„Nieśmiertelne życie Henrietty Lacks” – Rebecca Skloot. Recenzja książki o komórkach HeLa
Nieśmiertelne życie Henrietty Lacks
Rebecca Skloot
ocena redakcji
- Rzetelność5
- Przystępność5
- Aktualność4
- Wartość dla czytelnika5
Werdykt: Reportaż o kobiecie, z której guza pochodzi linia HeLa, i o rodzinie, która przez ponad dwadzieścia lat nic o tym nie wiedziała. Najlepsza znana nam książka o tym, skąd biorą się materiały w laboratorium.
- Tytuł oryginału
- The Immortal Life of Henrietta Lacks
- Tłumaczenie
- Julianna Kowal
- Wydawnictwo
- Znak Literanova
- Data wydania
- 19 kwietnia 2022
- Liczba stron
- 393
- ISBN
- 9788324083916
- Kategoria
- historia medycyny, biologia komórki, bioetyka
Rebecca Skloot, amerykańska dziennikarka naukowa, pracowała nad tą książką ponad dziesięć lat. Opisała w niej Henriettę Lacks, czarnoskórą plantatorkę tytoniu z Wirginii, która 4 października 1951 r. zmarła na raka szyjki macicy w szpitalu Johnsa Hopkinsa w Baltimore. Miała 31 lat. Komórki pobrane z jej guza, bez pytania o zgodę, jako pierwsze ludzkie komórki dzieliły się w laboratorium bez końca i pod nazwą HeLa trafiły do pracowni na całym świecie. Polskie wydanie Znaku Literanova z 2022 r. w przekładzie Julianny Kowal ma 393 strony i wkładkę z fotografiami.
O czym jest książka?
Skloot prowadzi równolegle dwie historie. Pierwsza toczy się w laboratorium George’a Geya, który od lat próbował utrzymać ludzkie komórki przy życiu poza organizmem. Jego asystentka Mary Kubicek wysiała w lutym 1951 r. wycinek guza Henrietty na pożywkę i po kilku dniach zobaczyła, że komórek przybywa. Wkrótce HeLa namnażano już na skalę przemysłową w Instytucie Tuskegee, bo były potrzebne do testów szczepionki Jonasa Salka przeciw polio.
Druga historia dotyczy rodziny. Mąż i dzieci Henrietty dowiedzieli się o komórkach dopiero w 1973 r., gdy naukowcy poprosili ich o próbki krwi. Nie rozumieli, co to znaczy, że „część matki żyje”, a nikt im tego porządnie nie wytłumaczył. Główną bohaterką tej części jest córka, Deborah Lacks, z którą autorka przez lata jeździ po archiwach i szpitalach. Razem odnajdują dokumentację Elsie, siostry Deborah, zmarłej w 1955 r. w zakładzie dla czarnoskórych chorych psychicznie w Crownsville. W 2001 r. Christoph Lengauer, badacz z Hopkinsa, po raz pierwszy pokazuje rodzeństwu Lacksów komórki ich matki pod mikroskopem.
Czego się dowiesz z tej książki?
- jak w 1951 r. powstała pierwsza nieśmiertelna linia ludzkich komórek i dlaczego wcześniejsze hodowle Geya szybko zamierały,
- do czego użyto HeLa: testów szczepionki przeciw polio, badań nad wirusem HPV, mapowania genów, doświadczeń w stanie nieważkości,
- czym był alarm z 1966 r., gdy genetyk Stanley Gartler ogłosił, że wiele linii komórkowych uważanych za odrębne to w rzeczywistości zanieczyszczenie komórkami HeLa,
- jak onkolog Chester Southam wstrzykiwał komórki nowotworowe pacjentom bez ich wiedzy i co ta sprawa zmieniła w zasadach świadomej zgody,
- co w 1990 r. orzekł Sąd Najwyższy Kalifornii w sprawie Johna Moore’a i dlaczego pacjent nie jest właścicielem tkanek pobranych w czasie leczenia.
Mocne strony
- Reporterska robota. Dokumentacja medyczna, listy Geya, akta sądowe, setki godzin rozmów. Skloot podaje, skąd wie to, co pisze, a w notach rozdziela relacje świadków od własnych rekonstrukcji.
- Nauka i ludzie w jednej opowieści. Rozdział o hodowli komórek sąsiaduje z rozdziałem o domu w Clover i o oddziałach „dla kolorowych” w Hopkinsie. Dzięki temu widać, że probówka z napisem HeLa ma swoją historię i adres.
- Brak łatwych winnych. Gey nie zarobił na komórkach i nie złamał ówczesnego prawa. Autorka to pisze, a mimo to nie zwalnia środowiska naukowego z odpowiedzialności za dwadzieścia lat milczenia wobec rodziny.
Słabsze strony
- Autorka jest jedną z bohaterek. Sporo stron zajmuje opis tego, jak Skloot zdobywała zaufanie Deborah. Kto oczekuje historii samej linii komórkowej, miejscami będzie się niecierpliwił.
- Mało o tym, dlaczego HeLa się nie starzeje. Telomeraza i wbudowanie genomu wirusa w DNA komórki dostają kilka akapitów. Student biotechnologii będzie musiał sięgnąć po podręcznik.
- Skoki w czasie. Rozdziały przeskakują między latami 20., 50., 70. i przełomem wieków. Oś czasu nad każdym rozdziałem pomaga, ale wątek Southama czy Moore’a łatwo zgubić.
- Opowieść kończy się na 2009 r. Nie ma w niej sporu o publikację genomu HeLa z 2013 r. ani porozumienia, po którym rodzina zasiada w komisji NIH decydującej o dostępie do tych danych. Nie ma też ugody spadkobierców z firmą Thermo Fisher z 2023 r.
Dla kogo?
Dla studentów biologii, biotechnologii, analityki medycznej i medycyny, zwłaszcza tych, którzy za chwilę sami będą pasażować komórki. Dla nauczycieli biologii i etyki szukających przykładu do rozmowy o zgodzie pacjenta. I dla każdego, kto lubi reportaż, bo książkę czyta się bez przygotowania z nauk przyrodniczych.
Werdykt
4,8/5. Trzy piątki za rzetelność, przystępność i wartość dla czytelnika, czwórka za aktualność, bo najważniejsze rozstrzygnięcia w sprawie rodziny Lacksów zapadły już po wydaniu oryginału. Po lekturze trudno wziąć do ręki butelkę hodowlaną z HeLa i nie pomyśleć o kobiecie z Clover w Wirginii.
Przeczytaj też nasze recenzje
Powiązane artykuły na Biomist
- Udział wirusów w onkogenezie (w tym HPV)
- Telomery: sekwencja TTAGGG i starzenie się komórek
- Komora laminarna a komora bezpieczeństwa biologicznego (praca z hodowlami komórkowymi)
Źródła
- Lubimyczytac.pl – dane polskiego wydania; opis bibliograficzny potwierdzony w katalogu Biblioteki Narodowej (ISBN 9788324083916, Znak Literanova, 2022).
- K. L. Hudson, F. S. Collins, „Biospecimen policy: Family matters”, Nature 500: 141–142 (2013), doi:10.1038/500141a – porozumienie NIH z rodziną Lacksów w sprawie danych genomowych HeLa.
- J. J. M. Landry i in., praca o genomie i transkryptomie linii HeLa, G3: Genes, Genomes, Genetics 3: 1213–1224 (2013), doi:10.1534/g3.113.005777 – publikacja genomu, od której zaczął się spór z 2013 r.