Pipetowanie w biologii molekularnej – końcówki z filtrem, pipety wielokanałowe, małe objętości, enzymy w glicerolu i kontaminacja PCR
Dlaczego pipetowanie w biologii molekularnej rządzi się innymi zasadami
W reakcji PCR o objętości 20 µl dodaje się 1 µl matrycy, 0,2 µl polimerazy i po 0,4–1 µl starterów. Błąd 0,1 µl przy takiej objętości to kilka procent stężenia, a w qPCR przesuwa wartość Cq i psuje porównanie próbek. Biologia molekularna pracuje więc na dolnych granicach zakresu pipet, gdzie technika liczy się bardziej niż sama klasa sprzętu.
Drugi problem to zanieczyszczenie. Pojedynczy produkt PCR z poprzedniej reakcji może zawierać miliardy kopii fragmentu. Aerozol, który powstaje przy energicznym wypuszczaniu cieczy, osiada w trzonku pipety i przy kolejnych reakcjach trafia do mieszaniny. Wynik dodatni w kontroli bez matrycy (NTC) najczęściej ma właśnie takie pochodzenie.
Podstawy budowy i kalibracji pipet automatycznych opisujemy w osobnym artykule. Tu skupiamy się na tym, co zmienia się przy DNA, RNA i enzymach.
Pipety i końcówki do biologii molekularnej
Większość pracy wykonuje się pipetami z poduszką powietrzną. Komplet na stanowisko molekularne to zwykle cztery modele: 0,1–2 µl (lub 0,5–10 µl), 2–20 µl, 20–200 µl i 100–1000 µl. Do lepkich i lotnych cieczy przydaje się pipeta wyporowa z tłoczkiem w końcówce, w której nie ma poduszki powietrznej, więc ciecz nie kontaktuje się z trzonkiem.
| Sprzęt | Zakres lub cecha | Zastosowanie w biologii molekularnej |
|---|---|---|
| Pipeta jednokanałowa 0,1–2 µl / 0,5–10 µl | najmniejsze objętości | matryca, enzymy, startery |
| Pipeta 2–20 µl i 20–200 µl | średnie objętości | mieszaniny reakcyjne, rozcieńczenia, nakładanie na żel |
| Pipeta 100–1000 µl | duże objętości | przygotowanie master mixu, bufory do izolacji |
| Pipeta wielokanałowa 8 lub 12 kanałów | rozstaw 9 mm | płytki 96-dołkowe, qPCR, ELISA |
| Pipeta 16 lub 24 kanały | rozstaw 4,5 mm | płytki 384-dołkowe |
| Pipeta elektroniczna | programy, dozowanie wielokrotne, mieszanie | rozlewanie master mixu do wielu dołków |
| Pipeta wyporowa | tłoczek w końcówce | glicerol, DMSO, lotne rozpuszczalniki, materiał zakaźny |
| Końcówki z filtrem | bariera z polietylenu | PCR, qPCR, RNA, przygotowanie bibliotek NGS |
| Końcówki low retention | hydrofobowa powierzchnia | enzymy, detergenty, roztwory białek |
| Końcówki z szerokim otworem | większy otwór wylotowy | genomowe DNA o dużej masie, komórki |
Końcówki do pracy molekularnej mają deklarację „DNase/RNase free” i „human DNA free”, a końcówki sterylne dodatkowo informację o sposobie sterylizacji. Szczegóły tworzyw i certyfikatów opisujemy w tekście o materiałach zużywalnych.
Technika pipetowania małych objętości
Przed pobraniem ustawia się objętość od wartości większej w dół, bez przekręcania pokrętła poza zakres. Końcówkę nakłada się lekkim dociśnięciem, bez wielokrotnego uderzania w statyw, bo to deformuje stożek i rozszczelnia połączenie. Pipetę trzyma się pionowo lub z odchyleniem do około 20°.
Przy pobieraniu końcówka zanurza się płytko: 1–2 mm przy objętościach do 10 µl, 2–3 mm przy większych. Głębokie zanurzenie zostawia ciecz na zewnętrznej ściance końcówki, która potem trafia do reakcji. Przycisk zwalnia się płynnie, a końcówkę wyjmuje po sekundzie, gdy ciecz przestanie się podnosić.
Przy wypuszczaniu końcówka dotyka ścianki probówki pod kątem 30–45° albo zanurza się w cieczy, która już jest w probówce. Po wypuszczeniu do pierwszego oporu dociska się przycisk do drugiego oporu, aby wydmuchać resztę. Końcówkę wyjmuje się po ściance, z wciśniętym przyciskiem. Jedna końcówka służy do jednego pobrania.
Ciepło dłoni też zmienia wynik. Gdy pipetę trzyma się w garści przez dłuższy czas, poduszka powietrzna się nagrzewa i rozszerza, więc pipeta pobiera mniej. Pomiędzy seriami odkłada się ją do stojaka. Odczynniki z lodówki i z lodu pipetuje się szybko, a końcówkę zwilża wstępnie dwa lub trzy razy, gdy ciecz ma inną temperaturę niż powietrze w pipecie.
Pipetowanie odwrotne, enzymy w glicerolu i inne trudne ciecze
W pipetowaniu odwrotnym naciska się przycisk od razu do drugiego oporu, pobiera ciecz z nadmiarem, a wypuszcza tylko do pierwszego oporu. Reszta zostaje w końcówce i trafia do odpadów. Technika ta zmniejsza błąd przy cieczach lepkich, pieniących się i lotnych, za to wymaga więcej odczynnika.
| Ciecz | Problem | Co zrobić |
|---|---|---|
| Enzymy w 50 % glicerolu | lepkość, ciecz na zewnątrz końcówki | pipetowanie odwrotne, płytkie zanurzenie, wolne pobieranie, końcówka low retention |
| Bufory z detergentem (Tween, Triton) | piana, film na ściankach | pipetowanie odwrotne, wypuszczanie po ściance bez wydmuchu |
| Etanol, izopropanol | parowanie do poduszki, kapanie z końcówki | wstępne zwilżenie 3 razy, szybka praca, pipeta wyporowa |
| Genomowe DNA | lepkość, fragmentacja przez ścinanie | końcówki z szerokim otworem, powolne ruchy |
| Roztwory wzorcowe do krzywej qPCR | adsorpcja DNA na tworzywie przy niskich stężeniach | probówki low binding, nośnik w buforze według protokołu, świeże rozcieńczenia |
| Objętości poniżej 0,5 µl | duży błąd względny | rozcieńczenie roztworu i pipetowanie większej objętości |
Enzym dodaje się do mieszaniny na końcu i miesza delikatnie pipetą albo przez krótkie pstryknięcie probówki, bez worteksowania. Objętość enzymu w glicerolu nie powinna przekraczać 10 % objętości reakcji. Przy enzymach restrykcyjnych końcowe stężenie glicerolu powyżej 5 % sprzyja aktywności niespecyficznej, nazywanej aktywnością gwiazdkową.
Jak nie zanieczyścić reakcji: filtry, strefy i master mix
Każda strefa pracowni ma własny komplet pipet, oznaczony kolorem lub naklejką. Pipety ze strefy post-PCR, gdzie otwiera się probówki z produktem, nie wracają do strefy przygotowania mieszanin. Przepływ ludzi i materiałów biegnie w jedną stronę, o czym piszemy w tekście o pracowni biologii molekularnej.
Mieszaninę reakcyjną przygotowuje się jako master mix dla wszystkich próbek z naddatkiem, zwykle jedna reakcja więcej na każde dziesięć. Rozlewa się ją do probówek lub dołków, a matrycę dodaje na końcu w osobnym miejscu. Mniej pojedynczych pobrań to mniej błędów i mniejsze ryzyko zanieczyszczenia.
Pipety czyści się regularnie z zewnątrz roztworem podchlorynu sodu w stężeniu podanym przez producenta, a potem wodą i 70 % etanolem, bo sam etanol nie niszczy DNA. Przy podejrzeniu zanieczyszczenia rozkręca się trzonek według instrukcji. Część pipet znosi autoklawowanie lub naświetlanie UV, ale tylko te, które producent do tego przewidział.
Kalibracja i kontrola pipet w pracowni molekularnej
Seria ISO 8655 w wersji z 2022 roku opisuje wymagania, maksymalne błędy dopuszczalne i metodę grawimetryczną. Wzorcowanie zewnętrzne wykonuje się zwykle co 6–12 miesięcy, a częściej przy intensywnej pracy. Między wzorcowaniami pracownia może sama sprawdzać pipety przez ważenie wody na wadze analitycznej, z poprawką na temperaturę.
Objawy, że pipeta wymaga serwisu, to kapanie z końcówki, różne objętości przy kolejnych pobraniach i ciężko chodzący przycisk. Dobrą praktyką jest też kontrola zanieczyszczenia: wymaz z trzonka badany w reakcji PCR z tymi samymi starterami co w rutynowych analizach.
Pipety wielokanałowe, elektroniczne i ergonomia
Przy płytkach 96-dołkowych pipeta 8-kanałowa skraca rozlewanie dwunastokrotnie. Wymaga jednak kontroli, czy wszystkie końcówki są dobrze osadzone, bo luźna końcówka pobierze mniej. Po pobraniu sprawdza się wzrokowo poziom cieczy we wszystkich kanałach.
Pipety elektroniczne mają tryby dozowania wielokrotnego, mieszania i rozcieńczeń seryjnych, a niektóre zmieniają rozstaw końcówek, na przykład z probówek do płytki. Zmniejszają obciążenie kciuka, które przy setkach pobrań dziennie prowadzi do przeciążeń ręki. W pracowniach o dużej liczbie próbek kolejnym krokiem są automaty pipetujące.
Najczęstsze pytania
Czy do PCR trzeba używać końcówek z filtrem?
Do przygotowania mieszanin i dodawania matrycy tak, zwłaszcza w qPCR i przy wykrywaniu niewielkiej liczby kopii. Filtr zatrzymuje aerozol, który inaczej osadza się w trzonku pipety. Przy nakładaniu produktu na żel w strefie post-PCR wiele pracowni używa zwykłych końcówek.
Jaki jest najmniejszy sensowny zakres pipety?
Najmniejszy błąd uzyskuje się w górnej części zakresu. Poniżej około 10 % objętości nominalnej błąd względny rośnie wyraźnie, dlatego 1 µl lepiej pobrać pipetą 0,5–10 µl niż 2–20 µl. Bardzo małe objętości zastępuje się rozcieńczeniem roztworu.
Jak pipetować enzymy w glicerolu?
Powoli, z płytkim zanurzeniem końcówki, techniką odwrotną albo z wypuszczaniem przy ściance probówki. Końcówkę wyjmuje się z probówki z enzymem, przesuwając ją po krawędzi, żeby zebrać ciecz z zewnętrznej powierzchni. Enzym trzyma się na lodzie lub w bloku chłodzącym.
Czym czyścić pipety po pracy z DNA?
Roztworem podchlorynu sodu albo preparatem do usuwania DNA, a następnie wodą i 70 % etanolem, żeby nie zostawić korozyjnych resztek. Etanol sam w sobie nie rozkłada DNA. Przed autoklawowaniem lub UV sprawdza się instrukcję pipety.
Czy można używać tej samej pipety w strefie pre-PCR i post-PCR?
Nie powinno się. Pipeta z post-PCR zawiera ślady produktów amplifikacji i przenosi je do nowych reakcji. Każda strefa ma własny komplet, a sprzęt nie wraca ze strefy post-PCR do pre-PCR.
Jak często kalibrować pipety w pracowni molekularnej?
Wzorcowanie zewnętrzne zwykle co 6–12 miesięcy, w laboratoriach akredytowanych według własnej procedury opartej na ryzyku. Między wzorcowaniami prowadzi się kontrole grawimetryczne we własnym zakresie i sprawdza pipetę po każdym upadku lub naprawie.
Zobacz też: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody · Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Pipety automatyczne – rodzaje i kalibracja ISO 8655 · Końcówki, probówki, mikropłytki – materiały zużywalne · Pracownia biologii molekularnej od zera · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Więcej o aparaturze i metodach biologii molekularnej: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody →