Rękawice laboratoryjne – nitrylowe, lateksowe, neoprenowe: odporność chemiczna, norma PN-EN ISO 374, typy A, B, C i dobór do pracy
Rękawice laboratoryjne – co chronią, a czego nie
Rękawica jest ostatnią barierą między dłonią a substancją. Działa wtedy, gdy wcześniej zrobiono resztę: pracę pod dygestorium, zamknięte naczynia, mniejsze ilości. Tego porządku wymaga ocena ryzyka i hierarchia środków ochrony, o których piszemy w artykule o BHP w laboratorium.
Każdy materiał przepuszcza jakieś związki. Cząsteczki rozpuszczalnika wnikają w polimer, dyfundują przez jego grubość i pojawiają się po wewnętrznej stronie, często bez widocznych zmian na rękawicy. Ten proces nazywa się permeacją. Osobno ocenia się penetrację, czyli przeciek przez dziurki i wady szwów, oraz degradację, czyli pęcznienie, kruszenie lub rozpuszczanie materiału.
Przypadek, który zmienił podejście do rękawic w laboratoriach, wydarzył się w 1996 roku w Dartmouth College. Chemiczka Karen Wetterhahn rozlała kilka kropli dimetylortęci na rękawicę lateksową. Związek przeniknął przez nią w kilkanaście sekund, a badaczka zmarła w 1997 roku z powodu zatrucia rtęcią. Po tej sprawie zaczęto szerzej publikować tabele przenikalności i zalecać rękawice laminowane do związków o wysokiej toksyczności.
Normy i oznaczenia na rękawicach
Rękawice ochronne są w Unii Europejskiej środkami ochrony indywidualnej według rozporządzenia (UE) 2016/425. Rękawice chroniące przed chemikaliami i mikroorganizmami należą do kategorii III, więc mają znak CE z numerem jednostki notyfikowanej. Rękawice diagnostyczne i zabiegowe są wyrobami medycznymi i spełniają normy serii PN-EN 455. Wiele modeli jednorazowych ma oba oznaczenia naraz.
Ogólne wymagania, w tym rozmiary i oznakowanie, podaje PN-EN ISO 21420. Odporność na chemikalia opisuje PN-EN ISO 374-1, a sam test permeacji wykonuje się według PN-EN 16523-1. Na opakowaniu widać piktogram kolby z literą typu i literami substancji testowych, na przykład „Typ B – JKL”.
| Oznaczenie | Co oznacza | Jak czytać |
|---|---|---|
| PN-EN ISO 374-1 typ A | co najmniej 6 substancji z listy, każda min. 30 min (poziom 2) | najszersza ochrona chemiczna z trzech typów |
| PN-EN ISO 374-1 typ B | co najmniej 3 substancje, każda min. 30 min | sprawdź, czy twoja substancja jest wśród liter |
| PN-EN ISO 374-1 typ C | co najmniej 1 substancja, min. 10 min (poziom 1) | ochrona przed krótkim kontaktem i rozpryskiem |
| Litery A–T pod piktogramem | substancje testowe, np. A metanol, B aceton, D dichlorometan, F toluen, J n-heptan, K 40 % NaOH, L 96 % H₂SO₄, P 30 % H₂O₂ | tylko te substancje były badane |
| PN-EN ISO 374-5 | ochrona przed bakteriami i grzybami; dopisek VIRUS po teście z bakteriofagiem | praca z materiałem biologicznym |
| PN-EN 455 | rękawice medyczne: szczelność, wytrzymałość, okres trwałości | wyrób medyczny, nie zawsze środek ochrony chemicznej |
| PN-EN 388, PN-EN 407, PN-EN 511 | zagrożenia mechaniczne, termiczne (gorąco), zimno | rękawice do szkła, gorących naczyń i kriogeniki |
Poziomy przenikania w PN-EN ISO 374-1 to: 1 powyżej 10 min, 2 powyżej 30 min, 3 powyżej 60 min, 4 powyżej 120 min, 5 powyżej 240 min, 6 powyżej 480 min. Czas z laboratorium badawczego dotyczy temperatury 23 °C i ciągłego kontaktu. W cieplejszej dłoni i przy rozciągniętej rękawicy przenikanie bywa szybsze.
Rodzaje rękawic laboratoryjnych: nitryl, lateks, neopren i inne
Nitryl, czyli kauczuk akrylonitrylowo-butadienowy, stał się standardem w laboratoriach. Nie zawiera białek lateksu, dobrze znosi oleje, alifatyczne węglowodory i wiele rozcieńczonych kwasów i zasad. Słabo radzi sobie z ketonami, estrami i rozpuszczalnikami chlorowanymi.
Lateks z kauczuku naturalnego jest elastyczny i dobrze leży na dłoni, ale białka lateksu wywołują alergię natychmiastową, a przyspieszacze wulkanizacji, obecne także w nitrylu, kontaktowe zapalenie skóry. W wielu laboratoriach lateksu się już nie kupuje. Neopren, czyli polichloropren, wytrzymuje kwasy, zasady i alkohole lepiej niż cienki nitryl.
| Materiał | Dobra odporność | Słaba odporność | Gdzie się sprawdza |
|---|---|---|---|
| Nitryl (jednorazowy) | roztwory wodne, oleje, heksan, rozcieńczone kwasy i zasady | aceton, dichlorometan, chloroform, THF, octan etylu | praca ogólna, biologia, analityka |
| Nitryl gruby (0,3–0,6 mm) | jak wyżej, dłuższy kontakt | ketony, rozpuszczalniki chlorowane | mycie szkła, przelewanie, sprzątanie |
| Lateks | roztwory wodne, rozcieńczone kwasy, materiał biologiczny | rozpuszczalniki organiczne, oleje | gdzie potrzebna czułość dotyku, przy braku alergii |
| Neopren | kwasy, zasady, alkohole, część rozpuszczalników | węglowodory aromatyczne i chlorowane | praca ze stężonymi kwasami i zasadami |
| Kauczuk butylowy | ketony, estry, aldehydy, aminy | węglowodory, rozpuszczalniki chlorowane | aceton i MEK w większych ilościach |
| Fluoroelastomer (FKM) | węglowodory aromatyczne i chlorowane | ketony, estry | toluen, ksylen, dichlorometan |
| Laminat wielowarstwowy (PE/EVOH) | bardzo szeroki zakres, w tym związki wysokotoksyczne | słabe dopasowanie i chwyt | pod rękawicę nitrylową przy dużym zagrożeniu |
Tabela pokazuje tendencje. Konkretny model rękawicy może się różnić od średniej dla materiału, bo liczy się grubość, receptura i sposób produkcji.
Jak dobrać rękawice do pracy
Dobór zaczyna się od karty charakterystyki. W sekcji 8.2 producent substancji podaje materiał rękawic i często czas przebicia. Następnie sprawdza się tabelę przenikalności producenta rękawic dla konkretnego modelu, a nie dla „nitrylu” ogólnie. Przy mieszaninach decyduje składnik, który przenika najszybciej.
Drugie kryterium to rodzaj kontaktu. Do ochrony przed rozpryskiem wystarczy cienka rękawica jednorazowa wymieniana od razu po zachlapaniu. Do zanurzania dłoni, mycia naczyń i sprzątania wycieków potrzebna jest gruba rękawica wielokrotnego użytku z mankietem. Trzecie kryterium to sprawność manualna: zbyt gruba rękawica przy pipetowaniu zwiększa ryzyko upuszczenia naczynia.
Rozmiar ma znaczenie dla bezpieczeństwa. Za ciasna rękawica rozciąga się i cieńczy, za luźna zaczepia o sprzęt. Rozmiary od 6 do 10, czyli od XS do XL, odpowiadają obwodowi dłoni. Na stanowisku trzyma się co najmniej trzy rozmiary, żeby nikt nie pracował w rękawicach „jakie zostały”.
Zakładanie, zdejmowanie i podwójne rękawice
Przed założeniem sprawdza się rękawicę wzrokowo i na dziurki. Mankiet nachodzi na rękaw fartucha. Przy pracy z substancjami toksycznymi lub z materiałem biologicznym zakłada się dwie pary w różnych kolorach: przebicie zewnętrznej widać od razu, a wymianę zewnętrznej robi się bez odsłaniania dłoni.
Zdejmuje się je tak, by zewnętrzna strona nie dotknęła skóry. Pierwszą rękawicę chwyta się na wysokości nadgarstka i ściąga, wywijając na lewą stronę, i trzyma w dłoni w rękawicy. Palce gołej dłoni wsuwa się pod mankiet drugiej i ściąga ją na pierwszą. Obie trafiają do właściwego pojemnika na odpady, a dłonie się myje.
W rękawicach nie dotyka się klamek, telefonów, klawiatur wspólnych komputerów ani twarzy. Rękawice z pudrem nie nadają się do laboratorium: puder przenosi zanieczyszczenia, zakłóca analizy śladowe i hodowle. W USA rękawice pudrowane w zastosowaniach medycznych są zakazane od 2017 roku.
Najczęstsze błędy przy rękawicach
Pierwszy błąd to przekonanie, że rękawica „przecież nie przecieka”. Rozpuszczalnik może przeniknąć bez śladu, a pod rękawicą zostaje zamknięty przy skórze, co przyspiesza wchłanianie. Drugi to praca w tej samej parze przez cały dzień. Trzeci to mycie i ponowne używanie rękawic jednorazowych.
Czwarty błąd to rękawice przy otwartym płomieniu i gorących powierzchniach. Nitryl i lateks topią się i przyklejają do skóry. Do gorącego szkła używa się rękawic termicznych według PN-EN 407, a do ciekłego azotu i suchego lodu rękawic kriogenicznych. Przy obracających się częściach, na przykład wiertarkach i mieszadłach mechanicznych, rękawic się nie zakłada, bo mogą zostać wciągnięte.
Przechowywanie i zakupy
Rękawice przechowuje się w suchym, chłodnym miejscu, z dala od słońca, lamp UV i źródeł ozonu, takich jak silniki i aparaty wysokonapięciowe. Ozon i promieniowanie UV przyspieszają starzenie elastomerów. Data ważności na opakowaniu dotyczy właściwości ochronnych, nie wyglądu.
Przy zakupie porównuje się deklarację zgodności, typ według PN-EN ISO 374-1 i listę liter substancji, grubość w palcach i dłoni oraz AQL, czyli dopuszczalny poziom wad szczelności. Do pracowni chemicznej kupuje się zwykle trzy rodzaje: jednorazowy nitryl do pracy ogólnej, grube rękawice do mycia i sprzątania oraz model specjalny do najgroźniejszego rozpuszczalnika w laboratorium.
Najczęstsze pytania
Czy rękawice nitrylowe chronią przed acetonem?
Cienkie rękawice nitrylowe chronią przed acetonem tylko przez krótki czas, liczony w minutach. Przy przypadkowym zachlapaniu trzeba je od razu zdjąć i wymienić. Do dłuższej pracy z acetonem stosuje się rękawice z kauczuku butylowego albo laminatu.
Co oznacza typ A, B i C na rękawicach?
To klasyfikacja według PN-EN ISO 374-1. Typ A oznacza co najmniej 6 substancji testowych z czasem przebicia powyżej 30 minut, typ B co najmniej 3 takie substancje, a typ C co najmniej jedną substancję z czasem powyżej 10 minut. Litery pod piktogramem pokazują, które substancje zbadano.
Czym różnią się rękawice medyczne od ochronnych?
Rękawice medyczne spełniają normy PN-EN 455 i chronią pacjenta oraz personel przed zakażeniem. Rękawice ochronne według rozporządzenia 2016/425 i PN-EN ISO 374 chronią użytkownika przed chemikaliami i mikroorganizmami. Do pracy z chemikaliami szuka się oznaczenia PN-EN ISO 374-1.
Jak często zmieniać rękawice jednorazowe?
Od razu po zachlapaniu substancją niebezpieczną, po uszkodzeniu, przy przejściu między strefami pracy i przed dotknięciem wspólnych przedmiotów. Przy pracy z rozpuszczalnikami czas noszenia nie powinien przekraczać czasu przebicia z tabeli producenta dla danego modelu.
Czy można prać lub dezynfekować rękawice jednorazowe?
Nie. Etanol i środki dezynfekcyjne osłabiają cienki materiał, a mycie nie usuwa substancji, które już wniknęły w polimer. Jednorazowe rękawice po użyciu trafiają do odpadów, zgodnie z tym, czym są zanieczyszczone.
Jakie rękawice do pracy z ciekłym azotem?
Luźne rękawice kriogeniczne, zwykle z ocieplaną warstwą i oznaczeniem PN-EN 511, które łatwo zrzucić z dłoni. Chronią przed krótkim kontaktem z zimnym naczyniem i parami, ale nie służą do zanurzania dłoni w ciekłym azocie. Do nalewania azotu dochodzi osłona twarzy.
Zobacz też: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · BHP w laboratorium – ocena ryzyka i środki ochrony · Karty charakterystyki SDS i piktogramy CLP · Magazyn chemiczny i odpady laboratoryjne · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Więcej o sprzęcie i wyposażeniu laboratorium: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z →