BHP w laboratorium chemicznym – ocena ryzyka, środki ochrony indywidualnej i pierwsza pomoc przy oparzeniach chemicznych

0
W skrócie: za bezpieczeństwo w laboratorium odpowiada pracodawca, który zgodnie z art. 226 Kodeksu pracy ocenia i dokumentuje ryzyko zawodowe oraz informuje o nim pracowników. Ocenę najprościej zrobić według PN-N-18002: trzy stopnie prawdopodobieństwa razy trzy stopnie ciężkości następstw dają ryzyko małe, średnie lub duże. Zagrożenie ogranicza się w stałej kolejności: usunięcie substancji, zamiana na mniej groźną, dygestorium i wentylacja, organizacja pracy, a dopiero na końcu środki ochrony indywidualnej. Okulary dobiera się według PN-EN 166 (symbol 3 chroni przed rozbryzgami cieczy), rękawice chemiczne według PN-EN ISO 374-1 (typ A, B lub C). Przy oparzeniu chemicznym liczy się czas: skażoną odzież zdejmuje się od razu, a skórę lub oko płucze bieżącą wodą co najmniej 15 minut, bez prób zobojętniania.

Kto odpowiada za BHP w laboratorium i z jakich przepisów to wynika

Obowiązki pracodawcy opisuje dział dziesiąty Kodeksu pracy. Art. 226 każe ocenić i udokumentować ryzyko zawodowe związane z pracą oraz poinformować o nim pracowników. Szczegóły dla pomieszczeń i stanowisk zawiera rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy.

Dla laboratoriów chemicznych najważniejsze jest rozporządzenie Ministra Zdrowia z 30 grudnia 2004 r. o czynnikach chemicznych w miejscu pracy. Wymaga ono ustalenia, jakie substancje występują na stanowisku, w jakich ilościach i jak długo pracownik ma z nimi kontakt. Stężenia w powietrzu porównuje się z wartościami NDS, NDSCh i NDSP z rozporządzenia o najwyższych dopuszczalnych stężeniach i natężeniach.

Osobne przepisy dotyczą substancji rakotwórczych, mutagennych i działających szkodliwie na rozrodczość: pracodawca prowadzi rejestr prac i rejestr pracowników narażonych. Prace wzbronione kobietom w ciąży i karmiącym wymienia rozporządzenie Rady Ministrów z 2017 r. W szkole i na uczelni te same zasady stosuje dyrektor lub rektor, a za grupę podczas zajęć odpowiada prowadzący.

Jak ocenić ryzyko zawodowe na stanowisku laboratoryjnym

Ocena ryzyka to pięć kroków: opis stanowiska, lista zagrożeń, oszacowanie ryzyka dla każdego z nich, decyzja o działaniach i zapis. Źródłem informacji o substancjach są karty charakterystyki, zwłaszcza sekcje 2, 4, 7 i 8. Do listy trzeba dopisać zagrożenia, których w kartach nie ma: szkło pod próżnią, gorące łaźnie olejowe, wirówki, butle z gazem, promieniowanie UV z lamp bakteriobójczych, ciekły azot.

Polska norma PN-N-18002 proponuje skalę trójstopniową. Zdarzenie określa się jako mało prawdopodobne, prawdopodobne albo wysoce prawdopodobne, a ciężkość następstw jako małą (uraz bez zwolnienia lekarskiego), średnią (uraz ze zwolnieniem, bez trwałych skutków) albo dużą (trwałe uszkodzenie zdrowia lub śmierć).

PrawdopodobieństwoNastępstwa małeNastępstwa średnieNastępstwa duże
mało prawdopodobneryzyko małeryzyko małeryzyko średnie
prawdopodobneryzyko małeryzyko średnieryzyko duże
wysoce prawdopodobneryzyko średnieryzyko dużeryzyko duże

Ryzyko małe jest dopuszczalne i wymaga tylko pilnowania, żeby nie wzrosło. Średnie też jest dopuszczalne, ale trzeba zaplanować jego obniżenie. Przy dużym pracy nie wolno zacząć ani kontynuować, dopóki ryzyko nie spadnie. Przykład: przelewanie stężonego kwasu siarkowego z butli 2,5 l bez okularów to następstwa duże i zdarzenie prawdopodobne, czyli ryzyko duże. Ta sama czynność w dygestorium, w goglach i z dozownikiem butelkowym schodzi do małego.

Ocenę powtarza się po każdej zmianie: nowa metoda, nowy odczynnik, inne pomieszczenie, wypadek albo zdarzenie potencjalnie wypadkowe. Dokument podpisują osoby, które go sporządziły, a pracownik potwierdza, że się z nim zapoznał.

Hierarchia środków: od usunięcia zagrożenia do rękawic

Rozporządzenie o czynnikach chemicznych ustala kolejność działań. Najpierw sprawdza się, czy substancję da się wyeliminować albo zastąpić mniej groźną. Benzen jako rozpuszczalnik zastępuje się toluenem, chloroform w wielu ekstrakcjach octanem etylu, termometry rtęciowe elektronicznymi, a mieszaninę chromową do mycia szkła detergentami alkalicznymi.

Drugi poziom to środki techniczne, które działają niezależnie od uwagi człowieka. Należą do nich dygestorium zgodne z PN-EN 14175, wentylacja ogólna, szafy na odczynniki z wyciągiem, wanny wychwytowe i osłony przy aparaturze próżniowej. Trzeci poziom to organizacja pracy: instrukcje stanowiskowe, ograniczenie ilości substancji na stole do potrzeb jednego dnia, zakaz pracy w pojedynkę przy czynnościach niebezpiecznych, zakaz jedzenia i picia, oznakowanie naczyń.

Środki ochrony indywidualnej stoją na końcu, bo chronią jedną osobę i tylko wtedy, gdy są dobrze dobrane i założone. Rękawica nitrylowa o grubości 0,1 mm zatrzymuje aceton przez czas liczony w minutach, więc nie zastąpi pracy pod wyciągiem.

Środki ochrony indywidualnej w laboratorium – normy i oznaczenia

Środek ochronyNormaNa co patrzeć w oznaczeniuKiedy stosować
Okulary i goglePN-EN 166 (zastępowana przez EN ISO 16321-1)symbol 3: krople i rozbryzgi cieczy; 4: grube pyły; 5: gazy i drobne pyły; litery F, B, A: odporność na uderzenieokulary z osłonami bocznymi do każdej pracy; gogle szczelne przy cieczach żrących; osłona twarzy przy przelewaniu większych objętości
Rękawice chemicznePN-EN ISO 374-1typ A: czas przebicia co najmniej 30 min dla 6 substancji z listy; typ B: 30 min dla 3; typ C: 10 min dla 1; litery pod piktogramem wskazują substancje testowedobór według sekcji 8 karty charakterystyki i tabel odporności producenta
Rękawice termicznePN-EN 407 (gorąco), PN-EN 511 (zimno)poziomy 1–4 dla ciepła kontaktowegosuszarki, piece, autoklaw; ciekły azot i suchy lód
Fartuch i odzieżPN-EN 13034 dla odzieży chroniącej przed opryskaniem (typ 6)materiał, zapięcie na zatrzaski, długi rękaw ze ściągaczemfartuch bawełniany do pracy ogólnej; fartuch chemoodporny przy kwasach i ługach
Półmaski filtrującePN-EN 149FFP1, FFP2, FFP3 według skuteczności filtracjipyły, np. ważenie proszków poza komorą
Pochłaniacze do masekPN-EN 14387A (brązowy): pary organiczne; B (szary): gazy nieorganiczne; E (żółty): gazy kwaśne; K (zielony): amoniak; P (biały): cząstkiawarie i prace krótkotrwałe, gdy nie ma wyciągu

Środki ochrony pracodawca wydaje bezpłatnie i muszą one mieć znak CE oraz instrukcję po polsku. Rękawice jednorazowe zmienia się po każdym zachlapaniu, bo czas przebicia liczy się od pierwszego kontaktu. Zdejmuje się je tak, żeby zewnętrzna strona nie dotknęła skóry, i nie wychodzi się w nich na korytarz. Szczegóły doboru materiału (nitryl, lateks, neopren, butyl) zależą od substancji i dla rozpuszczalników różnią się o rzędy wielkości.

Osoby noszące okulary korekcyjne potrzebują gogli nakładanych na oprawki albo okularów ochronnych z korekcją. Zwykłe okulary nie mają osłon bocznych i nie spełniają normy. Do stroju roboczego należą też zakryte buty i długie spodnie, a długie włosy się spina.

Wyposażenie awaryjne: prysznic, oczomyjka, apteczka, sorbenty

Natryski ratunkowe i oczomyjki opisuje seria norm PN-EN 15154. Urządzenie powinno stać tam, gdzie da się do niego dojść w kilka sekund z zamkniętymi oczami, bez drzwi na klucz i bez kartonów po drodze. Oczomyjki podłączone do sieci przepłukuje się regularnie, żeby w rurach nie stała woda. Butelki z płynem do płukania oczu mają datę ważności i wystarczają na krótko, więc traktuje się je jako uzupełnienie instalacji.

Polskie przepisy nie podają obowiązkowej listy wyposażenia apteczki. Jej skład pracodawca ustala z lekarzem medycyny pracy, a przy apteczce wisi instrukcja pierwszej pomocy i lista osób wyznaczonych do jej udzielania. W zasięgu ręki powinny być też sorbent do rozlewów, koc gaśniczy, gaśnica dobrana do zagrożeń i numery alarmowe: 112 oraz 999.

Pierwsza pomoc przy oparzeniach chemicznych – postępowanie na miejscu

Opis poniżej dotyczy tego, co robi się w laboratorium w pierwszych minutach, zanim poszkodowanym zajmą się ratownicy. Wynika z sekcji 4 kart charakterystyki i z wytycznych pierwszej pomocy; leczenie należy do lekarza.

ZdarzenieCo zrobić od razuCzego nie robić
Kwas lub zasada na skórzezdjąć skażoną odzież i biżuterię, płukać letnią bieżącą wodą co najmniej 15 minut, przy ługach dłużej; wezwać pomocnie zobojętniać kwasu zasadą ani odwrotnie; nie nakładać maści
Substancja w okupłukać oczomyjką co najmniej 15 minut, rozchylając powieki palcami; soczewki kontaktowe wyjąć, jeśli da się to zrobić łatwo; wezwać pogotowienie trzeć oka; nie przerywać płukania na czas szukania karty charakterystyki
Sucha substancja żrąca (np. tlenek wapnia, NaOH w granulkach)strzepnąć suchy proszek ze skóry i odzieży, potem płukać dużą ilością wodynie zwilżać małą ilością wody
Kwas fluorowodorowypłukać wodą i postępować według procedury zakładowej; pracownie używające HF trzymają pod ręką żel z glukonianem wapnia; zawsze wezwać pogotowie, także przy małej powierzchninie czekać na ból, który przy niższych stężeniach pojawia się po godzinach
Fenolpostępować według karty charakterystyki, która zwykle zaleca zmywanie glikolem polietylenowym (PEG 300 lub 400), a przy jego braku długie płukanie wodą; wezwać pogotowienie lekceważyć braku bólu: fenol znieczula skórę
Wdychanie par lub gazówwyprowadzić poszkodowanego na świeże powietrze, o ile ratujący sam nie wejdzie w chmurę par; wezwać pomocnie wchodzić do pomieszczenia bez ochrony dróg oddechowych

Ratownikom przekazuje się nazwę substancji i kartę charakterystyki, najlepiej wydrukowaną. Każde zdarzenie, także to bez urazu, zapisuje się w rejestrze. Wypadek przy pracy bada zespół powypadkowy, który sporządza protokół, a po nim trzeba wrócić do oceny ryzyka.

Najczęstsze błędy i codzienne nawyki

Typowe urazy w pracowni chemicznej to oparzenia, skaleczenia szkłem i zachlapania oczu. Uchybienia, które każdy kierownik sprawdzi sam przed kontrolą inspekcji pracy, też się powtarzają: nieaktualna ocena ryzyka, brak kart charakterystyki przy stanowisku, nieoznakowane naczynia z roztworami, zastawiony dostęp do natrysku.

Lista nawyków jest krótka. Okulary zakłada się przy wejściu, a nie przed „groźną” czynnością. Kwas wlewa się do wody. Cieczy nie pipetuje się ustami. Na każdej butelce i zlewce z roztworem jest nazwa, stężenie, data i inicjały. Przed wyjściem zakręca się gaz i wodę oraz wyłącza płyty grzejne. Nowy pracownik przechodzi instruktaż ogólny i stanowiskowy przed dopuszczeniem do pracy, a szkolenia okresowe powtarza zgodnie z rozporządzeniem z 27 lipca 2004 r.: na stanowiskach robotniczych nie rzadziej niż co 3 lata, a przy pracach szczególnie niebezpiecznych co rok.

Raz na kwartał dobrze jest przejść przez laboratorium z listą kontrolną: drożność dróg ewakuacyjnych, daty przeglądu gaśnic i dygestoriów, ważność płynu do oczu, stan rękawic i gogli, kompletność apteczki. Zajmuje to godzinę i wyłapuje braki, zanim zrobi to inspektor albo wypadek.

Najczęstsze pytania

Kto sporządza ocenę ryzyka zawodowego w laboratorium?

Odpowiada za nią pracodawca. W praktyce robi ją zespół: pracownik służby BHP, kierownik laboratorium i przedstawiciel pracowników, często z udziałem lekarza medycyny pracy. Udział osoby, która zna metody i odczynniki, jest konieczny, bo służba BHP nie wie, co faktycznie dzieje się przy stole.

Czy w laboratorium wolno pracować samemu?

Przy czynnościach rutynowych przepisy tego nie zabraniają. Prace szczególnie niebezpieczne, których wykaz ustala pracodawca, wymagają co najmniej dwóch osób. Większość uczelni i firm wpisuje do regulaminu zakaz samotnej pracy z substancjami żrącymi, toksycznymi i łatwopalnymi poza godzinami pracy.

Czym zneutralizować kwas rozlany na skórę?

Niczym. Reakcja zobojętniania wydziela ciepło i pogłębia oparzenie, a szukanie odpowiedniego roztworu zabiera czas. Skórę płucze się dużą ilością bieżącej wody. Zobojętnia się rozlew na stole lub podłodze, na przykład wodorowęglanem sodu, i to po zabezpieczeniu ludzi.

Jakie rękawice chronią przed rozpuszczalnikami organicznymi?

Zależy od rozpuszczalnika. Cienki nitryl dobrze znosi alkohole i oleje, a słabo aceton, chloroform i dichlorometan. Do ketonów stosuje się butyl, do rozpuszczalników chlorowanych rękawice z folii laminowanej lub fluoroelastomeru. Czas przebicia dla konkretnej substancji podaje tabela odporności producenta.

Czy soczewki kontaktowe są w laboratorium zabronione?

Ogólnego zakazu nie ma. Decyduje ocena ryzyka i regulamin pracowni. Soczewki nie chronią oka i mogą utrudnić płukanie, dlatego osoba, która je nosi, pracuje w szczelnych goglach i informuje o soczewkach współpracowników.

Jak często trzeba sprawdzać dygestorium i oczomyjkę?

Dygestoria przechodzą okresowy pomiar prędkości powietrza w oknie, zwykle raz w roku, a wynik wpisuje się do protokołu. Oczomyjki i natryski uruchamia się krótko w odstępach wskazanych przez producenta, najczęściej co tydzień, żeby wypłukać zastałą wodę i sprawdzić ciśnienie.

Zobacz też: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Karty charakterystyki i piktogramy CLP · Dygestorium – jak działa, rodzaje, normy · Magazyn chemiczny i odpady laboratoryjne · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium

Oceń ten post
Czytaj dalej
Więcej o sprzęcie i wyposażeniu laboratorium: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z →
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Masz przemyślenia? Napisz komentarz!x