„Chaos. Narodziny nowej nauki” – James Gleick. Recenzja książki o teorii chaosu
Chaos. Narodziny nowej nauki
James Gleick
ocena redakcji
- Rzetelność5
- Przystępność4
- Aktualność3
- Wartość dla czytelnika5
Werdykt: Reportaż o narodzinach teorii chaosu – od motyla Lorenza po fraktale Mandelbrota. Wzorzec dziennikarstwa naukowego, który mimo lat czyta się jak powieść.
- Tytuł oryginału
- Chaos: Making a New Science
- Tłumaczenie
- Piotr Jaśkowski
- Wydawnictwo
- Zysk i S-ka
- Data wydania
- 16 kwietnia 2018
- Liczba stron
- 404
- ISBN
- 9788381163200
- Kategoria
- matematyka, fizyka, historia nauki
James Gleick, dziennikarz „New York Timesa”, wydał „Chaos” w 1987 r. Książka trafiła do finału Nagrody Pulitzera i spopularyzowała pojęcie efektu motyla daleko poza światem nauki. Opowiada o grupie matematyków, fizyków i biologów, którzy w latach 60. i 70. odkryli, że proste równania mogą dawać nieprzewidywalne wyniki. Polskie wydanie Zysk i S-ka z 2018 r. przełożył Piotr Jaśkowski.
O czym jest książka?
Pierwszy rozdział opisuje meteorologa Edwarda Lorenza z MIT, który w 1961 r. powtórzył symulację pogody, wpisując liczby zaokrąglone do trzech miejsc po przecinku zamiast sześciu. Po kilku tygodniach symulowanego czasu prognoza wyglądała zupełnie inaczej. Z tej obserwacji wyrosło pojęcie wrażliwości na warunki początkowe i obraz motyla, który trzepotem skrzydeł może wpłynąć na pogodę na drugim końcu świata. Gleick pokazuje, jak Lorenz dotarł do atraktora w kształcie skrzydeł motyla.
Kolejne rozdziały przedstawiają innych bohaterów. Benoît Mandelbrot z IBM szuka wzorów w cenach bawełny i długości linii brzegowej Wielkiej Brytanii i tworzy geometrię fraktalną. Biolog Robert May odkrywa, że proste równanie wzrostu populacji przy pewnych parametrach przestaje dawać stabilne wyniki. Mitchell Feigenbaum na kalkulatorze odkrywa stałą, która pojawia się w zupełnie różnych układach. Gleick opisuje też eksperymenty z turbulencją, kapiącym kranem i rytmem serca.
Czego się dowiesz z tej książki?
- czym jest efekt motyla i wrażliwość na warunki początkowe,
- jak wygląda atraktor Lorenza i co znaczy, że układ jest deterministyczny, a mimo to nieprzewidywalny,
- czym są fraktale i jak Mandelbrot mierzył długość linii brzegowej,
- jak proste równanie logistyczne opisuje populacje zwierząt i przechodzi w chaos,
- dlaczego prognozy pogody mają naturalny limit kilku do kilkunastu dni.
Jak czytać tę książkę?
Gleick nie używa wzorów, ale opisuje równania słowami i rysunkami, więc warto mieć pod ręką kartkę albo arkusz kalkulacyjny. Równanie logistyczne z rozdziału o Robercie Mayu można samodzielnie przeliczyć w kilkunastu wierszach Excela i zobaczyć, jak przy rosnącym parametrze wynik przechodzi od stabilnej wartości przez oscylacje do chaosu. Książka opisuje stan nauki z lat 80.; od tego czasu teoria chaosu stała się częścią standardowego programu fizyki i matematyki, a modele pogody i klimatu korzystają z prognoz zespołowych, które biorą pod uwagę jej wnioski.
O autorze
James Gleick (ur. 1954) studiował literaturę angielską i lingwistykę na Harvardzie, a potem przez dziesięć lat był reporterem i redaktorem „New York Timesa”. „Chaos” był jego debiutem książkowym i od razu przyniósł mu finał Nagrody Pulitzera oraz National Book Award. Później napisał biografie Richarda Feynmana („Geniusz”) i Izaaka Newtona, a także „Informację”, historię idei informacji od tam-tamów po teorię Claude’a Shannona. Pisze przystępnie, ale z ogromną dbałością o szczegóły i źródła.
Mocne strony
- Reportaż naukowy na najwyższym poziomie. Gleick przeprowadził setki rozmów z bohaterami i oddaje atmosferę odkrycia jak dobry pisarz.
- Interdyscyplinarność. Książka pokazuje, jak meteorologia, biologia populacji, matematyka i fizyka doszły niezależnie do podobnych wniosków.
- Zrozumiałość bez wzorów. Trudne idee, takie jak atraktory czy bifurkacje, są wyjaśnione przez rysunki i porównania.
Słabsze strony
- Wiek książki. Ostatnie rozdziały opisują przyszłość teorii chaosu z perspektywy lat 80., więc brakuje nowszych zastosowań.
- Nierówny poziom trudności. Fragmenty o turbulencji i przestrzeni fazowej są trudniejsze niż reszta tekstu.
Dla kogo?
Dla licealistów i studentów kierunków ścisłych, dla nauczycieli matematyki i fizyki szukających opowieści do lekcji oraz dla każdego, kto słyszał o efekcie motyla i chce wiedzieć, skąd się wziął. Biolodzy znajdą tu ciekawy rozdział o dynamice populacji.
Werdykt
4,4/5. Klasyka dziennikarstwa naukowego, która przybliża jedną z ważniejszych idei XX wieku. Ocenę obniżamy tylko za wiek: współczesnych zastosowań trzeba szukać gdzie indziej.
Przeczytaj też nasze recenzje
- „Krótka historia czasu” (Hawking)
- „Tajemnica Fermata” (Singh)
- „Pan raczy żartować, panie Feynman!”
- Wszystkie recenzje i ranking książek →
Powiązane artykuły na Biomist
Źródła
- Lubimyczytac.pl – dane polskiego wydania.
- Opis bibliograficzny w katalogu Biblioteki Narodowej: Zysk i S-ka, Poznań 2018, 402 strony i 8 stron tablic, przekład Piotr Jaśkowski.