Liofilizator laboratoryjny – budowa, zasada działania, etapy suszenia sublimacyjnego, dobór próżni i kondensatora
Co to jest liofilizacja i jak działa liofilizator
Liofilizacja, czyli suszenie sublimacyjne, usuwa wodę z materiału zamrożonego. Woda ma punkt potrójny przy 0,01 °C i 611,7 Pa, czyli około 6,11 mbar. Poniżej tego ciśnienia lód ogrzewany nie topi się, tylko od razu paruje. Liofilizator utrzymuje takie warunki: pompa próżniowa usuwa powietrze z komory, a kondensator, zimniejszy od próbki, wyłapuje parę wodną w postaci szronu.
Siłą napędową jest różnica prężności pary nad lodem w próbce i nad lodem na kondensatorze. Lód w −20 °C ma prężność 1,03 mbar, a w −50 °C tylko 0,04 mbar, więc para płynie od próbki do kondensatora. Pompa nie „wysysa” wody. Jej zadaniem jest usunięcie gazów, które się nie skraplają i przeszkadzają parze w drodze.
Sublimacja pochłania dużo ciepła, około 2800 kJ na kilogram lodu. Próbka sama się przez to chłodzi i bez dopływu ciepła proces by stanął. Ciepło dostarczają ogrzewane półki albo, w prostych urządzeniach z kolbami, powietrze w pomieszczeniu.
Po co tyle zachodu? Materiał wysuszony w niskiej temperaturze zachowuje strukturę i aktywność. Białka, szczepionki, szczepy bakterii, ekstrakty roślinne i peptydy po oczyszczaniu znoszą liofilizację lepiej niż suszenie w cieplarce, a liofilizat przechowuje się latami i rozpuszcza w kilka sekund.
Budowa liofilizatora
Urządzenie laboratoryjne składa się z czterech zespołów. Komora suszenia to akrylowy klosz z półkami albo kolektor z zaworami, do których przyłącza się kolby. Kondensator, nazywany też wymrażaczem, to wężownica lub ścianki komory chłodzone sprężarką; jego pojemność podaje się w kilogramach lodu, które zmieści przed rozmrożeniem. Pompa próżniowa, najczęściej olejowa łopatkowa, osiąga próżnię końcową rzędu 0,001–0,01 mbar. Całością steruje układ z czujnikiem ciśnienia i czujnikami temperatury.
Czujnik próżni bywa źródłem nieporozumień. Tanie urządzenia mają sondę Piraniego, która mierzy przewodnictwo cieplne gazu i w atmosferze pary wodnej zawyża wynik o około 60 %. Manometr pojemnościowy pokazuje ciśnienie niezależnie od rodzaju gazu. W dużych liofilizatorach montuje się oba i koniec suszenia głównego rozpoznaje po tym, że ich wskazania się zrównują: w komorze nie ma już pary.
Rodzaje liofilizatorów laboratoryjnych
| Typ | Jak wygląda | Do czego | Ograniczenia |
|---|---|---|---|
| Kolektorowy (manifold) | kondensator z kolektorem i zaworami gumowymi; próbki w kolbach okrągłodennych lub fiolkach na przyłączach | pojedyncze próbki po syntezie i chromatografii, ekstrakty; kolby można podłączać i odłączać w trakcie | brak kontroli temperatury produktu; ciepło pochodzi z otoczenia |
| Z kloszem i półkami nieogrzewanymi | akrylowy klosz nad kondensatorem, w środku stojak z tacami | materiał roślinny, żywność, próbki w szalkach i probówkach | powolne suszenie końcowe; zamrażanie w osobnej zamrażarce |
| Półkowy z ogrzewaniem i chłodzeniem półek | komora stalowa, półki z obiegiem płynu od ok. −40 do +60 °C, program z rampami | fiolki z białkami i szczepionkami, opracowanie receptur, praca powtarzalna | cena kilkukrotnie wyższa; wymaga programu dobranego do produktu |
| Z korkowaniem fiolek | półki dociskane mechanicznie lub pneumatycznie | zamykanie fiolek pod próżnią lub w azocie bez kontaktu z powietrzem | tylko fiolki z korkami do liofilizacji |
Druga oś podziału to temperatura kondensatora. Sprężarka jednostopniowa daje −50…−55 °C i wystarcza do roztworów wodnych. Układ dwustopniowy schodzi do −80…−85 °C i wyłapuje pary acetonitrylu czy kwasu octowego po HPLC. Modele do rozpuszczalników organicznych pracują w okolicach −105 °C.
Trzy etapy procesu: zamrażanie, suszenie główne, suszenie końcowe
Zamrażanie decyduje o reszcie. Próbka musi zestalić się całkowicie, czyli poniżej temperatury eutektycznej dla substancji krystalizujących albo poniżej temperatury zeszklenia Tg′ dla amorficznych. Dla roztworu sacharozy Tg′ wynosi około −32 °C, dla trehalozy około −30 °C. Wolne zamrażanie daje duże kryształy lodu i szerokie pory, przez które para ucieka szybko. Szybkie, na przykład w ciekłym azocie, tworzy kryształy drobne: suszenie trwa dłużej, ale struktura komórek cierpi mniej.
W kolbach stosuje się zamrażanie warstwowe. Kolbę obraca się w łaźni z suchym lodem i etanolem albo w ciekłym azocie, aż roztwór zamarznie cienką warstwą na ściankach. Powierzchnia sublimacji rośnie kilkakrotnie. Kolbę napełnia się najwyżej do jednej trzeciej objętości.
Suszenie główne usuwa lód. Temperatura produktu musi pozostać poniżej temperatury zapadania (collapse), zwykle 1–3 °C wyższej od Tg′. Po jej przekroczeniu wysuszona już warstwa mięknie, pory się zamykają i zamiast puszystego „ciastka” powstaje szklista, lepka masa. Ciśnienie w komorze ustawia się według tabeli prężności pary nad lodem.
| Temperatura lodu | Prężność pary | Uwagi praktyczne |
|---|---|---|
| −10 °C | 2,60 mbar | tylko dla materiałów o wysokiej temperaturze eutektycznej, np. z mannitolem |
| −20 °C | 1,03 mbar | żywność, materiał roślinny |
| −30 °C | 0,38 mbar | typowy zakres dla wielu roztworów buforowych |
| −40 °C | 0,13 mbar | roztwory cukrów, białka z sacharozą |
| −50 °C | 0,04 mbar | granica dla kondensatora −55 °C |
| −60 °C | 0,011 mbar | wymaga kondensatora −85 °C |
Reguła używana przez producentów: ciśnienie dobiera się tak, by odpowiadało temperaturze lodu o około 10 °C niższej od temperatury krytycznej produktu. Dla próbki, która zapada się w −30 °C, celuje się więc w −40 °C, czyli około 0,13 mbar. Zbyt głęboka próżnia wcale nie przyspiesza suszenia, bo przy bardzo niskim ciśnieniu gaz słabo przenosi ciepło z półki do fiolki.
Suszenie końcowe zaczyna się, gdy lodu już nie ma. Zostaje woda związana z cząsteczkami produktu, od kilku do kilkunastu procent masy. Usuwa się ją, podnosząc temperaturę półek do 20–40 °C przy możliwie niskim ciśnieniu. Po kilku godzinach wilgotność resztkowa spada do 1–5 %, a dla wielu białek dąży się do wartości poniżej 1–2 %. Warstwa o grubości 1 cm potrzebuje na cały cykl zwykle doby lub dłużej.
Jak dobrać liofilizator do laboratorium
Pierwsze pytanie dotyczy próbek: ile wody trzeba usunąć w jednym cyklu i co poza wodą jest w roztworze. Pojemność kondensatora powinna przewyższać masę lodu z jednego wsadu z zapasem; modele stołowe mieszczą 2–6 kg, wolnostojące kilkanaście kilogramów i więcej. Wydajność podaje się w kilogramach lodu na dobę i ta liczba mówi więcej niż sama pojemność.
Domieszka rozpuszczalników organicznych wymusza kondensator −85 °C lub zimniejszy i pompę odporną chemicznie, na przykład spiralną albo hybrydową z membranową. Etanol i metanol nie zamarzają w temperaturach osiąganych przez zwykłe urządzenia, więc przed liofilizacją odparowuje się je na wyparce. Dobrze liofilizuje się tert-butanol, który krzepnie w 25 °C.
Kolektor z zaworami wystarcza chemikom i pracowniom, które suszą pojedyncze frakcje. Do banku szczepów w ampułkach potrzebny jest kolektor z przyłączami do ampułek i palnik do zatapiania. Kto opracowuje preparat białkowy w fiolkach, potrzebuje półek z regulacją temperatury i sondy wkładanej do produktu. Przy porównywaniu ofert sprawdza się też: czas schładzania kondensatora, sposób rozmrażania (gorący gaz, grzałka albo samo otwarcie komory), materiał komory i dostępność serwisu pompy.
Obsługa krok po kroku i najczęstsze błędy
Kolejność uruchamiania jest stała. Najpierw włącza się chłodzenie kondensatora i czeka, aż osiągnie temperaturę roboczą. W tym czasie pompa grzeje się z otwartym zaworem balastu gazowego, co trwa 20–30 minut. Dopiero potem wstawia się zamrożone próbki i zamyka komorę, a próżnia powinna spaść poniżej 1 mbar w ciągu kilku minut. Zakończenie przebiega odwrotnie: komorę zapowietrza się powoli, wyjmuje próbki, wyłącza pompę, rozmraża kondensator i spuszcza wodę.
Lista błędów, które widać gołym okiem po produkcie:
- próbka topi się i pieni, bo nie była całkowicie zamrożona albo próżnię włączono za późno;
- liofilizat jest zapadnięty i lepki: temperatura produktu przekroczyła temperaturę zapadania, pomaga niższe ciśnienie i chłodniejsza półka;
- proszek wylatuje z fiolek, gdy warstwa była za gruba albo komorę zapowietrzono gwałtownie;
- próżnia nie schodzi poniżej kilku milibarów: nieszczelna uszczelka klosza, otwarty zawór spustowy, stary olej w pompie;
- kwaśne próbki, np. z kwasem trifluorooctowym po HPLC, niszczą olej i pompę, jeśli nie ma kondensatora o dostatecznie niskiej temperaturze lub pułapki przed pompą.
Liofilizat chłonie wilgoć z powietrza w ciągu minut. Fiolki zamyka się od razu, najlepiej pod próżnią lub w suchym azocie, i przechowuje z dala od światła. Szczepy bakterii suszy się w podłożu ochronnym, na przykład w 10-procentowym odtłuszczonym mleku lub roztworze sacharozy, bo sama woda nie chroni komórek przed uszkodzeniem.
Konserwacja: pompa, uszczelki, kondensator
Olej w pompie łopatkowej sprawdza się przed każdym cyklem przez wziernik. Mętny, mleczny albo ciemny wymienia się od razu, a czysty według instrukcji producenta, zwykle co kilkaset do tysiąca godzin pracy. Balast gazowy zostawia się otwarty przez pół godziny po zakończeniu suszenia, żeby usunąć z oleju skroploną wodę. Na wylocie pompy montuje się filtr mgły olejowej albo odprowadza spaliny do wyciągu.
Uszczelki klosza i zaworów przeciera się po każdym użyciu i cienko smaruje smarem próżniowym, gdy wyschną. Klosz akrylowy myje się wodą z łagodnym detergentem. Alkohol i aceton powodują na nim siatkę pęknięć. Kondensator po rozmrożeniu wyciera się do sucha, bo resztki kwaśnego kondensatu korodują wężownicę. Raz w roku serwis sprawdza szczelność układu, kalibruje czujnik próżni i ocenia stan sprężarki.
Najczęstsze pytania
Czym liofilizacja różni się od zwykłego suszenia?
W suszarce woda odparowuje z cieczy w podwyższonej temperaturze, a materiał kurczy się i często traci aktywność. W liofilizatorze woda sublimuje z lodu w temperaturze poniżej zera, więc struktura zostaje zachowana, a produkt jest porowaty i szybko się rozpuszcza. Ceną jest czas, od kilkunastu godzin do kilku dni, i koszt urządzenia.
Jaka próżnia jest potrzebna do liofilizacji?
Poniżej 6,11 mbar, bo tyle wynosi ciśnienie punktu potrójnego wody. W praktyce ustawia się 0,04–1 mbar, zależnie od tego, w jakiej temperaturze ma pozostać produkt. Próżnię końcową pompy, rzędu 0,001 mbar, wykorzystuje się dopiero w suszeniu końcowym.
Ile trwa liofilizacja?
Kilka mililitrów roztworu w kolbie zamrożonej warstwowo schnie przez noc. Fiolki z warstwą 1 cm potrzebują zwykle 24–48 godzin, a gruby materiał roślinny lub żywność nawet kilku dni. Czas rośnie szybciej niż grubość warstwy, bo para musi przejść przez coraz grubszą warstwę suchego produktu.
Czy można liofilizować próbki z rozpuszczalnikami organicznymi?
W ograniczonym zakresie. Niewielka domieszka acetonitrylu przejdzie w urządzeniu z kondensatorem −85 °C i pompą odporną chemicznie. Dopuszczalny udział rozpuszczalnika podaje producent. Etanol, metanol i aceton lepiej usunąć wcześniej na wyparce, bo obniżają temperaturę krzepnięcia i trafiają do oleju pompy.
Po co wymrażacz ma −85 °C, skoro woda zamarza w 0 °C?
Kondensator musi być wyraźnie zimniejszy od próbki, żeby prężność pary nad nim była niższa. Jeśli produkt ma pozostać w −40 °C, kondensator −50 °C daje małą różnicę i wolne suszenie, a −85 °C dużą. Niska temperatura wyłapuje też pary rozpuszczalników, które przy −50 °C przeszłyby do pompy.
Jak przechowywać liofilizaty?
W szczelnie zamkniętych fiolkach lub zatopionych ampułkach, w ciemności, w temperaturze zalecanej dla danego materiału: często 2–8 °C, a dla szczepów i enzymów −20 °C. Najgroźniejsza jest wilgoć. Po otwarciu fiolki liofilizat zużywa się od razu albo przechowuje w eksykatorze.
Zobacz też: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Wyparka rotacyjna – budowa i zasada działania · Suszarki laboratoryjne, cieplarki i inkubatory · Wyposażenie laboratorium mikrobiologicznego · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Więcej o sprzęcie i wyposażeniu laboratorium: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z →