„Sapiens. Od zwierząt do bogów” – Yuval Noah Harari. Recenzja książki
Sapiens. Od zwierząt do bogów
Yuval Noah Harari
ocena redakcji
- Rzetelność3
- Przystępność5
- Aktualność4
- Wartość dla czytelnika4
Werdykt: Brawurowa opowieść o 70 tysiącach lat naszego gatunku. Pobudza do myślenia, ale część tez to raczej eseistyczne prowokacje niż ustalenia nauki.
- Tytuł oryginału
- Sapiens: A Brief History of Humankind
- Tłumaczenie
- Justyn Hunia
- Wydawnictwo
- Wydawnictwo Literackie
- Data wydania
- 28 lutego 2024
- Liczba stron
- 552
- ISBN
- 9788308083697
- Kategoria
- historia, antropologia
Yuval Noah Harari, historyk z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, wydał „Sapiens” po hebrajsku w 2011 r., a wersja angielska z 2014 r. stała się jednym z największych bestsellerów popularnonaukowych XXI wieku. Polskie wydanie Wydawnictwa Literackiego w przekładzie Justyna Huni jest regularnie wznawiane; opisujemy edycję z 2024 r. Recenzujemy ją z perspektywy biologa, bo wiele tez książki dotyczy ewolucji człowieka.
O czym jest książka?
Harari dzieli historię ludzkości na trzy rewolucje. Rewolucja poznawcza sprzed około 70 tysięcy lat dała Homo sapiens zdolność opowiadania o rzeczach, które nie istnieją – mitach, bogach, narodach, pieniądzach. Według autora właśnie ta zdolność, a nie siła czy narzędzia, pozwoliła naszemu gatunkowi współpracować w grupach liczących tysiące osób i wyprzeć neandertalczyków. Rewolucja rolnicza sprzed około 12 tysięcy lat dała więcej jedzenia, ale według Harariego pogorszyła życie przeciętnego człowieka.
Trzecia część dotyczy rewolucji naukowej od XVI wieku, którą autor łączy z imperializmem i kapitalizmem. W ostatnich rozdziałach Harari pyta o szczęście (czy dziś jesteśmy szczęśliwsi niż łowcy-zbieracze?) i o przyszłość gatunku w epoce inżynierii genetycznej i sztucznej inteligencji. Biologia pojawia się przez całą książkę: ewolucja hominidów, krzyżowanie się sapiens z neandertalczykami, wymieranie dużych ssaków po przybyciu ludzi do Australii i Ameryki, udomowienie roślin i zwierząt.
Czego się dowiesz z tej książki?
- jakie gatunki człowieka żyły na Ziemi równocześnie z Homo sapiens,
- jak rewolucja rolnicza zmieniła dietę, zdrowie i strukturę społeczną ludzi,
- dlaczego przybycie ludzi do Australii i Ameryk zbiegło się z wymieraniem megafauny,
- jak autor tłumaczy rolę wspólnych mitów w organizacji dużych społeczności,
- jakie pytania o przyszłość gatunku stawia inżynieria genetyczna.
Jak czytać tę książkę?
„Sapiens” najlepiej czytać jako esej, a nie podręcznik. Harari ma talent do mocnych, uproszczonych tez, które łatwo zapamiętać, ale nie zawsze odpowiadają one konsensusowi naukowemu. Antropolodzy i archeolodzy krytykowali m.in. pomysł nagłej „rewolucji poznawczej” sprzed 70 tysięcy lat (dane archeologiczne wskazują raczej na stopniowy rozwój symbolicznego myślenia) oraz jednoznacznie negatywną ocenę rolnictwa. Przy rozdziałach o ewolucji człowieka warto mieć obok nowsze źródło, bo od 2011 r. opisano nowe gatunki i uzupełniono wiedzę o krzyżowaniu się populacji.
O autorze
Yuval Noah Harari (ur. 1976) jest izraelskim historykiem, który obronił doktorat w Oksfordzie, specjalizując się w historii średniowiecza i wojskowości. Na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie prowadził kurs z historii świata i właśnie z wykładów do tego kursu powstał „Sapiens”. Kontynuacje, „Homo deus” i „21 lekcji na XXI wiek”, dotyczą przyszłości ludzkości i technologii. Harari nie jest biologiem ani antropologiem, co tłumaczy, dlaczego fragmenty o ewolucji człowieka są w jego książce najbardziej dyskusyjne.
Mocne strony
- Przystępność i rozmach. Autor potrafi w kilku zdaniach opowiedzieć tysiące lat historii i zainteresować nią czytelnika bez przygotowania.
- Prowokujące pytania. Książka zmusza do zastanowienia się nad tym, co uważamy za oczywiste: pieniądze, państwa, prawa człowieka.
- Łączenie biologii i historii. Ewolucja, ekologia i historia kultury są pokazane jako jedna opowieść.
Słabsze strony
- Uproszczenia. Część tez przedstawiona jest jako fakt, choć w nauce są przedmiotem sporu lub mają słabe poparcie.
- Mało źródeł. Książka ma niewiele przypisów, więc trudno sprawdzić, na czym autor opiera konkretne stwierdzenia.
- Spekulacje w finale. Rozdziały o przyszłości są bardziej publicystyką niż analizą.
Dla kogo?
Dla czytelników, którzy chcą szerokiej, łatwej w odbiorze opowieści o dziejach ludzkości, i dla uczniów jako punkt wyjścia do dyskusji. Studenci biologii i antropologii powinni czytać ją razem z bardziej rygorystycznymi źródłami o ewolucji człowieka.
Werdykt
3,7/5. Świetnie napisana i inspirująca książka, która nauczyła miliony ludzi myśleć o historii w szerokiej skali. Ocenę obniżamy za uproszczenia i tezy przedstawiane z większą pewnością, niż pozwalają dane.
Przeczytaj też nasze recenzje
- „Strzelby, zarazki i stal” (Diamond)
- „Krótka historia prawie wszystkiego” (Bryson)
- „Szóste wymieranie” (Kolbert)
- Wszystkie recenzje i ranking książek →
Powiązane artykuły na Biomist
Źródła
- Lubimyczytac.pl – dane polskiego wydania.
- Opis bibliograficzny w katalogu Biblioteki Narodowej: Wydawnictwo Literackie, Kraków 2024, 544 strony, przekład Justyn Hunia.