Słaba ekspresja antygenu D – RhD dodatni czy ujemny? Warianty antygenu D w transfuzjologii i w ciąży
Antygen D jest jednym z najważniejszych antygenów w transfuzjologii. Jego obecność lub brak stanowi podstawę podziału populacji na osoby RhD dodatnie i RhD ujemne. W populacji kaukaskiej około 85% osób posiada antygen D. Ze względu na jego wysoką immunogenność kontakt z krwinkami czerwonymi zawierającymi ten antygen może prowadzić do wytworzenia przeciwciał odpornościowych anty-D. Zjawisko to ma szczególne znaczenie u biorców krwi, u których może skutkować reakcjami poprzetoczeniowymi. Natomiast u kobiet ciężarnych przeciwciała anty-D mogą być przyczyną choroby hemolitycznej płodu i noworodka. Dlatego prawidłowe oznaczanie antygenu D oraz wykrywanie i monitorowanie przeciwciał odpornościowych mają istotne znaczenie dla bezpieczeństwa transfuzji i prowadzenia ciąży.
W większości przypadków wynik oznaczenia antygenu D jest jednoznaczny – antygen zostaje wykryty lub nie. Zdarzają się jednak sytuacje, w których badanie wykazuje słabą reakcję z odczynnikami anty-D lub wyniki uzyskane w różnych laboratoriach są rozbieżne ze względu na różnice w wykorzystywanej metodzie i/lub technice. Ta sama osoba może otrzymać wynik RhD dodatni w jednym laboratorium, a w innym RhD ujemny ze wskazaniem na słabą ekspresję antygenu D.
Co oznacza taka rozbieżność? Czy osoba z osłabioną ekspresją antygenu D powinna być traktowana jako RhD dodatnia, czy RhD ujemna? Czy ma to znaczenie przy przetaczaniu krwi lub w czasie ciąży? Odpowiedź nie zawsze jest oczywista i może wymagać zastosowania bardziej zaawansowanych metod diagnostycznych, w tym badań genetycznych.
Czym jest antygen D i jakie ma warianty
Antygeny układu Rh występują na powierzchni krwinek czerwonych. Antygen D jest wykrywalny na erytrocytach płodu już około 7. tygodnia ciąży. Za jego obecność odpowiada gen RHD, kodujący białko RhD. Na powierzchni prawidłowych krwinek RhD dodatnich znajduje się około 10–30 tysięcy miejsc antygenowych (determinant), które mogą być rozpoznawane przez odpowiednie przeciwciała. Najczęstszą przyczyną braku antygenu D u osób pochodzenia europejskiego jest delecja genu RHD.

Wyróżnia się liczne warianty antygenu D, które różnią się ilością lub strukturą obecnego na krwinkach białka RhD. Do najważniejszych należą:
- D słaby (D weak) – na krwinkach zachowany jest komplet determinant antygenowych, ale ekspresja antygenu jest obniżona. Najczęściej wynika to z mutacji punktowych w genie RHD, powodujących zmiany w budowie białka i ograniczających jego ilość na powierzchni krwinki. Szczególne znaczenie kliniczne mają typy 1, 2 i 3, które można traktować jako RhD dodatnie. W przypadku pozostałych typów postępowanie zależy od konkretnego wariantu genetycznego, ponieważ niektóre mogą wiązać się z ryzykiem wytworzenia przeciwciał anty-D.
- D częściowy (partial D) – powstaje w wyniku zmian w genie RHD, które prowadzą do zmiany struktury białka RhD i braku niektórych jego epitopów. Jednym z mechanizmów powstawania tych wariantów jest wymiana fragmentów materiału genetycznego pomiędzy genami RHD i RHCE. Osoby z D częściowym mogą uzyskiwać wynik RhD dodatni w rutynowych badaniach serologicznych, mimo że nie posiadają wszystkich epitopów antygenu D. Po kontakcie z krwinkami zawierającymi pełny antygen D mogą wytworzyć przeciwciała skierowane przeciwko brakującym epitopom. Wśród wariantów D częściowego szczególne znaczenie ma kategoria DVI, która charakteryzuje się brakiem najbardziej immunogennych epitopów.
- DEL – jest to wariant charakteryzujący się bardzo niską ekspresją antygenu D na powierzchni krwinek czerwonych. Ilość antygenu jest tak mała, że jego obecność zazwyczaj nie zostaje wykryta podczas rutynowego oznaczania grupy krwi, a wynik badania zostaje określony jako RhD ujemny. Ma to szczególne znaczenie w krwiodawstwie, ponieważ przetoczenie krwinek dawcy z wariantem DEL osobie RhD ujemnej może prowadzić do immunizacji i wytworzenia przeciwciał anty-D.
Jak laboratorium oznacza antygen D
W rutynowych badaniach wykonywanych w pracowniach immunologii transfuzjologicznej antygen D oznacza się z wykorzystaniem różnych technik serologicznych, m.in. mikrokolumnowych (manualnych lub automatycznych) oraz probówkowych. Zgodnie z obowiązującymi wymaganiami prawnymi do badania wykorzystuje się dwa monoklonalne odczynniki anty-D pochodzące z różnych klonów przeciwciał. W przypadku biorców krwi i kobiet ciężarnych odczynniki powinny być tak dobrane, aby co najmniej jeden z nich nie wykrywał kategorii DVI. Pozwala to uniknąć zakwalifikowania osoby z tym wariantem jako RhD dodatniej. W przypadku dawców krwi stosuje się natomiast odczynniki umożliwiające wykrycie również słabych odmian antygenu D, ponieważ krwinki dawcy zawierające taki wariant mogą doprowadzić do immunizacji biorcy RhD ujemnego.
Skąd biorą się rozbieżne wyniki
Zdarza się jednak, że ta sama osoba otrzymuje różne wyniki oznaczenia antygenu D w różnych laboratoriach. Może to wynikać z zastosowania odczynników zawierających przeciwciała pochodzące z różnych klonów, a także z różnic w czułości wykorzystywanych metod. Niektóre warianty antygenu D reagują także z niektórymi odczynnikami słabiej lub nie reagują z nimi wcale.
Kiedy potrzebne jest badanie genetyczne genu RHD
W przypadku niejednoznacznych lub rozbieżnych wyników pomocne jest badanie genetyczne, wykonywane w specjalistycznych pracowniach – w Polsce jest to zwykle Instytut Hematologii i Transfuzjologii w Warszawie. W diagnostyce wykorzystuje się metody biologii molekularnej, m.in. reakcję łańcuchową polimerazy (PCR) oraz sekwencjonowanie DNA. Pozwalają one zidentyfikować wariant genu RHD, a następnie ocenić jego znaczenie kliniczne i ustalić sposób postępowania z pacjentem.
Szczególne znaczenie mają allele RHD*01W.1, RHD*01W.2 oraz RHD*01W.3, odpowiadające za występowanie antygenu D słabego typu 1, 2 i 3. Osoby posiadające te warianty są kwalifikowane jako RhD dodatnie, ponieważ uznaje się je za niezdolne do wytworzenia przeciwciał odpornościowych anty-D. W przypadku innych wariantów, w tym niektórych odmian D słabego i D częściowego, konieczna jest indywidualna interpretacja wyniku.
Do najważniejszych wskazań do wykonania badań genetycznych w zakresie genu RHD należą:
- niejednoznaczne lub rozbieżne wyniki oznaczenia antygenu D;
- wykrycie słabej ekspresji antygenu D, wymagającej ustalenia jej podłoża genetycznego;
- podejrzenie wariantu antygenu D u kobiety ciężarnej;
- wątpliwości dotyczące kwalifikacji dawcy krwi z wykrytą słabą lub nietypową ekspresją antygenu D.
Biorca czy dawca krwi – jak kwalifikuje się warianty antygenu D
W polskich zaleceniach sposób kwalifikacji osób z wariantami antygenu D zależy od tego, czy występują one w roli biorców, czy dawców krwi. Zgodnie z zaleceniami dotyczącymi postępowania u biorców krwi i kobiet ciężarnych osoby, u których stwierdzono kategorię DVI, antygen D słaby innego typu niż 1, 2 lub 3 albo wariant D częściowy, traktuje się jako RhD ujemne. Wyjątek stanowią nosiciele alleli RHD*01W.1, RHD*01W.2 oraz RHD*01W.3, odpowiadających za występowanie antygenu D słabego typu 1, 2 i 3. Osoby te są kwalifikowane jako RhD dodatnie, ponieważ nie są uznawane za zagrożone wytworzeniem przeciwciał odpornościowych anty-D.
Inaczej wygląda kwalifikacja w przypadku dawców krwi. Krwinki czerwone dawcy z wariantem antygenu D są traktowane jako RhD dodatnie, ponieważ ich przetoczenie osobie RhD ujemnej może doprowadzić do wytworzenia przeciwciał anty-D. Takie postępowanie ma na celu ochronę biorców krwi przed alloimmunizacją.
W praktyce zalecenia wydawane po badaniach genetycznych mogą wyglądać następująco: „Biorca składników krwi RhD ujemnych, dawca składników krwi RhD dodatnich”. Oznacza to, że osoba z danym wariantem antygenu D powinna otrzymywać składniki krwi RhD ujemne, natomiast jej krwinki, ze względu na obecność wariantu antygenu D, mogą być kwalifikowane jako RhD dodatnie.
Słaba ekspresja antygenu D w ciąży
Kobiety w ciąży stanowią szczególną grupę pacjentek, wymagającą odpowiedniej diagnostyki i opieki. Szczególne znaczenie ma prawidłowa interpretacja wyników oznaczenia antygenu D, zwłaszcza gdy stwierdzono jego osłabioną ekspresję. Najlepszą decyzją w sytuacji wątpliwego wyniku antygenu D u kobiety w ciąży jest wykonanie badań genetycznych, które jednoznacznie stwierdzą, nosicielem jakiego allelu genu jest pacjentka i jakie dalsze postępowanie będzie najbardziej adekwatne. Jeśli okaże się, że pacjentka posiada antygen D słaby typu 1, 2 lub 3, stosowanie immunoprofilaktyki jest niepotrzebne, ponieważ uznaje się ją za niezdolną do wytworzenia przeciwciał anty-D. Jeśli zaś stwierdzony zostanie inny wariant, najprawdopodobniej zostanie ona zakwalifikowana do podania preparatu immunoglobuliny anty-RhD.
W przypadku uzyskania przez nie wyniku „RhD ujemny (słaba ekspresja antygenu D)” oraz decyzji lekarza o nierozszerzaniu badań o testy genetyczne, pacjentki powinny zostać bezwzględnie zakwalifikowane do immunoprofilaktyki konfliktu serologicznego w zakresie antygenu D. Jest to spowodowane założeniem, że bezpieczniejsze jest podanie immunoglobuliny RhD, nawet jeśli pacjentka posiada antygen D słaby typ 1, 2 lub 3. Zabezpieczenie kobiety przed wytworzeniem przeciwciał skierowanych do antygenu D, który może znajdować się na krwinkach dziecka, jest priorytetem – zapobiega to wystąpieniu poważnych powikłań w postaci choroby hemolitycznej płodu i noworodka ze wszystkimi jej następstwami dla dziecka.
Podsumowanie
Podsumowując, wykrywanie i prawidłowa interpretacja wariantów antygenu D mają kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa transfuzji krwi oraz prawidłowego prowadzenia ciąży. Uświadamianie pacjentów, że podział na RhD dodatni i RhD ujemny nie zawsze jest wystarczający, pomaga lepiej zrozumieć niejednoznaczne wyniki badań i zmniejsza niepokój związany z koniecznością wykonania dodatkowej diagnostyki, w tym badań genetycznych. Właściwa kwalifikacja pacjentów pozwala ograniczyć ryzyko alloimmunizacji, uniknąć niepotrzebnego stosowania immunoglobuliny anty-D oraz zapewnić odpowiedni dobór składników krwi do przetoczenia. Indywidualna ocena wariantu antygenu D stanowi więc istotny element nowoczesnej diagnostyki immunohematologicznej i profilaktyki powikłań poprzetoczeniowych oraz położniczych.
Zobacz też: Transfuzjologia i diagnostyka laboratoryjna – przewodnik, Układ grupowy krwi Rh, Techniki oznaczania antygenów AB0 i antygenu D, Profilaktyka konfliktu matczyno-płodowego, Choroba hemolityczna płodu i noworodka, Kontrola serologiczna w ciąży – standard 2026.
Piśmiennictwo
- Obwieszczenie z dnia 28 maja 2026 r. w sprawie wymagań dobrej praktyki przechowywania i wydawania krwi i jej składników dla banków krwi oraz badań z zakresu immunologii transfuzjologicznej wykonywanych w zakładach leczniczych innych niż regionalne centra, Wojskowe Centrum lub Centrum MSWiA.
- Obwieszczenie z dnia 23 lipca 2026 r. w sprawie wymagań dobrej praktyki pobierania krwi i jej składników, badania, preparatyki, przechowywania, wydawania i transportu dla jednostek organizacyjnych publicznej służby krwi.
- Obwieszczenie z dnia 25 lipca 2023 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie leczenia krwią i jej składnikami w podmiotach leczniczych wykonujących działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne.
- Fabijańska-Mitek J., Bochenek-Jantczak D., Grajewska A., Wieczorek K., Badania immunohematologiczne i organizacja krwiolecznictwa – kompendium, Fundacja Pro Pharmacia Futura, Warszawa 2017.
- Fabijańska-Mitek J., Immunohematologia. Grupy krwi i niedokrwistości, wyd. II, uzupełnione i rozszerzone, Warszawa: Fundacja Pro Pharmacia Futura, 2025.
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani diagnosty laboratoryjnego. O kwalifikacji do immunoprofilaktyki i doborze składników krwi decyduje lekarz na podstawie wyników badań.
Ten artykuł należy do zbioru: Transfuzjologia, hematologia i diagnostyka laboratoryjna – wszystkie artykuły →
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Układ krwionośny →