Statywy laboratoryjne, łapy, łączniki, pierścienie, szczypce i pęsety – dobór, montaż zestawu i lista zakupowa drobnego sprzętu
Statyw: podstawa, pręt, rama
Statyw składa się z podstawy i pręta. Podstawa prostokątna z żeliwa lub stali malowanej proszkowo o masie 2–5 kg stoi stabilnie, podstawa z zagłębieniem na łaźnię lub płytę grzejną pozwala ustawić źródło ciepła centralnie pod zestawem; podstawy w kształcie litery A (trójkątne) są lżejsze i łatwiej je dosunąć do innego sprzętu. Ciężka podstawa to nie fanaberia: zestaw z kolbą 1 l, chłodnicą i rozdzielaczem waży kilka kilogramów i ma środek ciężkości wysoko. Pręt ze stali ocynkowanej lub nierdzewnej ma średnicę 12–13 mm (na niego pasują wszystkie typowe łączniki), długość 500–1000 mm i gwint M10 wkręcany w podstawę; przy dygestorium przydaje się pręt krótszy, żeby zmieścić się pod okapem. Pręty można łączyć złączką, ale każde połączenie to punkt, w którym zestaw zaczyna się chwiać.
W laboratoriach syntezy zamiast pojedynczych statywów montuje się ramy (kraty) z prętów nad blatem lub w dygestorium. Rama nie przewraca się, pozwala zawiesić kilka zestawów obok siebie i ustawić źródło ciepła na podnośniku, który w razie potrzeby można szybko opuścić. To najbezpieczniejsze rozwiązanie dla destylacji i reakcji pod chłodnicą zwrotną.
Łapy, łączniki, pierścienie – który element do czego
| Element | Odmiany | Do czego | Na co uważać |
|---|---|---|---|
| Łącznik krzyżowy (mufa) | stały 90°, obrotowy, z jedną śrubą, podwójny | mocuje łapę lub pierścień do pręta | śruba dokręcona ręką, bez narzędzi; łapa osadzona w łączniku do oporu |
| Łapa dwupalczasta | szczęki w kształcie V, gładkie, z okładziną z korka, PVC lub silikonu | kolby okrągłodenne i stożkowe, probówki, elektrody | chwyta szyjkę naczynia, nie korpus; trzyma, nie ściska |
| Łapa trójpalczasta | z regulacją każdego palca, duże rozwarcie 0–80 mm | chłodnice, rozdzielacze, kolby o nietypowym kształcie | chłodnicę trzyma się dwiema łapami w jednej trzeciej i dwóch trzecich długości |
| Łapa do biuret | pojedyncza i podwójna, ze sprężyną lub śrubą | biurety, pipety, termometry, kolumny chromatograficzne | szczęki z okładziną, żeby nie zarysować skali; biureta pionowo (sprawdzić poziomnicą lub „na oko” z dwóch stron) |
| Pierścień (obrączka) | otwarty, zamknięty, z łącznikiem na stałe; średnica 50–150 mm | podpora pod lejek, rozdzielacz, siatkę z naczyniem nad palnikiem | średnica nieco mniejsza od naczynia; rozdzielacz dodatkowo zabezpieczyć łapą |
| Siatka z płytką ceramiczną | stalowa 120×120 lub 150×150 mm z krążkiem ceramicznym | rozprasza płomień palnika pod zlewką lub kolbą | dawne siatki azbestowe wycofać; siatka z pękniętą płytką do wymiany |
| Trójnóg | stalowy, wysokość 150–250 mm | samodzielna podpora nad palnikiem | stabilny tylko na równej powierzchni; nie stawiać na nim dużych naczyń |
| Podnośnik laboratoryjny (lab jack) | aluminiowy lub stalowy, blat 100×100 do 300×300 mm, udźwig 10–60 kg | ustawia łaźnię, płytę grzejną lub mieszadło pod zestawem; szybkie opuszczenie w razie przegrzania | nie podnosić zestawu podnośnikiem, tylko źródło ciepła; stabilność spada z wysokością |
| Klips do szlifów | z tworzywa (POM) do 150 °C, ze stali do wyższych temperatur i próżni | zabezpiecza połączenie szlifowe przed rozłączeniem | rozmiar do szlifu: 14 żółty, 19 zielony, 24 niebieski, 29 czerwony |
Montaż zestawu krok po kroku
Zestaw buduje się od dołu i od źródła ciepła. Najpierw statyw lub rama, potem podnośnik z łaźnią albo płytą ustawiony tak, by naczynie dało się opuścić poniżej źródła ciepła bez rozbierania zestawu. Pierwsza łapa trzyma naczynie główne za szyjkę nad szlifem; naczynie powinno wisieć, a nie stać na dnie łaźni. Dalej dochodzą kolejne elementy, każdy z własną podporą: chłodnica na dwóch łapach trójpalczastych, odbieralnik na pierścieniu lub łapie, rozdzielacz w pierścieniu z zabezpieczeniem łapą. Wszystkie łączniki ustawia się tak, żeby otwarta strona łapy była skierowana do operatora, a śruby łączników były dostępne bez sięgania przez gorący zestaw.
Łapy dokręca się tylko tyle, by naczynie nie przesuwało się w szczękach; szkło pod naprężeniem pęka po podgrzaniu. Szlify łączy się bez przekręcania na siłę, zabezpiecza klipsami i sprawdza, czy zestaw nie jest „naciągnięty”, czyli czy po poluzowaniu łapy element nie odskakuje. Zestaw musi mieć wylot do atmosfery (lub do pochłaniacza), a przed włączeniem ogrzewania wykonuje się jeden obchód wzrokiem: woda do chłodnicy wpływa dołem i wypływa górą, naczynie nie dotyka dna łaźni, nic nie opiera się o ścianę dygestorium.
Szczypce, kleszcze i pęsety
| Narzędzie | Materiał | Zastosowanie | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Szczypce do tygli | stal nierdzewna, stal niklowana, końcówki platynowane do tygli Pt | wyjmowanie tygli i parownic z pieca lub znad palnika | długość 200–300 mm; do tygli platynowych tylko końcówki platynowane lub kwarcowe |
| Szczypce do zlewek i kolb | stal z okładziną silikonową lub PVC | przenoszenie gorących naczyń o średnicy do 150 mm | chwytać poniżej połowy wysokości, naczynie nie może się obrócić |
| Uchwyt (łapa) do probówek | drewniany, stalowy sprężynowy | ogrzewanie probówki nad palnikiem | wylot probówki w stronę, gdzie nikogo nie ma; probówka pod kątem, ciągle w ruchu |
| Pęseta prosta i zagięta | stal nierdzewna 18/10, antymagnetyczna, wersje z końcówkami PTFE, ceramicznymi lub z tworzywa | sączki, szkiełka nakrywkowe, odważniki, drobne próbki, elektrody | do odważników klasy E/F tylko pęseta z końcówkami z tworzywa lub pokryta; do żrących końcówki PTFE |
| Pęseta do sączków / do odważania | stal nierdzewna, szerokie płaskie końce | przenoszenie sączków do suszarki i na wagę | nie dotykać sączka palcami – wilgoć i tłuszcz zmieniają masę |
| Szpatułki i łyżeczki | stal nierdzewna, nikiel, PTFE, polipropylen, róg | pobieranie stałych odczynników | osobna szpatułka do każdego odczynnika albo czyszczenie między nimi; do utleniaczy nie używać metalu z nalotem |
Materiały i temperatury
Stal nierdzewna austenityczna (oznaczana 18/10, gatunki 1.4301/1.4404) nie rdzewieje w zwykłym użyciu, ale długotrwały kontakt z chlorkami i kwasem solnym powoduje wżery; narzędzia po pracy z HCl płucze się i suszy. Stal zwykła niklowana jest tańsza, ale po zarysowaniu rdzewieje. Okładziny łap z PVC wytrzymują około 80 °C, z silikonu do 200 °C, z korka więcej, lecz korek kruszeje. Klipsy z POM pracują do około 150 °C; przy destylacji wysokowrzących cieczy i w próżni używa się klipsów stalowych. Siatki z płytką ceramiczną znoszą płomień palnika Bunsena, ale płytka nie lubi szybkiego chłodzenia wodą. Podnośniki aluminiowe są lekkie i odporne na rozpuszczalniki, stalowe nośniejsze i odporniejsze na kwasy po lakierowaniu; obie wersje źle znoszą ługi.
Najczęstsze błędy
Za lekka podstawa pod za wysokim zestawem. Łapa trzymająca kolbę za korpus zamiast za szyjkę. Chłodnica na jednej łapie. Rozdzielacz w pierścieniu bez łapy, który po otwarciu kranu przechyla się i wylewa zawartość. Łączniki dokręcone kluczem, przez co po roku gwinty są zerwane, a pręt wygięty. Zestaw ogrzewany na płycie stojącej bez podnośnika, więc przy pienieniu nie da się szybko odsunąć ciepła. Siatka azbestowa odziedziczona po poprzednikach. Pęseta stalowa do odważników wzorcowych, która zarysowuje powierzchnię i zmienia masę o setne części miligrama. Szpatułka metalowa wsadzona do chloranu potasu po pracy z substancją organiczną. Każdy z tych błędów widać gołym okiem, dlatego warto raz na semestr przejść się po pracowni i obejrzeć stojące zestawy.
Lista zakupowa
Dla szkolnej pracowni na 8 stanowisk wystarczy: 10 statywów z prętem 600 mm i podstawą 3 kg, 20 łączników krzyżowych, 10 łap dwupalczastych, 4 trójpalczaste, 8 łap do biuret, 10 pierścieni, 10 siatek, 8 trójnogów, 10 uchwytów do probówek, po 10 pęset i szpatułek, 2 podnośniki, 4 szczypce do zlewek i 2 do tygli. Laboratorium syntezy dokłada ramy nad blatami, po 4–6 łap trójpalczastych na stanowisko, klipsy do szlifów w rozmiarach 14, 19, 24 i 29 (po kilkanaście sztuk), 2 podnośniki na stanowisko i statywy z podstawą z zagłębieniem na łaźnie. Laboratorium analityczne stawia na statywy do biuret z podwójnymi łapami, pęsety z końcówkami z tworzywa do odważników i szczypce do sączków i tygli do pieca. Ceny pojedynczych elementów są niskie, więc oszczędzanie na nich nie ma sensu: koszt jednego rozbitego rozdzielacza z odczynnikiem przewyższa cenę kompletu łap.
Najczęstsze pytania
Jaką średnicę pręta wybrać?
12 lub 13 mm. Oba pasują do standardowych łączników krzyżowych; pręty cieńsze (10 mm) nadają się tylko do lekkich zestawów, a grubsze wymagają osobnych łączników.
Czy można ogrzewać kolbę trzymaną w łapie bez podnośnika?
Można, ale w razie przegrzania, pienienia lub rozszczelnienia trzeba rozkręcać łapę nad gorącą łaźnią. Podnośnik pod źródłem ciepła pozwala opuścić łaźnię jednym ruchem i jest standardem w każdej pracowni syntezy.
Dlaczego siatki azbestowe są zakazane?
Włókna azbestu uwalniane z kruszącej się płytki są rakotwórcze. Produkcja i stosowanie wyrobów azbestowych w Polsce są zakazane od końca lat 90.; stare siatki przekazuje się do utylizacji jako odpad zawierający azbest, a nie do kosza.
Jak mocno dokręcać łapę?
Tak, by naczynie dało się obrócić w szczękach z wyraźnym oporem, ale bez użycia siły. Szkło ściśnięte w łapie i podgrzane pęka wzdłuż linii nacisku. Okładziny z korka lub silikonu rozkładają nacisk i są obowiązkowe przy naczyniach szlifowanych.
Którą pęsetą brać odważniki?
Do odważników klasy E1–F2 pęsetą z końcówkami z tworzywa, drewna lub powlekaną, dostarczaną zwykle z kompletem odważników; do odważników klasy M wystarczy czysta pęseta stalowa. Gołymi palcami nigdy: odcisk palca to około 0,1 mg.
Co oznaczają kolory klipsów do szlifów?
Kolor koduje rozmiar szlifu: 14/23 żółty, 19/26 zielony, 24/29 niebieski, 29/32 czerwony; większe rozmiary mają własne kolory zależnie od producenta. Klips musi odpowiadać rozmiarowi, bo za duży nie trzyma, a za mały rozgina się i pęka.
Zobacz też: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Szkło laboratoryjne – rodzaje i nazwy · Łaźnie, czasze grzejne i mieszadła · Pracownia chemiczna w szkole – wyposażenie · Rozdzielacz – budowa i obsługa · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Więcej o sprzęcie i wyposażeniu laboratorium: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z →