczy (PN-EN 14605), typ 5 przed cząstkami stałymi (PN-EN ISO 13982-1), typ 6 przed ograniczonym rozpryskiem (PN-EN 13034). Odzież do pracy z czynnikami biologicznymi ma dodatkowo oznaczenie zgodności z PN-EN 14126. W laboratorium mikrobiologicznym często stosuje się fartuch zapinany z tyłu, który lepiej chroni przód ciała.
Jak dobrać ochronę do pracy
Dobór zaczyna się od oceny ryzyka i karty charakterystyki substancji. W sekcji 8 karty producent podaje zalecane środki ochrony indywidualnej: rodzaj okularów, materiał rękawic, odzież. To punkt wyjścia, ale nie cała odpowiedź, bo ryzyko zależy też od ilości substancji i czynności.
Prosta zasada: przy rozcieńczonych roztworach wodnych w małych ilościach wystarczą okulary z osłonami bocznymi i fartuch. Przy stężonych kwasach, zasadach i rozpuszczalnikach potrzebne są gogle oznaczone cyfrą 3. Przy przelewaniu litrów, pracy z ciekłym azotem lub aparaturą pod próżnią dochodzi przyłbica. Przy usuwaniu dużego rozlewiska fartuch nie wystarcza, potrzebny jest kombinezon i fartuch barierowy.
Ochrona musi pasować. Gogle, które uciskają, ludzie zsuwają na czoło, a fartuch o dwa rozmiary za duży zahacza o statywy. Dobrze jest mieć w pracowni kilka rozmiarów i modeli i pozwolić pracownikom wybrać.
Najczęstsze błędy, pierwsza pomoc i przepisy
Najczęstszy błąd to okulary na czole albo w kieszeni fartucha. Drugi to wychodzenie w fartuchu laboratoryjnym na korytarz, do stołówki i do biura. Fartuch przenosi wtedy zanieczyszczenia chemiczne i biologiczne poza laboratorium. Trzeci to zabieranie fartucha do prania w domu. Fartuchy z pracowni chemicznych i mikrobiologicznych pierze się w pralni z procedurą dla odzieży roboczej, a fartuch skażony materiałem biologicznym najpierw dekontaminuje.
Przy rozbryzgu do oka liczy się czas. Oko płucze się natychmiast i długo czystą wodą lub płynem z oczomyjki, z odchyloną powieką, a potem trzeba zgłosić się do lekarza. Szczegóły postępowania dla konkretnej substancji podaje sekcja 4 karty charakterystyki. Skażony fartuch zdejmuje się od razu, nie przez głowę.
Kodeks pracy nakłada na pracodawcę obowiązek bezpłatnego dostarczenia pracownikowi środków ochrony indywidualnej, odzieży i obuwia roboczego oraz ich prania i konserwacji. Środki ochrony muszą spełniać wymagania rozporządzenia (UE) 2016/425. Odzież chemoodporna i ochrona przed czynnikami biologicznymi należą tam do kategorii III, czyli najwyższej, z badaniem typu i nadzorem nad produkcją.
Konserwacja i wymiana
Okulary myje się wodą z łagodnym detergentem i suszy miękką ściereczką. Ręczniki papierowe rysują poliwęglan. Zarysowana soczewka zniekształca obraz i męczy wzrok, więc okulary wymienia się, gdy rysy przeszkadzają w pracy, a gogle po każdym silnym uderzeniu. Gumka gogli z czasem traci elastyczność, co widać po tym, że gogle zjeżdżają z twarzy.
Fartuch wymienia się, gdy ma dziury po kwasie, przetarte mankiety albo zepsute zatrzaski. Fartuchy trudnopalne pierze się zgodnie z instrukcją producenta, bo niektóre wykończenia tracą właściwości po zbyt wielu praniach lub po użyciu wybielacza.
Najczęstsze pytania
Czy okulary ochronne z osłonami bocznymi wystarczą przy kwasach?
Przy stężonych kwasach i zasadach nie. Ciecz może dostać się do oka z boku lub od dołu. Do takiej pracy potrzebne są gogle oznaczone cyfrą 3.
Co oznacza litera F na okularach?
Odporność na uderzenie cząstką o niskiej energii, sprawdzaną kulką stalową o prędkości 45 m/s. Litera B oznacza 120 m/s, A 190 m/s.
Jaki fartuch do laboratorium chemicznego?
Do pracowni z palnikami i rozpuszczalnikami palnymi fartuch bawełniany lub trudnopalny, do kolan, z długimi rękawami, zapinany na zatrzaski.
Czy można nosić soczewki kontaktowe w laboratorium?
Wiele pracowni dopuszcza je pod warunkiem noszenia gogli lub okularów ochronnych. O zasadach decyduje regulamin danej pracowni i ocena ryzyka.
Czy fartuch laboratoryjny można prać w domu?
Nie powinno się. Fartuchy z pracowni chemicznych i biologicznych pierze się w pralni wskazanej przez pracodawcę, a skażone najpierw dekontaminuje.
Kto płaci za okulary ochronne i fartuch?
Pracodawca. Środki ochrony indywidualnej i odzież roboczą wydaje się pracownikowi bezpłatnie.
Zobacz też: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · BHP w laboratorium – ocena ryzyka i pierwsza pomoc · Rękawice laboratoryjne – nitryl, lateks, neopren · Karty charakterystyki i piktogramy CLP · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Więcej o sprzęcie i wyposażeniu laboratorium: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z →