„Początki” – Lewis Dartnell. Recenzja książki o tym, jak geologia i klimat ukształtowały historię
Początki. Opowieść o tym, jak Ziemia nas stworzyła
Lewis Dartnell
ocena redakcji
- Rzetelność4
- Przystępność5
- Aktualność4
- Wartość dla czytelnika4
Werdykt: Geologia, klimat i ukształtowanie terenu jako ukryci bohaterowie ludzkiej historii – świetnie się czyta, choć autor czasem za szybko przechodzi od korelacji do wyjaśnienia.
- Tytuł oryginału
- Origins: How the Earth Made Us
- Tłumaczenie
- Jan Dzierzgowski
- Wydawnictwo
- Zysk i S-ka
- Data wydania
- 12 października 2020
- Liczba stron
- 424
- ISBN
- 9788382020366
- Kategoria
- nauki o Ziemi, historia, geografia
Lewis Dartnell jest astrobiologiem, a w „Początkach” patrzy na historię ludzi tak, jak geolog patrzy na odsłonięcie skał. Oryginał „Origins” ukazał się na przełomie 2018 i 2019 r., polskie wydanie w październiku 2020 r. w Zysku i S-ce, w przekładzie Jana Dzierzgowskiego. Pytanie, które stawia autor, brzmi: co w dziejach cywilizacji wynika z płyt tektonicznych, cykli klimatycznych, prądów oceanicznych i złóż? Odpowiedź zajmuje ponad czterysta stron i obejmuje czas od pierwszych homininów w Afryce Wschodniej po kopalnie węgla i ropę naftową. To lektura dla czytelnika, który lubi historię, ale chce wiedzieć, co leży pod nią dosłownie.
O czym jest książka?
Dartnell zaczyna od Wielkiego Rowu Afrykańskiego. Rozsuwanie się płyt i wypiętrzanie terenu zmieniło klimat Afryki Wschodniej, a częste wahania między okresami suchymi i wilgotnymi mogły sprzyjać gatunkom elastycznym, zdolnym do życia w zmiennym środowisku. Dalej przychodzą epoki lodowe i cykle Milankovicia, które otwierały i zamykały drogi wędrówek, w tym most lądowy między Azją a Ameryką. Kolejne rozdziały dotyczą udomowienia roślin i zwierząt, materiałów budowlanych (wapień, kreda, glina i cegła), metali od miedzi i cyny po żelazo, wiatrów i prądów, które wyznaczyły trasy żaglowców w epoce odkryć, oraz energii z węgla i ropy.
Najczęściej cytowany przykład z książki to pas żyznych gleb na południu Stanów Zjednoczonych. Jego zasięg odpowiada dawnej linii brzegowej morza z okresu kredowego. Na tych glebach powstały plantacje bawełny, pracowali na nich niewolnicy, a mapa wyników wyborów w tym regionie do dziś przypomina mapę skał sprzed dziesiątków milionów lat.
Czego się dowiesz z tej książki?
- dlaczego wiele wczesnych cywilizacji powstało w pobliżu granic płyt tektonicznych, w pasie od Morza Śródziemnego po Indie,
- jak zmiany orbity Ziemi w cyklach Milankovicia wpływały na epoki lodowe i poziom mórz,
- skąd na południu Anglii klify z kredy i co mają wspólnego z mikroskopijnymi glonami,
- jak układ wiatrów pasatowych i zachodnich wyznaczył trasy żeglugi przez Atlantyk,
- dlaczego węgiel z karbonu stał się paliwem rewolucji przemysłowej w Wielkiej Brytanii.
Jak czytać tę książkę?
To przegląd, a nie monografia. Każdy rozdział dotyka dziedziny, o której napisano osobne biblioteki, więc Dartnell wybiera kilka przykładów i przechodzi dalej. Autor sam zastrzega, że nie chodzi mu o determinizm geograficzny i że ludzie podejmowali decyzje, na które geologia nie miała wpływu. Mimo to w kilku miejscach związek między ukształtowaniem terenu a wydarzeniem historycznym podaje bardziej stanowczo, niż pozwalają na to dane. Warto więc czytać tę książkę jako zestaw hipotez do sprawdzenia, a przy wątkach ewolucji człowieka pamiętać, że od 2019 r. przybyło nowych znalezisk kopalnych i danych z kopalnego DNA.
O autorze
Lewis Dartnell jest brytyjskim astrobiologiem i profesorem komunikacji naukowej na University of Westminster w Londynie. Zajmował się m.in. tym, jak promieniowanie kosmiczne wpływa na możliwość przetrwania mikroorganizmów na Marsie. Wcześniej napisał „The Knowledge” (2014), książkę o tym, jak odbudować technologię po upadku cywilizacji, a po „Początkach” wydał „Being Human” (2023) o wpływie biologii człowieka na historię.
Mocne strony
- Zmiana perspektywy. Po lekturze mapa geologiczna wygląda jak mapa historyczna, a historia przestaje być wyłącznie opowieścią o władcach i bitwach.
- Konkretne przykłady. Pas żyznych gleb w USA, kreda z Dover czy angielskie zagłębia węglowe zostają w pamięci lepiej niż ogólne tezy.
- Tempo. Dartnell pisze lekko i rzadko używa żargonu, więc książkę czyta się szybko mimo szerokiego zakresu.
Słabsze strony
- Skróty myślowe. Przy tak wielu tematach niektóre wywody kończą się po kilku akapitach, a związki przyczynowe bywają zarysowane grubą kreską.
- Brytyjska i amerykańska perspektywa. Przykładów z Europy Środkowej jest niewiele, o ziemiach polskich praktycznie nic.
- Mapy. Książka korzysta z map, ale przy tak geograficznej tematyce chciałoby się ich więcej i w większym formacie.
Dla kogo?
Dla czytelników „Strzelb, zarazków i stali” Jareda Diamonda, którzy chcą podobnej opowieści, z większym naciskiem na geologię. Dobrze sprawdzi się u uczniów przygotowujących się do matury z geografii i u nauczycieli historii, którzy szukają przykładów łączących przyrodę z dziejami ludzi.
Werdykt
4,3/5. Najwyżej oceniamy przystępność: Dartnell zamienia geologię w opowieść, od której trudno się oderwać. Rzetelność, aktualność i wartość dla czytelnika dostają po cztery punkty, bo niektóre zależności są uproszczone, a część danych o ewolucji człowieka zdążyła się od 2019 r. zmienić.
Przeczytaj też nasze recenzje
- „Strzelby, zarazki i stal” (Diamond)
- „Krótka historia prawie wszystkiego” (Bryson)
- „Tlen” (Lane)
- Wszystkie recenzje i ranking książek →
Powiązane artykuły na Biomist
- Ewolucja człowieka – od australopiteków do Homo sapiens
- Archeobotanika, czyli o szczątkach roślinnych na stanowiskach archeologicznych
- Klimat i środowisko – aktualności i artykuły
Źródła
- Lubimyczytac.pl – dane polskiego wydania.
- Opis bibliograficzny w katalogu Biblioteki Narodowej: Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 2020, wydanie I, 423 strony, mapy, tłumaczenie Jan Dzierzgowski (tytuł oryginału: „Origins”, 2018).
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Ochrona środowiska →