Chromatograf HPLC – budowa, pompa i detektory, dobór kolumny C18 i fazy ruchomej, parametry rozdzielania, typowe usterki
Co to jest HPLC i jak działa
HPLC, czyli wysokosprawna chromatografia cieczowa, rozdziela mieszaninę na podstawie tego, jak mocno poszczególne związki oddziałują z wypełnieniem kolumny. Pompa tłoczy ciecz (fazę ruchomą) przez kolumnę z fazą stacjonarną. Związek słabo zatrzymywany wypływa wcześnie, silnie zatrzymywany później. Detektor na wylocie rejestruje sygnał w czasie, a wykres tego sygnału to chromatogram.
Każdy pik opisują dwie liczby. Czas retencji służy do identyfikacji przez porównanie z wzorcem. Pole powierzchni jest proporcjonalne do ilości substancji i po kalibracji daje stężenie. Metodę stosuje się do związków nielotnych i nietrwałych termicznie, których nie da się oznaczyć chromatografią gazową: leków, witamin, aminokwasów, cukrów, barwników, pestycydów, białek.
Wysokie ciśnienie nie jest celem, tylko skutkiem. Im drobniejsze ziarno, tym krótsza droga dyfuzji i węższe piki, ale opór przepływu rośnie odwrotnie proporcjonalnie do kwadratu średnicy ziarna. Kolumna z ziarnem 1,7 µm stawia dziewięć razy większy opór niż taka sama z ziarnem 5 µm.
Budowa chromatografu HPLC – droga cieczy od butelki do detektora
Faza ruchoma zaczyna drogę w butelkach z filtrami ssącymi. Przechodzi przez degazer, który usuwa rozpuszczone powietrze przez membranę pod próżnią. Bez niego w pompie i celce detektora powstają pęcherzyki.
Pompa tłokowa z dwiema głowicami podaje stały przepływ, zwykle 0,1–5 ml/min, z dokładnością lepszą niż 1 %. Pompa izokratyczna tłoczy jedną mieszaninę o stałym składzie. Pompa gradientowa zmienia skład w czasie analizy. W układzie czteroskładnikowym (niskociśnieniowym) zawór proporcjonujący miesza do czterech cieczy przed pompą. W układzie binarnym (wysokociśnieniowym) dwie osobne pompy tłoczą po jednym składniku, a mieszanie następuje za nimi. Układ binarny ma mniejszą objętość opóźnienia gradientu i lepiej nadaje się do szybkich analiz.
Autosampler pobiera igłą 1–100 µl próbki z fiolki i wprowadza ją w strumień fazy przez zawór sześciodrożny. Termostat kolumn utrzymuje temperaturę z dokładnością do dziesiątych części stopnia, zwykle 25–40 °C. Zmiana o 1 °C przesuwa czasy retencji o 1–2 %. Za kolumną stoi detektor, a sygnał trafia do programu, który steruje aparatem i całkuje piki.
Wszystkie połączenia między dozownikiem a detektorem wykonuje się kapilarami o małej średnicy wewnętrznej, 0,12–0,17 mm. Każdy zbędny centymetr szerokiej rurki rozmywa piki, co widać szczególnie na krótkich kolumnach 2,1 mm.
Rodzaje detektorów HPLC
| Detektor | Co mierzy | Dla jakich związków | Gradient | Uwagi |
|---|---|---|---|---|
| UV-Vis o zmiennej długości fali | absorbancję przy jednej wybranej długości fali, zwykle 190–600 nm | związki z chromoforem: pierścienie aromatyczne, wiązania sprzężone, grupy karbonylowe | tak | najtańszy i najczęstszy |
| DAD / PDA (matryca diodowa) | całe widmo w każdej chwili | jak UV-Vis | tak | pozwala sprawdzić czystość piku i porównać widmo z biblioteką |
| Fluorescencyjny (FLD) | emisję po wzbudzeniu | WWA, aflatoksyny, witaminy, aminokwasy po derywatyzacji | tak | czułość 10–1000 razy lepsza niż UV; selektywny |
| Refraktometryczny (RID) | różnicę współczynnika załamania | cukry, alkohole, polimery | nie | uniwersalny, mało czuły, wrażliwy na temperaturę |
| ELSD / CAD | rozpraszanie światła lub ładunek na cząstkach po odparowaniu fazy | lipidy, cukry, surfaktanty bez chromoforu | tak | wymaga lotnych buforów i azotu |
| Spektrometr mas (MS) | stosunek masy do ładunku jonów | niemal wszystko, co się jonizuje | tak | identyfikacja i najniższe granice oznaczalności; tylko lotne dodatki do fazy |
Kolumna HPLC – wymiary, ziarno i dobór fazy stacjonarnej
Opis kolumny zawiera fazę, długość, średnicę wewnętrzną, średnicę ziarna i średnicę porów, na przykład „C18, 150 × 4,6 mm, 5 µm, 100 Å”. Długość decyduje o sprawności i czasie analizy, średnica o przepływie i zużyciu rozpuszczalnika. Kolumna 4,6 mm pracuje przy 1 ml/min, a 2,1 mm przy 0,2–0,4 ml/min, czyli zużywa około pięć razy mniej acetonitrylu.
Ziarno 5 µm to standard starszych metod farmakopealnych. Ziarno 3–3,5 µm skraca analizę na zwykłym aparacie. Ziarno poniżej 2 µm wymaga UHPLC. Ziarno z litym rdzeniem i porowatą otoczką (core-shell), o średnicy 2,6–2,7 µm, daje sprawność zbliżoną do ziarna poniżej 2 µm przy ciśnieniu, które znosi klasyczny chromatograf. Pory 80–120 Å służą do małych cząsteczek, a 300 Å do peptydów i białek.
| Analit | Tryb | Faza stacjonarna | Typowa faza ruchoma |
|---|---|---|---|
| związki średnio polarne i niepolarne (większość leków, konserwanty, kofeina) | fazy odwrócone (RP) | C18; C8 dla związków silnie zatrzymywanych | woda z buforem lub kwasem + acetonitryl albo metanol |
| związki aromatyczne, izomery położeniowe | RP | fenylowa, PFP | woda + metanol |
| związki bardzo polarne (aminokwasy, cukry, nukleozydy) | HILIC | krzemionka, amidowa, diolowa, zwitterjonowa | acetonitryl 70–95 % + bufor wodny |
| jony nieorganiczne, kwasy organiczne | jonowymienny | anionit lub kationit | bufory, wodorotlenki, węglany |
| polimery, białka według wielkości | wykluczanie (SEC, GPC) | żele o określonej wielkości porów | bufor wodny lub THF, bez gradientu |
| enancjomery | chiralny | pochodne celulozy i amylozy, cyklodekstryny | heksan + alkohol albo układy RP |
| lipidy, izomery w rozpuszczalnikach niepolarnych | fazy normalne (NP) | krzemionka, cyjanowa, aminowa | heksan + izopropanol lub octan etylu |
Większość kolumn krzemionkowych pracuje w zakresie pH 2–8. Poniżej pH 2 łańcuchy C18 odrywają się od podłoża, powyżej 8 krzemionka się rozpuszcza. Do pracy w pH 10–12 służą wypełnienia hybrydowe i polimerowe. Przed kolumną montuje się prekolumnę z tym samym wypełnieniem, która zbiera zanieczyszczenia i kosztuje ułamek ceny kolumny.
Fazy ruchome – rozpuszczalniki, bufory, przygotowanie
W fazach odwróconych składnikiem słabym jest woda, a mocnym rozpuszczalnik organiczny. Acetonitryl ma niską lepkość i przepuszcza UV od 190 nm. Metanol jest tańszy, przepuszcza od 205 nm i daje inną selektywność, ale jego mieszaniny z wodą są lepkie i podnoszą ciśnienie. Wzrost udziału rozpuszczalnika organicznego o 10 punktów procentowych skraca retencję mniej więcej dwu- lub trzykrotnie.
Związki kwasowe i zasadowe wymagają kontroli pH, bo forma zjonizowana jest słabiej zatrzymywana. pH ustawia się co najmniej 2 jednostki od pKa analitu. Do detekcji UV używa się buforu fosforanowego 10–50 mmol/l, do MS dodatków lotnych: 0,1 % kwasu mrówkowego, octanu lub mrówczanu amonu. Kwas trifluorooctowy 0,1 % poprawia kształt pików peptydów, ale tłumi sygnał w spektrometrze mas.
Rozpuszczalniki kupuje się w czystości „do HPLC”, „gradient grade” albo „LC-MS”. Wodę bierze się z systemu dającego 18,2 MΩ·cm lub z butelki. Roztwory buforów filtruje się przez membranę 0,45 µm, a do UHPLC 0,22 µm, i wymienia co kilka dni, bo w wodnych buforach rosną bakterie. Fosforany wytrącają się przy wysokim udziale acetonitrylu, w okolicach 70–80 %, więc gradient z buforem fosforanowym nie powinien dochodzić do 100 % fazy organicznej.
Parametry rozdzielania i test przydatności układu
Współczynnik retencji k = (tR − t0)/t0 mówi, ile razy dłużej związek przebywa w kolumnie niż substancja niezatrzymywana. Czas martwy t0 dla kolumny 150 × 4,6 mm przy 1 ml/min wynosi około 1,5 minuty. Dobrze ustawiona metoda ma k w zakresie 2–10: poniżej 1 pik siedzi w zakłóceniach od rozpuszczalnika, powyżej 20 analiza trwa za długo, a piki są niskie i szerokie.
Sprawność kolumny wyraża liczba półek teoretycznych N = 5,54 · (tR/w½)², gdzie w½ to szerokość piku w połowie wysokości. Nowa kolumna 150 mm z ziarnem 5 µm daje kilkanaście tysięcy półek. Rozdzielczość dwóch sąsiednich pików liczy się ze wzoru Rs = 2 · (tR2 − tR1)/(w1 + w2). Wartość 1,5 oznacza rozdzielenie do linii podstawowej.
Symetrię opisuje współczynnik asymetrii mierzony na 5 % wysokości piku. Farmakopea Europejska w rozdziale 2.2.46 i amerykańska USP w rozdziale 621 podają zasady testu przydatności układu chromatograficznego, który wykonuje się przed każdą serią: powtarzalność pól z kilku nastrzyków wzorca (często RSD nie większe niż 2 %), rozdzielczość pary krytycznej, symetria i liczba półek. Te same rozdziały określają, o ile wolno zmienić warunki metody bez ponownej walidacji.
Typowe usterki i konserwacja
| Objaw | Najczęstsza przyczyna | Co zrobić |
|---|---|---|
| ciśnienie rośnie z dnia na dzień | zatkany filtr wlotowy kolumny lub prekolumna; wytrącony bufor | wymienić prekolumnę, przepłukać układ ciepłą wodą bez kolumny, filtrować próbki |
| ciśnienie skacze, przepływ niestabilny | powietrze w głowicy pompy, zużyte zawory zwrotne lub uszczelki tłoków | odpowietrzyć pompę przy otwartym zaworze, sprawdzić degazer, wymienić uszczelki |
| piki z ogonem | oddziaływanie zasad z resztkowymi silanolami, przeładowanie kolumny, martwa objętość w złączce | obniżyć pH, zmniejszyć nastrzyk, poprawić połączenia, użyć kolumny o wysokim stopniu zabezpieczenia silanoli |
| piki rozdwojone | pustka na wlocie kolumny; próbka rozpuszczona w mocniejszym rozpuszczalniku niż faza ruchoma | rozpuszczać próbkę w fazie początkowej, wymienić kolumnę |
| czasy retencji dryfują | kolumna nie doszła do równowagi, zmiana temperatury, odparowanie składnika fazy | kondycjonować 10–20 objętości kolumny, termostatować, zakrywać butelki |
| piki „duchy” w ślepej próbie | przeniesienie z igły dozownika, zanieczyszczona woda lub dodatki | zmienić płyn do mycia igły, przygotować świeżą fazę |
Po pracy z buforem układ i kolumnę płucze się mieszaniną wody z niewielkim dodatkiem rozpuszczalnika organicznego, a potem fazą o wyższym udziale acetonitrylu lub metanolu, w której kolumna zostaje na przechowanie. Buforu nie zostawia się w aparacie na weekend: sól krystalizuje na tłokach i rysuje uszczelki. Raz w roku serwis wymienia uszczelki pompy i dozownika oraz lampę deuterową, jeśli jej energia spadła, i sprawdza dokładność przepływu, temperatury i długości fali.
Najczęstsze pytania
Czym różni się HPLC od UHPLC?
UHPLC używa kolumn z ziarnem poniżej 2 µm i pracuje przy ciśnieniach do 1000–1300 barów, a klasyczne HPLC do około 400 barów z ziarnem 3–5 µm. Analiza w UHPLC trwa kilka minut zamiast kilkunastu i zużywa mniej rozpuszczalnika. Aparat ma za to mniejsze objętości martwe i wymaga czystszych próbek oraz faz.
Dlaczego kolumna C18 jest najpopularniejsza?
Łańcuch oktadecylowy zatrzymuje szeroki zakres związków organicznych, od średnio polarnych po niepolarne, i pracuje z tanimi fazami wodno-organicznymi. Większość metod farmakopealnych i norm opisano właśnie na C18. Kolumny różnych producentów nie są jednak zamienne: różnią się krzemionką, gęstością pokrycia i zabezpieczeniem silanoli.
Acetonitryl czy metanol?
Acetonitryl daje niższe ciśnienie i pozwala mierzyć przy 200–210 nm. Metanol jest tańszy i mniej toksyczny, a dla wielu par związków zmienia kolejność wymywania, co bywa prostszym sposobem na poprawę rozdzielenia niż zmiana kolumny. Zamiana jednego na drugi wymaga korekty składu, bo acetonitryl wymywa mocniej.
Co to jest elucja gradientowa?
To analiza, w której udział rozpuszczalnika organicznego rośnie w czasie, na przykład od 5 do 95 % w 20 minut. Związki słabo zatrzymywane rozdzielają się na początku, a silnie zatrzymywane wypływają w rozsądnym czasie jako wąskie piki. Po każdym przebiegu kolumnę trzeba doprowadzić do składu początkowego.
Jak przygotować próbkę do HPLC?
Roztwór musi być klarowny. Filtruje się go przez filtr strzykawkowy 0,45 lub 0,22 µm albo wiruje. Próbki z matrycą biologiczną lub żywnościową oczyszcza się przez wytrącenie białek, ekstrakcję do fazy stałej (SPE) lub ekstrakcję ciecz–ciecz. Rozpuszczalnik próbki powinien być zbliżony do fazy początkowej lub słabszy od niej.
Ile wytrzymuje kolumna HPLC?
Przy czystych próbkach i pH w zakresie zalecanym przez producenta od kilkuset do kilku tysięcy nastrzyków. Zużycie widać po wzroście ciśnienia, spadku liczby półek i pogorszeniu symetrii. Dlatego dla każdej kolumny prowadzi się kartę z wynikami testu wykonanego po zakupie i powtarzanego co jakiś czas.
Zobacz też: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Spektrofotometr UV-Vis – budowa i zasada działania · Woda laboratoryjna – klasy czystości · Wzorce i certyfikowane materiały odniesienia · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Więcej o sprzęcie i wyposażeniu laboratorium: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z →