Materiały zużywalne w laboratorium – końcówki do pipet, probówki, mikropłytki 96-dołkowe: tworzywa, sterylność i dobór

0
W skrócie: materiały zużywalne to jednorazowe plastiki, które w laboratorium biologicznym schodzą szybciej niż odczynniki: końcówki do pipet, probówki i mikropłytki. Większość powstaje z polipropylenu (znosi autoklaw w 121 °C i wirowanie) albo z polistyrenu (przezroczysty, ale bez autoklawu i bez rozpuszczalników). Mikropłytka ma znormalizowany obrys 127,76 × 85,48 mm, a rozstaw dołków wynosi 9 mm w formacie 96, 4,5 mm w formacie 384 i 2,25 mm w formacie 1536. Do PCR bierze się końcówki z filtrem i plastik z certyfikatem braku DNaz, RNaz i DNA, do absorbancji płytki przezroczyste, do fluorescencji czarne, do luminescencji białe. Norma ISO 8655 traktuje pipetę i końcówkę jako jeden układ pomiarowy, więc zmiana producenta końcówek wymaga sprawdzenia dokładności.

Co zalicza się do materiałów zużywalnych

Do tej grupy należy wszystko, co po jednym użyciu trafia do odpadów: końcówki, probówki wirówkowe i reakcyjne, płytki wielodołkowe, szalki Petriego, pipety serologiczne, filtry strzykawkowe, kriofiolki, butelki i naczynia do hodowli, kuwety jednorazowe, folie do zaklejania płytek. Jednorazowość ma uzasadnienie. Mycie nie usuwa do końca DNA, białek ani detergentów, a w PCR czy hodowli komórek ślad zanieczyszczenia zmienia wynik.

W budżecie laboratorium molekularnego lub diagnostycznego plastik jest stałą pozycją, którą łatwo policzyć: jedna płytka 96-dołkowa z dozowaniem trzech odczynników to co najmniej 300 końcówek, czyli ponad trzy pełne pudełka.

Z czego są zrobione: tworzywa i ich odporność

TworzywoWyglądAutoklaw 121 °COdporność chemicznaTypowe wyroby
Polipropylen (PP)mleczny, półprzezroczystytakdobra na kwasy, zasady, alkohole; słabsza na rozpuszczalniki chlorowane i aromatycznekońcówki, probówki 1,5 ml, probówki 15 i 50 ml, płytki do PCR, kriofiolki
Polistyren (PS)przezroczysty jak szkło, kruchyniesłaba; rozpuszcza się w acetonie, chloroformie, toluenieszalki Petriego, płytki do ELISA i hodowli, pipety serologiczne, kuwety od 340 nm
Polietylen (HDPE, LDPE)mleczny, miękkinie (HDPE krótko, zależnie od wyrobu)bardzo dobra na roztwory wodnebutelki, tryskawki, nakrętki, pipety Pasteura
Poliwęglan (PC)przezroczysty, wytrzymałytak, ale z czasem mętniejesłaba na zasady i rozpuszczalnikiprobówki do ultrawirówek, kolby do hodowli w wytrząsarkach
PMMAprzezroczystyniesłaba na alkohole i rozpuszczalnikikuwety od ok. 300 nm
COC / COPprzezroczysty, także w UVzależnie od gatunkudobra na polarne rozpuszczalnikipłytki i kuwety do pomiarów przy 260 i 280 nm

Tworzywo jest wytłoczone na wyrobie skrótem albo cyfrą w trójkącie: 5 oznacza PP, 6 PS, 2 HDPE. Polistyrenowej probówki nie wstawia się do autoklawu ani nie nalewa do niej chloroformu. Polipropylen w −80 °C staje się kruchy, więc zamrożonych probówek nie rzuca się na blat.

Plastik nie jest obojętny. W 2008 r. zespół Andrew Holta z University of Alberta opisał w „Science”, że z polipropylenowych probówek i końcówek wymywają się dodatki technologiczne, między innymi oleamid i biocyd z grupy czwartorzędowych soli amoniowych, które hamowały badany enzym. Przy czułych testach enzymatycznych i wiązania ligandów warto więc wykonać ślepą próbę z samym plastikiem i nie zmieniać dostawcy w połowie projektu.

Końcówki do pipet – rodzaje i dobór

Końcówkę opisuje pojemność, kształt stożka i wykonanie. Typowe pojemności to 10, 20, 200, 300 i 1000 lub 1250 µl oraz 5 i 10 ml. Końcówki „uniwersalne” pasują do większości pipet, ale nie do wszystkich. Niektóre systemy mają własny kształt trzonu i wymagają końcówek dedykowanych. Źle dobrana końcówka przepuszcza powietrze albo wymaga dobijania, a to prosta droga do zawyżonych błędów i bólu nadgarstka.

  • Końcówki z filtrem mają wkładkę z porowatego polietylenu, która zatrzymuje aerozol. Chronią trzon pipety i próbkę przed przeniesieniem DNA. Stosuje się je w PCR, przy materiale zakaźnym i radioaktywnym.
  • Końcówki o niskiej retencji mają powierzchnię, do której słabiej przylegają roztwory z detergentami, białka i gliceryna. Zmniejszają straty przy enzymach i mieszaninach reakcyjnych.
  • Końcówki z szerokim otworem służą do zawiesin komórek, genomowego DNA i cieczy lepkich.
  • Końcówki wydłużone sięgają dna probówek 15 ml i butelek, a cienkie końcówki do żeli wchodzą między szyby aparatu do elektroforezy.

Opakowanie wpływa na cenę i ilość odpadów. Najtańsze są końcówki luzem w workach, które samemu układa się w pudełkach i sterylizuje w autoklawie. Pudełka fabrycznie sterylne kosztują najwięcej. Pośrednie są systemy wkładów uzupełniających, w których wymienia się samą płytkę z końcówkami. Seria norm ISO 8655 traktuje pipetę tłokową i końcówkę jako układ, dlatego po zmianie typu końcówek sprawdza się dokładność i powtarzalność metodą wagową.

Probówki, kriofiolki i pipety serologiczne

Probówki reakcyjne typu Eppendorf mają 0,5, 1,5, 2 i 5 ml. Wersja 1,5 ml ma dno stożkowe i ułatwia zbieranie osadu, wersja 2 ml ma dno zaokrąglone i lepiej się w niej miesza. Zatrzask z blokadą zapobiega otwarciu podczas gotowania próbek. Do długiego przechowywania i transportu wybiera się probówki zakręcane z uszczelką.

Probówki wirówkowe 15 i 50 ml z polipropylenu mają dno stożkowe, nakrętkę i nadrukowaną skalę. Dopuszczalne przyspieszenie podaje producent i mieści się ono zwykle w przedziale od kilku do kilkunastu tysięcy × g, przy czym zależy też od rotora i adaptera. Tańsze probówki z polistyrenu wytrzymują dużo mniej i pękają przy rozpuszczalnikach.

Do PCR służą cienkościenne probówki 0,2 ml, paski po 8 sztuk i płytki 96- lub 384-dołkowe. Cienka ścianka szybko przewodzi ciepło z bloku. Profil płytki (wysoki lub niski, z ramką, z półramką, bez ramki) musi pasować do termocyklera, a wieczka do odczytu fluorescencji w qPCR muszą być optycznie przezroczyste.

Kriofiolki z polipropylenu mają 1–5 ml, gwint zewnętrzny lub wewnętrzny i silikonową uszczelkę. Producenci zalecają przechowywanie w parach azotu nad powierzchnią cieczy. Fiolka zanurzona w ciekłym azocie może go zassać przez gwint, a po wyjęciu gwałtownie rozprężający się gaz potrafi ją rozerwać.

Pipety serologiczne z polistyrenu mają międzynarodowy kod barw: 1 ml żółty, 2 ml zielony, 5 ml niebieski, 10 ml pomarańczowy, 25 ml czerwony, 50 ml fioletowy. Są pakowane pojedynczo, sterylne, z watką w górnej części, i współpracują z pipetorem.

Mikropłytki – formaty, dna, kolory i powierzchnie

Wymiary płytek ujednolicono w 2004 r. w normach ANSI/SLAS (dawniej SBS), żeby jedna płytka pasowała do czytników, płuczek i robotów różnych firm. Obrys podstawy wynosi 127,76 × 85,48 mm niezależnie od liczby dołków.

FormatUkładRozstaw dołkówObjętość robocza (orientacyjnie)Zastosowanie
6, 12, 24, 48 dołków2 × 3 do 6 × 839–13 mm0,3–5 mlhodowle komórek, testy z większą objętością
96 dołków8 × 129 mm50–200 µl (dołek mieści ok. 350 µl)ELISA, oznaczenia białka, testy żywotności, hodowle
384 dołki16 × 244,5 mm20–80 µlbadania przesiewowe, qPCR
1536 dołków32 × 482,25 mm2–10 µlbadania przesiewowe o wysokiej przepustowości, tylko z automatami
Głębokodołkowe 968 × 129 mm0,5–2 mlprzechowywanie próbek, izolacja DNA, hodowle bakterii

Kształt dna dobiera się do pomiaru. Dno płaskie (F) jest potrzebne do odczytu absorbancji i do mikroskopu. Dno okrągłe (U) ułatwia mieszanie i służy do testów aglutynacji. Dno stożkowe (V) pozwala odzyskać ostatnie mikrolitry i zebrać osad po wirowaniu.

Kolor ścianek wynika z fizyki pomiaru. Płytki przezroczyste służą do absorbancji. Czarne pochłaniają światło rozproszone i obniżają tło we fluorescencji. Białe odbijają światło i wzmacniają słaby sygnał luminescencji. Wersje z przezroczystym dnem pozwalają na odczyt od spodu i oglądanie komórek. Zwykły polistyren pochłania promieniowanie poniżej około 340 nm, więc do pomiaru DNA przy 260 nm potrzebna jest płytka przepuszczająca UV.

Powierzchnia dołka decyduje o tym, co się do niej przyczepi. Płytki o wysokiej zdolności wiązania białek służą do opłaszczania przeciwciałami w ELISA. Płytki do hodowli mają powierzchnię modyfikowaną plazmowo (oznaczenie TC), do której przylegają komórki. Polistyren niemodyfikowany jest hydrofobowy i nadaje się do hodowli zawiesinowych oraz zwykłych oznaczeń kolorymetrycznych. Płytki o bardzo niskim wiązaniu stosuje się, gdy białko lub komórki mają zostać w roztworze.

Sterylność i certyfikaty czystości – co znaczą oznaczenia

Wyroby sterylne są najczęściej napromieniowane promieniowaniem gamma lub wiązką elektronów, rzadziej sterylizowane tlenkiem etylenu. Na opakowaniu jest symbol STERILE z literą R (promieniowanie) lub EO, numer serii i data ważności, zwykle 3–5 lat. Poziom zapewnienia sterylności 10⁻⁶ oznacza, że statystycznie najwyżej jedna sztuka na milion może być niejałowa.

Sterylność nie mówi nic o DNA. Martwa bakteria po napromieniowaniu nadal zawiera kwasy nukleinowe, a autoklaw nie niszczy RNaz. Dlatego do biologii molekularnej kupuje się wyroby z osobnym certyfikatem: wolne od DNaz i RNaz, od ludzkiego DNA, od inhibitorów PCR, a do hodowli komórek i prac z lekami także od pirogenów (endotoksyn). Certyfikat dla konkretnej serii pobiera się ze strony producenta po numerze LOT i przechowuje w dokumentacji. W diagnostyce medycznej stosuje się wyroby oznaczone jako IVD.

Zamawianie, przechowywanie i odpady

Zapas na 2–3 miesiące wystarcza i chroni przed przestojem, gdy dostawa się opóźni. Większe ilości zajmują miejsce, a sterylne opakowania mają termin ważności. Pudełka trzyma się w suchym pomieszczeniu, z dala od okna, bo promieniowanie UV powoduje żółknięcie i kruchość polipropylenu. Przed zmianą dostawcy końcówek lub płytek zamawia się próbki i testuje je w rzeczywistej metodzie: szczelność na pipecie, dopasowanie do termocyklera i czytnika, tło w oznaczeniu.

Zużyty plastik segreguje się według tego, z czym miał kontakt. Materiał zakaźny trafia do worków i pojemników na odpady zakaźne, a ostre elementy do sztywnych pojemników. Plastik skażony chemikaliami traktuje się jak opakowania po substancjach niebezpiecznych. Czysty, nieskażony polipropylen, na przykład puste pudełka po końcówkach, można oddać do recyklingu, a część producentów odbiera własne opakowania.

Skala jest duża: Mauricio Urbina, Andrew Watts i Erin Reardon z University of Exeter oszacowali w „Nature” w 2015 r., że laboratoria biologiczne, medyczne i rolnicze na świecie wytworzyły w 2014 r. około 5,5 mln ton odpadów z tworzyw. Najprostsze oszczędności to wkłady uzupełniające zamiast nowych pudełek, dobór najmniejszej wystarczającej probówki i szkło wielorazowe tam, gdzie jałowość i ślady DNA nie mają znaczenia.

Najczęstsze pytania

Czy końcówki do pipet można autoklawować?

Polipropylenowe tak: 121 °C przez 20 minut, w pudełkach z uchylonym wieczkiem, a potem suszenie. Końcówek z filtrem zwykle się nie autoklawuje, chyba że producent to dopuszcza, i kupuje się je sterylne. Autoklaw zabija mikroorganizmy, ale nie usuwa DNA ani RNaz.

Czy końcówki jednego producenta pasują do każdej pipety?

Nie zawsze. Końcówki uniwersalne pasują do większości pipet o standardowym trzonie, ale szczelność i siła nakładania różnią się między markami. Pipety z własnym systemem mocowania wymagają końcówek dedykowanych. Po zmianie końcówek sprawdza się dokładność wagowo, zgodnie z ISO 8655.

Jaka płytka do ELISA, a jaka do hodowli komórek?

Do ELISA bierze się przezroczystą płytkę 96-dołkową z płaskim dnem i powierzchnią o wysokim wiązaniu białek. Do hodowli komórek adherentnych potrzebna jest sterylna płytka z powierzchnią TC i pokrywką. Tych dwóch typów nie stosuje się zamiennie: komórki słabo rosną na płytce do ELISA, a przeciwciała słabo wiążą się z płytką hodowlaną.

Dlaczego płytki do fluorescencji są czarne?

Czarne ścianki pochłaniają światło rozproszone i świecenie własne tworzywa, więc tło jest niskie i sygnał nie przechodzi do sąsiednich dołków. W luminescencji sygnał jest słaby i nie ma światła wzbudzającego, dlatego stosuje się płytki białe, które go odbijają w stronę detektora.

Co oznacza „DNase/RNase free”?

Producent zbadał serię wyrobu i nie wykrył aktywności enzymów rozkładających DNA i RNA powyżej granicy wykrywalności testu. To osobna cecha, niezależna od sterylności. Po otwarciu opakowania czystość zależy już od użytkownika: rękawiczki, zamykanie pudełek, osobny zestaw do pracy z RNA.

Czy probówki 1,5 ml można zamrażać w ciekłym azocie?

Zwykłe probówki z zatrzaskiem nie są do tego przeznaczone, bo wieczko może odskoczyć lub przepuścić azot. Do krótkiego zamrażania próbek w ciekłym azocie używa się probówek zakręcanych albo z blokadą, a do przechowywania kriofiolek, trzymanych w parach azotu.

Zobacz też: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Pipety automatyczne – rodzaje, kalibracja, technika · Wirówki laboratoryjne – RCF, RPM, bezpieczeństwo · Autoklaw – sterylizacja parowa · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium

Oceń ten post
Sprawdź się przed maturą
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Układ krwionośny →
Więcej o sprzęcie i wyposażeniu laboratorium: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z →
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Masz przemyślenia? Napisz komentarz!x