Mikroskop fluorescencyjny – zasada działania, kostki filtrów, fluorochromy DAPI, FITC i GFP, dobór i typowe błędy

0
W skrócie: mikroskop fluorescencyjny oświetla preparat światłem o krótszej fali i rejestruje świecenie barwnika o fali dłuższej. Rozdziela je kostka filtrów: filtr wzbudzenia, lustro dichroiczne i filtr emisji. Najpopularniejsze barwniki to DAPI (wzbudzenie ok. 358 nm, emisja ok. 461 nm), FITC i GFP (wzbudzenie ok. 490 nm, emisja ok. 510–520 nm) oraz TRITC i Cy3 (ok. 550/570 nm). Lampa rtęciowa HBO wytrzymuje zwykle 200–300 godzin, oświetlacz LED wielokrotnie dłużej. Jasność obrazu rośnie z aperturą numeryczną obiektywu, a największe problemy to blaknięcie barwnika, autofluorescencja i przenikanie sygnału między kanałami.

Co to jest mikroskopia fluorescencyjna

Fluorescencja to świecenie cząsteczki, która pochłonęła światło o jednej długości fali i oddała je jako światło o fali dłuższej. Różnicę między maksimum wzbudzenia a maksimum emisji nazywa się przesunięciem Stokesa. Dzięki niej mikroskop może oddzielić słabe świecenie barwnika od tysiące razy jaśniejszego światła, które na preparat pada.

W mikroskopie świetlnym widać, gdzie preparat pochłania lub rozprasza światło. W mikroskopie fluorescencyjnym widać tylko to, co świeci. Na ciemnym tle jasno odcinają się jądra komórkowe, wybrane białka, bakterie albo struktury oznaczone przeciwciałem z barwnikiem. Kilka barwników o różnych kolorach pozwala w jednym preparacie pokazać kilka struktur naraz.

Metoda służy w biologii komórki, mikrobiologii, diagnostyce i biologii molekularnej. Pozwala sprawdzić wydajność transfekcji białkiem GFP, policzyć żywe i martwe komórki, ocenić rozmieszczenie białka w komórce i wykryć bakterie barwione oranżem akrydyny.

Jak działa mikroskop fluorescencyjny

Większość mikroskopów pracuje w układzie epifluorescencji. Światło wzbudzające pada na preparat od góry przez obiektyw, a świecenie barwnika wraca tym samym obiektywem. Obiektyw jest jednocześnie kondensorem, więc do oka nie dochodzi światło przechodzące przez preparat.

Sercem układu jest kostka filtrów. Filtr wzbudzenia przepuszcza z białego światła lampy tylko wąskie pasmo, np. niebieskie. Lustro dichroiczne odbija to pasmo w dół na preparat, a przepuszcza do góry dłuższe fale. Filtr emisji, nazywany też barierowym, wycina resztki światła wzbudzającego i przepuszcza do okularu lub kamery tylko świecenie barwnika.

Mikroskop ma zwykle kilka kostek w obrotowej tarczy, po jednej na każdy kolor barwnika. Obraz z kilku kanałów rejestruje się po kolei kamerą monochromatyczną, a program nakłada kanały w sztucznych barwach.

Rodzaje mikroskopów fluorescencyjnych

TypJak powstaje obrazZaletyOgraniczenia
Epifluorescencyjny prostyoświetlenie przez obiektyw, preparat na szkiełkuprosty i tańszy, dobry do preparatów utrwalonychświatło spoza płaszczyzny ostrości rozmywa obraz grubych próbek
Odwrócony fluorescencyjnyobiektyw pod naczyniem hodowlanymobserwacja żywych komórek w butlach i płytkachobiektywy o długiej odległości roboczej mają niższą aperturę
Konfokalny skaningowylaser skanuje punkt, przesłona otworkowa odcina światło spoza ogniskaostre przekroje optyczne, rekonstrukcja 3Ddrogi, wolniejszy, większe ryzyko blaknięcia
Z wirującym dyskiemwiele punktów naraz przez dysk z otworkamiszybkie obrazowanie żywych komórek w przekrojachmniejsza elastyczność niż konfokal skaningowy
TIRFświatło wzbudza tylko cienką warstwę przy szkiełkubardzo wysoki kontrast przy błonie komórkowejwidać tylko ok. 100–200 nm przy szkle
Arkusza światłacienka płaszczyzna światła oświetla próbkę z bokumałe blaknięcie, duże żywe próbki, zarodkispecjalne przygotowanie próbek

Do pracy z hodowlami komórkowymi najczęściej kupuje się mikroskop odwrócony z modułem fluorescencji i dwoma lub trzema kostkami filtrów. Konfokal i techniki nadrozdzielcze trafiają zwykle do pracowni wspólnych, gdzie obsługuje je wyszkolony operator.

Barwniki i filtry – jak je dopasować

Filtr musi pasować do widma barwnika. Producenci publikują przeglądarki widm, w których nakłada się krzywe barwników i filtrów. Wartości w tabeli są przybliżone i mogą się różnić o kilka nanometrów w zależności od otoczenia barwnika.

BarwnikWzbudzenie / emisja (nm, przybliżone)Kostka filtrówZastosowanie
DAPI358 / 461DAPI (UV)DNA, jądra komórek utrwalonych
Hoechst 33342350 / 461DAPI (UV)jądra komórek żywych
FITC, Alexa Fluor 488495 / 519FITC/GFPprzeciwciała drugorzędowe
EGFP488 / 507FITC/GFPbiałka fuzyjne, transfekcja
TRITC, Cy3550 / 570TRITC/Cy3przeciwciała, sondy
mCherry587 / 610Texas Redbiałka fuzyjne w drugim kanale
Jodek propidyny535 / 617 (po związaniu z DNA)TRITC lub Texas Redmartwe komórki
Cy5649 / 670Cy5dalsza czerwień, mało autofluorescencji

Przy kilku barwnikach wybiera się takie, których widma emisji nachodzą na siebie jak najmniej. Para DAPI, Alexa Fluor 488 i Cy3 lub Cy5 to klasyczny zestaw do trzech kanałów w zwykłym mikroskopie epifluorescencyjnym.

Na co zwrócić uwagę przy zakupie

Pierwszy parametr to obiektywy. Jasność obrazu w epifluorescencji rośnie w przybliżeniu z czwartą potęgą apertury numerycznej, a maleje z kwadratem powiększenia. Obiektyw 40× o aperturze 0,95 da więc jaśniejszy obraz niż 40× o aperturze 0,65. Obiektywy immersyjne olejowe osiągają aperturę 1,3–1,4, a zdolność rozdzielcza dochodzi do ok. 200 nm.

Drugi parametr to oświetlacz. Lampa rtęciowa HBO daje bardzo jasne linie widmowe, ale pracuje zwykle 200–300 godzin, wymaga centrowania i grzeje się. Lampa metalohalogenkowa działa dłużej i zwykle nie wymaga justowania. Oświetlacz LED włącza się od razu, pozwala regulować moc dla każdego kanału i działa wiele tysięcy godzin. Nowe mikroskopy sprzedaje się coraz częściej właśnie z LED.

Trzeci parametr to kamera. Do fluorescencji lepsza jest kamera monochromatyczna niż kolorowa, bo nie traci światła na filtrach barwnych przed pikselami. Kamery sCMOS łączą dużą czułość z szybkim odczytem. Program powinien zapisywać obrazy w formacie bez stratnej kompresji, z metadanymi o czasie naświetlania i kanale.

Najczęstsze problemy i jak ich unikać

Blaknięcie barwnika, czyli fotowybielanie, to spadek świecenia pod wpływem światła wzbudzającego. Ogranicza się je krótkim czasem naświetlania, niższą mocą oświetlacza, zamykaniem przesłony, gdy się nie patrzy, i środkami zapobiegającymi blaknięciu w podłożu do zamykania preparatów.

Autofluorescencja to świecenie samej tkanki. Świecą flawiny, NADH, kolagen, lipofuscyna, a w roślinach chlorofil w czerwieni. Utrwalanie aldehydem glutarowym też ją wzmacnia. Pomaga kontrola bez barwnika i wybór barwników w dalszej czerwieni.

Przenikanie sygnału między kanałami pojawia się, gdy barwnik świeci także w filtrze sąsiedniego koloru. Sprawdza się je na preparatach barwionych pojedynczo, a przy publikacji danych obrazy zbiera się kanał po kanale.

U żywych komórek dochodzi fototoksyczność. Silne światło, zwłaszcza w zakresie UV i niebieskim, uszkadza komórki i zmienia ich zachowanie. Przy długich obserwacjach używa się jak najmniejszej dawki światła i barwników wzbudzanych dłuższą falą.

Bezpieczeństwo i konserwacja

Światło lampy rtęciowej zawiera ultrafiolet. Nie patrzy się w tor optyczny bez filtra ani w preparat z boku, gdy oświetlacz pracuje. Lampy HBO nie włącza się ponownie od razu po wyłączeniu. Zwykle trzeba odczekać, aż ostygnie, a zgaszenie wcześniej niż po ok. 30 minutach od zapłonu skraca jej życie. Zużyta lampa zawiera rtęć i trafia do odpadów niebezpiecznych.

Lasery w mikroskopach konfokalnych należą zwykle do klas, przy których bezpośrednie trafienie w oko jest niebezpieczne. Obudowa i blokady chronią użytkownika podczas normalnej pracy, więc nie zdejmuje się osłon i nie omija blokad.

Barwniki wiążące DNA, jak DAPI i jodek propidyny, traktuje się jako substancje potencjalnie mutagenne. Pracuje się z nimi w rękawicach, a odpady zbiera według karty charakterystyki.

Po pracy z olejem immersyjnym obiektyw przeciera się bibułką do optyki. Licznik godzin lampy zapisuje się w dzienniku, a filtry chroni przed kurzem i dotykaniem palcami.

Pytania i odpowiedzi

Czym różni się mikroskop fluorescencyjny od konfokalnego?

Konfokalny też wykorzystuje fluorescencję, ale przesłona otworkowa odcina światło spoza płaszczyzny ostrości. Daje ostre przekroje optyczne grubych próbek, które w zwykłym mikroskopie byłyby rozmyte.

Czy zwykły mikroskop można przerobić na fluorescencyjny?

Niektóre statywy przyjmują moduł epifluorescencji z oświetlaczem i kostkami filtrów. Opłaca się to tylko w modelach, które producent przewidział do rozbudowy, i z obiektywami o dobrej transmisji.

Ile kostek filtrów potrzeba na start?

Zwykle trzy: DAPI, FITC/GFP i TRITC/Cy3. Czwartą dobiera się do barwników w dalszej czerwieni, np. Cy5, jeśli kamera dobrze rejestruje to pasmo.

Dlaczego preparat szybko blaknie?

Zbyt silne lub zbyt długie oświetlenie, brak środka przeciw blaknięciu w podłożu albo barwnik mało odporny na światło. Pomaga krótszy czas naświetlania i zamykanie przesłony.

Czy kolory na zdjęciach są prawdziwe?

Zwykle nie. Kamera monochromatyczna rejestruje jasność, a program przypisuje każdemu kanałowi umowny kolor. Dlatego opis zdjęcia powinien podawać barwniki i kanały.

Jak długo działa lampa rtęciowa?

Typowa lampa HBO 100 W pracuje ok. 200–300 godzin. Po tym czasie słabnie i rośnie ryzyko pęknięcia, więc wymienia się ją według licznika.

Zobacz też: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody · Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Mikroskop odwrócony do hodowli komórkowych · Mikroskop świetlny – budowa i obsługa · Liczenie komórek i żywotność · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium

Oceń ten post
Czytaj dalej
Więcej o aparaturze i metodach biologii molekularnej: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody →
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Masz przemyślenia? Napisz komentarz!x