Mikroskop fluorescencyjny – zasada działania, kostki filtrów, fluorochromy DAPI, FITC i GFP, dobór i typowe błędy
Co to jest mikroskopia fluorescencyjna
Fluorescencja to świecenie cząsteczki, która pochłonęła światło o jednej długości fali i oddała je jako światło o fali dłuższej. Różnicę między maksimum wzbudzenia a maksimum emisji nazywa się przesunięciem Stokesa. Dzięki niej mikroskop może oddzielić słabe świecenie barwnika od tysiące razy jaśniejszego światła, które na preparat pada.
W mikroskopie świetlnym widać, gdzie preparat pochłania lub rozprasza światło. W mikroskopie fluorescencyjnym widać tylko to, co świeci. Na ciemnym tle jasno odcinają się jądra komórkowe, wybrane białka, bakterie albo struktury oznaczone przeciwciałem z barwnikiem. Kilka barwników o różnych kolorach pozwala w jednym preparacie pokazać kilka struktur naraz.
Metoda służy w biologii komórki, mikrobiologii, diagnostyce i biologii molekularnej. Pozwala sprawdzić wydajność transfekcji białkiem GFP, policzyć żywe i martwe komórki, ocenić rozmieszczenie białka w komórce i wykryć bakterie barwione oranżem akrydyny.
Jak działa mikroskop fluorescencyjny
Większość mikroskopów pracuje w układzie epifluorescencji. Światło wzbudzające pada na preparat od góry przez obiektyw, a świecenie barwnika wraca tym samym obiektywem. Obiektyw jest jednocześnie kondensorem, więc do oka nie dochodzi światło przechodzące przez preparat.
Sercem układu jest kostka filtrów. Filtr wzbudzenia przepuszcza z białego światła lampy tylko wąskie pasmo, np. niebieskie. Lustro dichroiczne odbija to pasmo w dół na preparat, a przepuszcza do góry dłuższe fale. Filtr emisji, nazywany też barierowym, wycina resztki światła wzbudzającego i przepuszcza do okularu lub kamery tylko świecenie barwnika.
Mikroskop ma zwykle kilka kostek w obrotowej tarczy, po jednej na każdy kolor barwnika. Obraz z kilku kanałów rejestruje się po kolei kamerą monochromatyczną, a program nakłada kanały w sztucznych barwach.
Rodzaje mikroskopów fluorescencyjnych
| Typ | Jak powstaje obraz | Zalety | Ograniczenia |
|---|---|---|---|
| Epifluorescencyjny prosty | oświetlenie przez obiektyw, preparat na szkiełku | prosty i tańszy, dobry do preparatów utrwalonych | światło spoza płaszczyzny ostrości rozmywa obraz grubych próbek |
| Odwrócony fluorescencyjny | obiektyw pod naczyniem hodowlanym | obserwacja żywych komórek w butlach i płytkach | obiektywy o długiej odległości roboczej mają niższą aperturę |
| Konfokalny skaningowy | laser skanuje punkt, przesłona otworkowa odcina światło spoza ogniska | ostre przekroje optyczne, rekonstrukcja 3D | drogi, wolniejszy, większe ryzyko blaknięcia |
| Z wirującym dyskiem | wiele punktów naraz przez dysk z otworkami | szybkie obrazowanie żywych komórek w przekrojach | mniejsza elastyczność niż konfokal skaningowy |
| TIRF | światło wzbudza tylko cienką warstwę przy szkiełku | bardzo wysoki kontrast przy błonie komórkowej | widać tylko ok. 100–200 nm przy szkle |
| Arkusza światła | cienka płaszczyzna światła oświetla próbkę z boku | małe blaknięcie, duże żywe próbki, zarodki | specjalne przygotowanie próbek |
Do pracy z hodowlami komórkowymi najczęściej kupuje się mikroskop odwrócony z modułem fluorescencji i dwoma lub trzema kostkami filtrów. Konfokal i techniki nadrozdzielcze trafiają zwykle do pracowni wspólnych, gdzie obsługuje je wyszkolony operator.
Barwniki i filtry – jak je dopasować
Filtr musi pasować do widma barwnika. Producenci publikują przeglądarki widm, w których nakłada się krzywe barwników i filtrów. Wartości w tabeli są przybliżone i mogą się różnić o kilka nanometrów w zależności od otoczenia barwnika.
| Barwnik | Wzbudzenie / emisja (nm, przybliżone) | Kostka filtrów | Zastosowanie |
|---|---|---|---|
| DAPI | 358 / 461 | DAPI (UV) | DNA, jądra komórek utrwalonych |
| Hoechst 33342 | 350 / 461 | DAPI (UV) | jądra komórek żywych |
| FITC, Alexa Fluor 488 | 495 / 519 | FITC/GFP | przeciwciała drugorzędowe |
| EGFP | 488 / 507 | FITC/GFP | białka fuzyjne, transfekcja |
| TRITC, Cy3 | 550 / 570 | TRITC/Cy3 | przeciwciała, sondy |
| mCherry | 587 / 610 | Texas Red | białka fuzyjne w drugim kanale |
| Jodek propidyny | 535 / 617 (po związaniu z DNA) | TRITC lub Texas Red | martwe komórki |
| Cy5 | 649 / 670 | Cy5 | dalsza czerwień, mało autofluorescencji |
Przy kilku barwnikach wybiera się takie, których widma emisji nachodzą na siebie jak najmniej. Para DAPI, Alexa Fluor 488 i Cy3 lub Cy5 to klasyczny zestaw do trzech kanałów w zwykłym mikroskopie epifluorescencyjnym.
Na co zwrócić uwagę przy zakupie
Pierwszy parametr to obiektywy. Jasność obrazu w epifluorescencji rośnie w przybliżeniu z czwartą potęgą apertury numerycznej, a maleje z kwadratem powiększenia. Obiektyw 40× o aperturze 0,95 da więc jaśniejszy obraz niż 40× o aperturze 0,65. Obiektywy immersyjne olejowe osiągają aperturę 1,3–1,4, a zdolność rozdzielcza dochodzi do ok. 200 nm.
Drugi parametr to oświetlacz. Lampa rtęciowa HBO daje bardzo jasne linie widmowe, ale pracuje zwykle 200–300 godzin, wymaga centrowania i grzeje się. Lampa metalohalogenkowa działa dłużej i zwykle nie wymaga justowania. Oświetlacz LED włącza się od razu, pozwala regulować moc dla każdego kanału i działa wiele tysięcy godzin. Nowe mikroskopy sprzedaje się coraz częściej właśnie z LED.
Trzeci parametr to kamera. Do fluorescencji lepsza jest kamera monochromatyczna niż kolorowa, bo nie traci światła na filtrach barwnych przed pikselami. Kamery sCMOS łączą dużą czułość z szybkim odczytem. Program powinien zapisywać obrazy w formacie bez stratnej kompresji, z metadanymi o czasie naświetlania i kanale.
Najczęstsze problemy i jak ich unikać
Blaknięcie barwnika, czyli fotowybielanie, to spadek świecenia pod wpływem światła wzbudzającego. Ogranicza się je krótkim czasem naświetlania, niższą mocą oświetlacza, zamykaniem przesłony, gdy się nie patrzy, i środkami zapobiegającymi blaknięciu w podłożu do zamykania preparatów.
Autofluorescencja to świecenie samej tkanki. Świecą flawiny, NADH, kolagen, lipofuscyna, a w roślinach chlorofil w czerwieni. Utrwalanie aldehydem glutarowym też ją wzmacnia. Pomaga kontrola bez barwnika i wybór barwników w dalszej czerwieni.
Przenikanie sygnału między kanałami pojawia się, gdy barwnik świeci także w filtrze sąsiedniego koloru. Sprawdza się je na preparatach barwionych pojedynczo, a przy publikacji danych obrazy zbiera się kanał po kanale.
U żywych komórek dochodzi fototoksyczność. Silne światło, zwłaszcza w zakresie UV i niebieskim, uszkadza komórki i zmienia ich zachowanie. Przy długich obserwacjach używa się jak najmniejszej dawki światła i barwników wzbudzanych dłuższą falą.
Bezpieczeństwo i konserwacja
Światło lampy rtęciowej zawiera ultrafiolet. Nie patrzy się w tor optyczny bez filtra ani w preparat z boku, gdy oświetlacz pracuje. Lampy HBO nie włącza się ponownie od razu po wyłączeniu. Zwykle trzeba odczekać, aż ostygnie, a zgaszenie wcześniej niż po ok. 30 minutach od zapłonu skraca jej życie. Zużyta lampa zawiera rtęć i trafia do odpadów niebezpiecznych.
Lasery w mikroskopach konfokalnych należą zwykle do klas, przy których bezpośrednie trafienie w oko jest niebezpieczne. Obudowa i blokady chronią użytkownika podczas normalnej pracy, więc nie zdejmuje się osłon i nie omija blokad.
Barwniki wiążące DNA, jak DAPI i jodek propidyny, traktuje się jako substancje potencjalnie mutagenne. Pracuje się z nimi w rękawicach, a odpady zbiera według karty charakterystyki.
Po pracy z olejem immersyjnym obiektyw przeciera się bibułką do optyki. Licznik godzin lampy zapisuje się w dzienniku, a filtry chroni przed kurzem i dotykaniem palcami.
Pytania i odpowiedzi
Czym różni się mikroskop fluorescencyjny od konfokalnego?
Konfokalny też wykorzystuje fluorescencję, ale przesłona otworkowa odcina światło spoza płaszczyzny ostrości. Daje ostre przekroje optyczne grubych próbek, które w zwykłym mikroskopie byłyby rozmyte.
Czy zwykły mikroskop można przerobić na fluorescencyjny?
Niektóre statywy przyjmują moduł epifluorescencji z oświetlaczem i kostkami filtrów. Opłaca się to tylko w modelach, które producent przewidział do rozbudowy, i z obiektywami o dobrej transmisji.
Ile kostek filtrów potrzeba na start?
Zwykle trzy: DAPI, FITC/GFP i TRITC/Cy3. Czwartą dobiera się do barwników w dalszej czerwieni, np. Cy5, jeśli kamera dobrze rejestruje to pasmo.
Dlaczego preparat szybko blaknie?
Zbyt silne lub zbyt długie oświetlenie, brak środka przeciw blaknięciu w podłożu albo barwnik mało odporny na światło. Pomaga krótszy czas naświetlania i zamykanie przesłony.
Czy kolory na zdjęciach są prawdziwe?
Zwykle nie. Kamera monochromatyczna rejestruje jasność, a program przypisuje każdemu kanałowi umowny kolor. Dlatego opis zdjęcia powinien podawać barwniki i kanały.
Jak długo działa lampa rtęciowa?
Typowa lampa HBO 100 W pracuje ok. 200–300 godzin. Po tym czasie słabnie i rośnie ryzyko pęknięcia, więc wymienia się ją według licznika.
Zobacz też: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody · Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Mikroskop odwrócony do hodowli komórkowych · Mikroskop świetlny – budowa i obsługa · Liczenie komórek i żywotność · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Więcej o aparaturze i metodach biologii molekularnej: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody →