Materiały zużywalne w laboratorium – końcówki do pipet, probówki, mikropłytki 96-dołkowe: tworzywa, sterylność i dobór
Co zalicza się do materiałów zużywalnych
Do tej grupy należy wszystko, co po jednym użyciu trafia do odpadów: końcówki, probówki wirówkowe i reakcyjne, płytki wielodołkowe, szalki Petriego, pipety serologiczne, filtry strzykawkowe, kriofiolki, butelki i naczynia do hodowli, kuwety jednorazowe, folie do zaklejania płytek. Jednorazowość ma uzasadnienie. Mycie nie usuwa do końca DNA, białek ani detergentów, a w PCR czy hodowli komórek ślad zanieczyszczenia zmienia wynik.
W budżecie laboratorium molekularnego lub diagnostycznego plastik jest stałą pozycją, którą łatwo policzyć: jedna płytka 96-dołkowa z dozowaniem trzech odczynników to co najmniej 300 końcówek, czyli ponad trzy pełne pudełka.
Z czego są zrobione: tworzywa i ich odporność
| Tworzywo | Wygląd | Autoklaw 121 °C | Odporność chemiczna | Typowe wyroby |
|---|---|---|---|---|
| Polipropylen (PP) | mleczny, półprzezroczysty | tak | dobra na kwasy, zasady, alkohole; słabsza na rozpuszczalniki chlorowane i aromatyczne | końcówki, probówki 1,5 ml, probówki 15 i 50 ml, płytki do PCR, kriofiolki |
| Polistyren (PS) | przezroczysty jak szkło, kruchy | nie | słaba; rozpuszcza się w acetonie, chloroformie, toluenie | szalki Petriego, płytki do ELISA i hodowli, pipety serologiczne, kuwety od 340 nm |
| Polietylen (HDPE, LDPE) | mleczny, miękki | nie (HDPE krótko, zależnie od wyrobu) | bardzo dobra na roztwory wodne | butelki, tryskawki, nakrętki, pipety Pasteura |
| Poliwęglan (PC) | przezroczysty, wytrzymały | tak, ale z czasem mętnieje | słaba na zasady i rozpuszczalniki | probówki do ultrawirówek, kolby do hodowli w wytrząsarkach |
| PMMA | przezroczysty | nie | słaba na alkohole i rozpuszczalniki | kuwety od ok. 300 nm |
| COC / COP | przezroczysty, także w UV | zależnie od gatunku | dobra na polarne rozpuszczalniki | płytki i kuwety do pomiarów przy 260 i 280 nm |
Tworzywo jest wytłoczone na wyrobie skrótem albo cyfrą w trójkącie: 5 oznacza PP, 6 PS, 2 HDPE. Polistyrenowej probówki nie wstawia się do autoklawu ani nie nalewa do niej chloroformu. Polipropylen w −80 °C staje się kruchy, więc zamrożonych probówek nie rzuca się na blat.
Plastik nie jest obojętny. W 2008 r. zespół Andrew Holta z University of Alberta opisał w „Science”, że z polipropylenowych probówek i końcówek wymywają się dodatki technologiczne, między innymi oleamid i biocyd z grupy czwartorzędowych soli amoniowych, które hamowały badany enzym. Przy czułych testach enzymatycznych i wiązania ligandów warto więc wykonać ślepą próbę z samym plastikiem i nie zmieniać dostawcy w połowie projektu.
Końcówki do pipet – rodzaje i dobór
Końcówkę opisuje pojemność, kształt stożka i wykonanie. Typowe pojemności to 10, 20, 200, 300 i 1000 lub 1250 µl oraz 5 i 10 ml. Końcówki „uniwersalne” pasują do większości pipet, ale nie do wszystkich. Niektóre systemy mają własny kształt trzonu i wymagają końcówek dedykowanych. Źle dobrana końcówka przepuszcza powietrze albo wymaga dobijania, a to prosta droga do zawyżonych błędów i bólu nadgarstka.
- Końcówki z filtrem mają wkładkę z porowatego polietylenu, która zatrzymuje aerozol. Chronią trzon pipety i próbkę przed przeniesieniem DNA. Stosuje się je w PCR, przy materiale zakaźnym i radioaktywnym.
- Końcówki o niskiej retencji mają powierzchnię, do której słabiej przylegają roztwory z detergentami, białka i gliceryna. Zmniejszają straty przy enzymach i mieszaninach reakcyjnych.
- Końcówki z szerokim otworem służą do zawiesin komórek, genomowego DNA i cieczy lepkich.
- Końcówki wydłużone sięgają dna probówek 15 ml i butelek, a cienkie końcówki do żeli wchodzą między szyby aparatu do elektroforezy.
Opakowanie wpływa na cenę i ilość odpadów. Najtańsze są końcówki luzem w workach, które samemu układa się w pudełkach i sterylizuje w autoklawie. Pudełka fabrycznie sterylne kosztują najwięcej. Pośrednie są systemy wkładów uzupełniających, w których wymienia się samą płytkę z końcówkami. Seria norm ISO 8655 traktuje pipetę tłokową i końcówkę jako układ, dlatego po zmianie typu końcówek sprawdza się dokładność i powtarzalność metodą wagową.
Probówki, kriofiolki i pipety serologiczne
Probówki reakcyjne typu Eppendorf mają 0,5, 1,5, 2 i 5 ml. Wersja 1,5 ml ma dno stożkowe i ułatwia zbieranie osadu, wersja 2 ml ma dno zaokrąglone i lepiej się w niej miesza. Zatrzask z blokadą zapobiega otwarciu podczas gotowania próbek. Do długiego przechowywania i transportu wybiera się probówki zakręcane z uszczelką.
Probówki wirówkowe 15 i 50 ml z polipropylenu mają dno stożkowe, nakrętkę i nadrukowaną skalę. Dopuszczalne przyspieszenie podaje producent i mieści się ono zwykle w przedziale od kilku do kilkunastu tysięcy × g, przy czym zależy też od rotora i adaptera. Tańsze probówki z polistyrenu wytrzymują dużo mniej i pękają przy rozpuszczalnikach.
Do PCR służą cienkościenne probówki 0,2 ml, paski po 8 sztuk i płytki 96- lub 384-dołkowe. Cienka ścianka szybko przewodzi ciepło z bloku. Profil płytki (wysoki lub niski, z ramką, z półramką, bez ramki) musi pasować do termocyklera, a wieczka do odczytu fluorescencji w qPCR muszą być optycznie przezroczyste.
Kriofiolki z polipropylenu mają 1–5 ml, gwint zewnętrzny lub wewnętrzny i silikonową uszczelkę. Producenci zalecają przechowywanie w parach azotu nad powierzchnią cieczy. Fiolka zanurzona w ciekłym azocie może go zassać przez gwint, a po wyjęciu gwałtownie rozprężający się gaz potrafi ją rozerwać.
Pipety serologiczne z polistyrenu mają międzynarodowy kod barw: 1 ml żółty, 2 ml zielony, 5 ml niebieski, 10 ml pomarańczowy, 25 ml czerwony, 50 ml fioletowy. Są pakowane pojedynczo, sterylne, z watką w górnej części, i współpracują z pipetorem.
Mikropłytki – formaty, dna, kolory i powierzchnie
Wymiary płytek ujednolicono w 2004 r. w normach ANSI/SLAS (dawniej SBS), żeby jedna płytka pasowała do czytników, płuczek i robotów różnych firm. Obrys podstawy wynosi 127,76 × 85,48 mm niezależnie od liczby dołków.
| Format | Układ | Rozstaw dołków | Objętość robocza (orientacyjnie) | Zastosowanie |
|---|---|---|---|---|
| 6, 12, 24, 48 dołków | 2 × 3 do 6 × 8 | 39–13 mm | 0,3–5 ml | hodowle komórek, testy z większą objętością |
| 96 dołków | 8 × 12 | 9 mm | 50–200 µl (dołek mieści ok. 350 µl) | ELISA, oznaczenia białka, testy żywotności, hodowle |
| 384 dołki | 16 × 24 | 4,5 mm | 20–80 µl | badania przesiewowe, qPCR |
| 1536 dołków | 32 × 48 | 2,25 mm | 2–10 µl | badania przesiewowe o wysokiej przepustowości, tylko z automatami |
| Głębokodołkowe 96 | 8 × 12 | 9 mm | 0,5–2 ml | przechowywanie próbek, izolacja DNA, hodowle bakterii |
Kształt dna dobiera się do pomiaru. Dno płaskie (F) jest potrzebne do odczytu absorbancji i do mikroskopu. Dno okrągłe (U) ułatwia mieszanie i służy do testów aglutynacji. Dno stożkowe (V) pozwala odzyskać ostatnie mikrolitry i zebrać osad po wirowaniu.
Kolor ścianek wynika z fizyki pomiaru. Płytki przezroczyste służą do absorbancji. Czarne pochłaniają światło rozproszone i obniżają tło we fluorescencji. Białe odbijają światło i wzmacniają słaby sygnał luminescencji. Wersje z przezroczystym dnem pozwalają na odczyt od spodu i oglądanie komórek. Zwykły polistyren pochłania promieniowanie poniżej około 340 nm, więc do pomiaru DNA przy 260 nm potrzebna jest płytka przepuszczająca UV.
Powierzchnia dołka decyduje o tym, co się do niej przyczepi. Płytki o wysokiej zdolności wiązania białek służą do opłaszczania przeciwciałami w ELISA. Płytki do hodowli mają powierzchnię modyfikowaną plazmowo (oznaczenie TC), do której przylegają komórki. Polistyren niemodyfikowany jest hydrofobowy i nadaje się do hodowli zawiesinowych oraz zwykłych oznaczeń kolorymetrycznych. Płytki o bardzo niskim wiązaniu stosuje się, gdy białko lub komórki mają zostać w roztworze.
Sterylność i certyfikaty czystości – co znaczą oznaczenia
Wyroby sterylne są najczęściej napromieniowane promieniowaniem gamma lub wiązką elektronów, rzadziej sterylizowane tlenkiem etylenu. Na opakowaniu jest symbol STERILE z literą R (promieniowanie) lub EO, numer serii i data ważności, zwykle 3–5 lat. Poziom zapewnienia sterylności 10⁻⁶ oznacza, że statystycznie najwyżej jedna sztuka na milion może być niejałowa.
Sterylność nie mówi nic o DNA. Martwa bakteria po napromieniowaniu nadal zawiera kwasy nukleinowe, a autoklaw nie niszczy RNaz. Dlatego do biologii molekularnej kupuje się wyroby z osobnym certyfikatem: wolne od DNaz i RNaz, od ludzkiego DNA, od inhibitorów PCR, a do hodowli komórek i prac z lekami także od pirogenów (endotoksyn). Certyfikat dla konkretnej serii pobiera się ze strony producenta po numerze LOT i przechowuje w dokumentacji. W diagnostyce medycznej stosuje się wyroby oznaczone jako IVD.
Zamawianie, przechowywanie i odpady
Zapas na 2–3 miesiące wystarcza i chroni przed przestojem, gdy dostawa się opóźni. Większe ilości zajmują miejsce, a sterylne opakowania mają termin ważności. Pudełka trzyma się w suchym pomieszczeniu, z dala od okna, bo promieniowanie UV powoduje żółknięcie i kruchość polipropylenu. Przed zmianą dostawcy końcówek lub płytek zamawia się próbki i testuje je w rzeczywistej metodzie: szczelność na pipecie, dopasowanie do termocyklera i czytnika, tło w oznaczeniu.
Zużyty plastik segreguje się według tego, z czym miał kontakt. Materiał zakaźny trafia do worków i pojemników na odpady zakaźne, a ostre elementy do sztywnych pojemników. Plastik skażony chemikaliami traktuje się jak opakowania po substancjach niebezpiecznych. Czysty, nieskażony polipropylen, na przykład puste pudełka po końcówkach, można oddać do recyklingu, a część producentów odbiera własne opakowania.
Skala jest duża: Mauricio Urbina, Andrew Watts i Erin Reardon z University of Exeter oszacowali w „Nature” w 2015 r., że laboratoria biologiczne, medyczne i rolnicze na świecie wytworzyły w 2014 r. około 5,5 mln ton odpadów z tworzyw. Najprostsze oszczędności to wkłady uzupełniające zamiast nowych pudełek, dobór najmniejszej wystarczającej probówki i szkło wielorazowe tam, gdzie jałowość i ślady DNA nie mają znaczenia.
Najczęstsze pytania
Czy końcówki do pipet można autoklawować?
Polipropylenowe tak: 121 °C przez 20 minut, w pudełkach z uchylonym wieczkiem, a potem suszenie. Końcówek z filtrem zwykle się nie autoklawuje, chyba że producent to dopuszcza, i kupuje się je sterylne. Autoklaw zabija mikroorganizmy, ale nie usuwa DNA ani RNaz.
Czy końcówki jednego producenta pasują do każdej pipety?
Nie zawsze. Końcówki uniwersalne pasują do większości pipet o standardowym trzonie, ale szczelność i siła nakładania różnią się między markami. Pipety z własnym systemem mocowania wymagają końcówek dedykowanych. Po zmianie końcówek sprawdza się dokładność wagowo, zgodnie z ISO 8655.
Jaka płytka do ELISA, a jaka do hodowli komórek?
Do ELISA bierze się przezroczystą płytkę 96-dołkową z płaskim dnem i powierzchnią o wysokim wiązaniu białek. Do hodowli komórek adherentnych potrzebna jest sterylna płytka z powierzchnią TC i pokrywką. Tych dwóch typów nie stosuje się zamiennie: komórki słabo rosną na płytce do ELISA, a przeciwciała słabo wiążą się z płytką hodowlaną.
Dlaczego płytki do fluorescencji są czarne?
Czarne ścianki pochłaniają światło rozproszone i świecenie własne tworzywa, więc tło jest niskie i sygnał nie przechodzi do sąsiednich dołków. W luminescencji sygnał jest słaby i nie ma światła wzbudzającego, dlatego stosuje się płytki białe, które go odbijają w stronę detektora.
Co oznacza „DNase/RNase free”?
Producent zbadał serię wyrobu i nie wykrył aktywności enzymów rozkładających DNA i RNA powyżej granicy wykrywalności testu. To osobna cecha, niezależna od sterylności. Po otwarciu opakowania czystość zależy już od użytkownika: rękawiczki, zamykanie pudełek, osobny zestaw do pracy z RNA.
Czy probówki 1,5 ml można zamrażać w ciekłym azocie?
Zwykłe probówki z zatrzaskiem nie są do tego przeznaczone, bo wieczko może odskoczyć lub przepuścić azot. Do krótkiego zamrażania próbek w ciekłym azocie używa się probówek zakręcanych albo z blokadą, a do przechowywania kriofiolek, trzymanych w parach azotu.
Zobacz też: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Pipety automatyczne – rodzaje, kalibracja, technika · Wirówki laboratoryjne – RCF, RPM, bezpieczeństwo · Autoklaw – sterylizacja parowa · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Układ krwionośny →
Więcej o sprzęcie i wyposażeniu laboratorium: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z →