„Strzelby, zarazki i stal” – Jared Diamond. Recenzja książki
Strzelby, zarazki i stal. Krótka historia ludzkości
Jared Diamond
ocena redakcji
- Rzetelność4
- Przystępność4
- Aktualność3
- Wartość dla czytelnika5
Werdykt: Dlaczego to Europejczycy podbili Amerykę, a nie odwrotnie – odpowiedź z geografii, roślin i zwierząt. Wielka idea, którą historycy krytykują, ale każdy powinien znać.
- Tytuł oryginału
- Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies
- Tłumaczenie
- Tomasz Tesznar
- Wydawnictwo
- Zysk i S-ka
- Data wydania
- 17 maja 2023
- Liczba stron
- 700
- ISBN
- 9788382029024
- Kategoria
- historia, geografia, ekologia człowieka
Jared Diamond, geograf i fizjolog z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles, dostał za tę książkę Nagrodę Pulitzera w 1998 r. Punktem wyjścia jest pytanie zadane mu na Nowej Gwinei: dlaczego biali ludzie mają tyle towarów, a Nowogwinejczycy tak mało? Polskie wydanie Zysk i S-ka w przekładzie Tomasza Tesznara liczy około siedmiuset stron z wkładką ilustracyjną.
O czym jest książka?
Teza Diamonda jest środowiskowa, a nie rasowa: różnice w rozwoju społeczeństw wynikają z warunków, w jakich ludzie zaczęli uprawiać rośliny i hodować zwierzęta. Żyzny Półksiężyc miał dzikie zboża i rośliny strączkowe łatwe do udomowienia oraz zwierzęta, które dało się hodować. Eurazja ma oś wschód–zachód, więc rośliny i technologie przenosiły się w podobnym klimacie, podczas gdy Ameryki i Afryka mają oś północ–południe i bariery klimatyczne.
Rolnictwo dało nadwyżki żywności, gęste zaludnienie, specjalistów, pismo i państwa, a bliskie życie ze zwierzętami – choroby zakaźne, na które Eurazjaci nabrali odporności. Gdy Europejczycy dotarli do Ameryki, to zarazki ospy i odry zabiły więcej rdzennych mieszkańców niż strzelby i stal.
Czego się dowiesz z tej książki?
- dlaczego tylko kilka regionów świata stało się niezależnymi ośrodkami udomowienia roślin i zwierząt,
- czemu zebry nigdy nie zostały udomowione, a konie tak,
- jak oś kontynentów wpłynęła na rozprzestrzenianie się upraw i technologii,
- skąd wzięły się choroby zakaźne przenoszone ze zwierząt na ludzi,
- jak przebiegło spotkanie Pizarra z Atahualpą w Cajamarce i co z niego wynika.
Jak czytać tę książkę?
Diamond pisze jak przyrodnik, nie jak historyk: liczy gatunki dzikich roślin nadających się do uprawy, porównuje masy ciała dużych ssaków, analizuje rozprzestrzenianie się języków i genów. Dzięki temu książka dobrze nadaje się do pokazania, jak biologia i ekologia wyjaśniają procesy historyczne. Polskie wydanie Zysk i S-ka zawiera mapy i wkładkę zdjęciową, które ułatwiają śledzenie wywodu. Warto sięgnąć też po późniejsze rozdziały, dopisane do nowszych wydań, w których autor odpowiada na część krytyki i rozszerza analizę na Japonię i Afrykę.
Mocne strony
- Wielki obraz. Książka łączy biologię, geografię, lingwistykę i historię w jedną spójną opowieść.
- Antyrasistowski argument. Diamond konsekwentnie pokazuje, że różnice w rozwoju nie wynikają z cech ludzi, tylko z warunków.
- Przykłady. Konkretne historie, od udomowienia jęczmienia po Wyspy Chatham, zostają w pamięci.
Słabsze strony
- Determinizm geograficzny. Historycy zarzucają autorowi pomijanie decyzji ludzi, kultury i przypadku na rzecz geografii.
- Aktualność. Od 1997 r. archeologia i genetyka dostarczyły wielu nowych danych o udomowieniu i migracjach, których w książce nie ma.
- Długość. Niektóre wątki autor powtarza kilka razy.
Dla kogo?
Dla uczniów i studentów historii, geografii i biologii, dla nauczycieli szukających interdyscyplinarnych przykładów (udomowienie, ekologia chorób) i dla każdego, kto pyta, dlaczego świat jest tak nierówny.
Werdykt
4,2/5. Klasyka, z którą warto się zmierzyć, nawet jeśli nie przyjmuje się wszystkich wniosków. Najlepiej czytać ją razem z krytykami, którzy uzupełniają rolę kultury i polityki.
Przeczytaj też nasze recenzje
- „Krótka historia prawie wszystkiego” (Bryson)
- „Szóste wymieranie” (Kolbert)
- „Gen. Ukryta historia” (Mukherjee)
- Wszystkie recenzje i ranking książek →
Powiązane artykuły na Biomist
Źródła
- Lubimyczytac.pl – dane polskiego wydania.
- Opis bibliograficzny w katalogu Biblioteki Narodowej: Zysk i S-ka, Poznań, przekład Tomasz Tesznar, 670 stron i 32 strony tablic.