Konduktometr – budowa, pomiar przewodności roztworów, stała naczynka, kalibracja roztworami KCl i kompensacja temperatury
Co mierzy konduktometr i w jakich jednostkach
Roztwór elektrolitu przewodzi prąd dzięki ruchowi jonów. Przewodność G to odwrotność oporu i wyraża się ją w simensach (S). Wartość zależy od geometrii czujnika, więc żeby porównywać roztwory, podaje się przewodność właściwą κ, odniesioną do słupa cieczy o długości 1 cm i przekroju 1 cm²: κ = G · K, gdzie K = l/A to stała naczynka. Jednostką κ jest S/cm, w praktyce µS/cm dla wód i mS/cm dla stężonych roztworów. Odwrotność przewodności właściwej to oporność właściwa w Ω·cm; woda ultraczysta o 0,055 µS/cm ma oporność 18,2 MΩ·cm i tak zwykle opisują ją producenci stacji uzdatniania.
Konduktometr nie mówi, jakie jony są w roztworze, tylko ile ładunku przenoszą łącznie. Dlatego świetnie nadaje się do kontroli czystości wody, śledzenia rozcieńczeń i miareczkowań, a słabo do analiz jakościowych. Przeliczenie na „suchą pozostałość” TDS w mg/l robi się mnożąc µS/cm przez współczynnik 0,5–0,7, który zależy od składu i jest tylko przybliżeniem.
Budowa czujnika: 2 elektrody, 4 elektrody, czujnik indukcyjny
| Typ czujnika | Zasada | Zakres | Zalety | Ograniczenia |
|---|---|---|---|---|
| 2-elektrodowy (platyna platynizowana, grafit, stal nierdzewna) | prąd zmienny między dwiema elektrodami; z pomiaru napięcia i prądu wynika G | od 0,01 µS/cm (K = 0,1) do ok. 200 mS/cm (K = 10) | prosty, tani, dokładny w niskich i średnich przewodnościach | polaryzacja elektrod przy wysokiej przewodności; każda stała obejmuje 3–4 rzędy wielkości, więc do pełnego zakresu potrzeba 2–3 czujników |
| 4-elektrodowy | dwie elektrody zewnętrzne podają prąd, dwie wewnętrzne mierzą napięcie bez przepływu prądu | ok. 1 µS/cm – 1000 mS/cm jednym czujnikiem | brak wpływu polaryzacji i częściowo zabrudzeń; szeroki zakres | droższy; gorszy przy wodzie ultraczystej; potrzebuje większej objętości próbki |
| indukcyjny (toroidalny) | dwie cewki w obudowie z tworzywa; roztwór zamyka obwód magnetyczny | ok. 50 µS/cm – 2000 mS/cm | brak kontaktu metalu z cieczą: kwasy, ługi, zawiesiny, ścieki | nie nadaje się do czystej wody; wymaga odstępu od ścianek naczynia |
Czujnik ma zwykle wbudowany czujnik temperatury (Pt1000 lub NTC), bez którego kompensacja nie działa. Elektrody platynowane mają czarny nalot platyny zwiększający powierzchnię i zmniejszający polaryzację; nie wolno go szorować. Przyrząd zmienia częstotliwość prądu w zależności od zakresu: od kilkudziesięciu herców dla czystej wody do kilku kiloherców dla stężonych roztworów, żeby przy małych częstotliwościach ograniczyć polaryzację, a przy dużych wpływ pojemności kabla.
Dobór stałej naczynka
| Stała K [cm⁻¹] | Zakres roboczy | Typowe próbki |
|---|---|---|
| 0,01–0,1 | 0,01–300 µS/cm | woda ultraczysta, destylowana, demineralizowana, kondensat, woda do iniekcji |
| 0,5–1 | 10 µS/cm – 200 mS/cm | woda wodociągowa i powierzchniowa, roztwory buforowe, pożywki, większość prac w laboratorium |
| 10 | 1 mS/cm – 1000 mS/cm | woda morska, solanki, stężone kwasy i zasady, kąpiele galwaniczne |
Zasada jest prosta: im niższa przewodność, tym mniejsza stała (elektrody blisko siebie i duże), bo mierzony sygnał jest słaby. Do wody ultraczystej używa się czujnika przepływowego, bo w otwartej zlewce woda pochłania CO₂ z powietrza i jej przewodność rośnie w ciągu minut z 0,055 do około 1 µS/cm. Wartość stałej podana przez producenta jest nominalna; rzeczywistą wyznacza kalibracja.
Kalibracja i roztwory wzorcowe
Kalibracja konduktometru polega na wyznaczeniu rzeczywistej stałej naczynka na roztworze o znanej przewodności. Najczęściej stosuje się roztwory chlorku potasu, których wartości opisano w zaleceniu OIML R 56 i normie ISO 7888 (PN-EN 27888). W 25 °C: KCl 0,01 mol/l – 1413 µS/cm, 0,1 mol/l – 12,88 mS/cm, 1 mol/l – około 112 mS/cm. Do czystej wody służą wzorce 84 µS/cm i 147 µS/cm oraz, w pracach wymagających, wzorce 5–10 µS/cm w ampułkach, które otwiera się tuż przed pomiarem.
Wzorzec dobiera się do zakresu pomiarów, nie do „środka skali”. Czujnik płucze się wodą demineralizowaną, osusza bibułą bez dotykania elektrod, przepłukuje porcją wzorca, zanurza w świeżej porcji tak, by otwory odpowietrzające były pod powierzchnią, i czeka na stabilizację temperatury. Nowoczesny przyrząd oblicza K sam; na starszym wpisuje się stosunek wartości wzorca do odczytu. Stałą zapisuje się w dzienniku: jej dryf o więcej niż kilka procent w ciągu tygodni oznacza zabrudzenie lub zużycie elektrod. Część laboratoriów rozróżnia kalibrację (zmiana K) od sprawdzenia (pomiar wzorca bez zmiany ustawień), co ułatwia wykrycie problemu zanim wpłynie na wyniki.
Temperatura: dlaczego konduktometr ją kompensuje
Ruchliwość jonów rośnie z temperaturą, więc ten sam roztwór w 30 °C ma przewodność o około 10 % wyższą niż w 25 °C. Żeby wyniki z różnych dni były porównywalne, przyrząd przelicza odczyt na temperaturę odniesienia, zwykle 25 °C; w części norm wodnych i w starszych polskich przepisach stosuje się 20 °C, więc temperaturę odniesienia trzeba podawać przy wyniku. Kompensacja liniowa ze współczynnikiem około 2 %/°C (dokładniej 1,9–2,1 %/°C dla roztworów soli) wystarcza do większości prac. Dla wód naturalnych norma ISO 7888 podaje kompensację nieliniową, a dla wody ultraczystej współczynnik sięga 5 %/°C i dotyczy głównie dysocjacji samej wody; dobre przyrządy mają osobny tryb „czysta woda”. Przy roztworach kwasów i zasad współczynnik jest inny niż dla soli i warto go sprawdzić pomiarem w dwóch temperaturach. Farmakopea każe mierzyć przewodność wody oczyszczonej bez kompensacji, odczytując wartość i temperaturę osobno i porównując z tabelą.
Zastosowania i wartości graniczne
| Zastosowanie | Typowa przewodność (25 °C) | Dokument lub norma |
|---|---|---|
| woda ultraczysta do analiz śladowych (klasa 1) | ≤0,1 µS/cm (0,055 teoretycznie) | ISO 3696 |
| woda destylowana / demineralizowana do prac ogólnych (klasy 2 i 3) | ≤1 µS/cm; ≤5 µS/cm | ISO 3696 |
| woda do iniekcji (etap 1) | ≤1,3 µS/cm | Farmakopea Europejska 2.2.38 / USP <645> |
| woda do picia | typowo 200–800 µS/cm; wymaganie: ≤2500 µS/cm w 20 °C | rozporządzenie MZ w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia |
| bufory, pożywki, roztwory soli fizjologicznej | 1–20 mS/cm (0,9 % NaCl ≈ 15 mS/cm) | – |
| woda morska | ok. 50 mS/cm (zasolenie 35) | skala PSS-78 |
| miareczkowanie konduktometryczne | punkt końcowy z załamania krzywej κ = f(V) | – |
W laboratorium szkolnym konduktometr pokazuje różnicę między elektrolitami mocnymi i słabymi, dysocjację kwasu octowego w kolejnych rozcieńczeniach i przebieg zobojętniania HCl zasadą sodową: przewodność spada do minimum w punkcie równoważnikowym, a potem rośnie. W stacji uzdatniania wody konduktometr pilnuje zużycia złoża jonowymiennego, a w akwarystyce i hydroponice stężenia nawozów.
Błędy pomiaru i konserwacja czujnika
Najczęstsze źródła błędów to pęcherzyki powietrza na elektrodach (opukać czujnik, zanurzyć pod kątem), niewłaściwa stała do zakresu, nieuwzględniona temperatura, zabrudzone elektrody (osady wapnia, tłuszcz, biofilm), stary wzorzec z otwartej butelki, zbyt mała objętość próbki w wąskiej probówce, w której ścianki ograniczają pole elektryczne, oraz pomiar czystej wody w otwartym naczyniu. Czujnik czyści się przez płukanie wodą demineralizowaną; osady mineralne usuwa rozcieńczony kwas solny, tłuszcze ciepła woda z łagodnym detergentem, a po czyszczeniu wykonuje się ponowną kalibrację. Elektrod platynowanych nie wolno czyścić mechanicznie; gdy platynowanie się zużyje, część producentów oferuje odnowienie. Między pomiarami czujnik przechowuje się na sucho lub w wodzie demineralizowanej, nigdy w wzorcu. Kabel i złącze chroni się przed wilgocią, bo upływ przez wilgotne złącze zawyża odczyt w zakresie mikrosimensów.
Najczęstsze pytania
Jaka jest różnica między konduktometrem a pH-metrem?
pH-metr mierzy napięcie elektrody szklanej zależne od stężenia jonów wodorowych, konduktometr mierzy przewodność całego roztworu. Wiele mierników laboratoryjnych łączy oba pomiary w jednej obudowie, ale czujniki są osobne i kalibruje się je osobno.
Jak często kalibrować konduktometr?
Stała naczynka zmienia się wolno. W pracy rutynowej wystarczy sprawdzenie wzorcem raz na tydzień lub przed serią ważnych pomiarów, a kalibracja wtedy, gdy odchylenie od wzorca przekroczy przyjęte kryterium, na przykład 2 %. Po czyszczeniu i po wymianie czujnika kalibruje się zawsze.
Czy można mierzyć przewodność w wodzie destylowanej zwykłym czujnikiem K = 1?
Da się, ale z dużym błędem: sygnał jest słaby, a wynik zawyżony przez CO₂ i pojemność kabla. Do wody poniżej kilku µS/cm potrzebny jest czujnik ze stałą 0,1 lub mniejszą, najlepiej przepływowy.
Co oznacza µS/cm i jak przeliczyć na mS/cm?
Mikrosimens na centymetr to jedna milionowa S/cm; 1000 µS/cm = 1 mS/cm. Woda wodociągowa o 500 µS/cm to 0,5 mS/cm, woda morska o 50 mS/cm to 50 000 µS/cm.
Czy przewodność rośnie liniowo ze stężeniem?
Tylko w rozcieńczonych roztworach. W stężonych oddziaływania między jonami hamują ich ruch i krzywa się wypłaszcza, a dla kwasu siarkowego i niektórych soli po przekroczeniu maksimum przewodność wręcz spada. Dlatego pomiaru stężenia z przewodności używa się po sporządzeniu krzywej kalibracyjnej dla danej substancji.
Czym jest przewodność molowa?
To przewodność właściwa podzielona przez stężenie molowe, Λ = κ/c, wyrażana w S·cm²/mol. Dla elektrolitów mocnych maleje powoli ze wzrostem stężenia, dla słabych gwałtownie, co pozwala wyznaczyć stopień dysocjacji i stałą dysocjacji kwasu octowego, klasyczne ćwiczenie z chemii fizycznej.
Zobacz też: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · pH-metr – budowa, kalibracja, błędy · Woda laboratoryjna – klasy czystości · Moc kwasu i dysocjacja na przykładzie H₂SO₄ · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Roztwory →
Więcej o sprzęcie i wyposażeniu laboratorium: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z →