Czy pacjent może „zepsuć” wynik badania, zanim jeszcze trafi do laboratorium? Poznaj błędy przedlaboratoryjne!
Czy kawa wypita przed pobraniem krwi może zmienić wynik badania? Czy intensywny trening dzień wcześniej wpłynie na poziom enzymów mięśniowych? A może wystarczy nie wypić odpowiedniej ilości wody, aby wynik kreatyniny okazał się niepokojący?

Okazuje się, że tak! I co ciekawe, nie zawsze winne jest laboratorium, gdyż wiele osób uważa, że skoro krew została pobrana, a próbka trafiła do nowoczesnego laboratorium, wynik musi być wiarygodny. Tymczasem na jego jakość ogromny wpływ ma to, co dzieje się jeszcze przed pobraniem materiału do badań. W medycynie laboratoryjnej ten etap nazywamy fazą przedlaboratoryjną lub przedanalityczną i obejmuje ona przygotowanie pacjenta, pobranie materiału, a także jego odpowiednie zabezpieczenie i transport. To właśnie na tym etapie powstaje wiele błędów, które mogą prowadzić do uzyskania nieprawidłowych wyników, niepotrzebnego stresu, powtarzania badań, a nawet błędnych decyzji dotyczących leczenia. Co zatem możemy zrobić, aby nieświadomie nie utrudniać lekarzowi postawienia właściwej diagnozy?
1. Badanie na czczo, czyli czy naprawdę musisz być głodny?
Jednym z najczęstszych błędów jest niewłaściwe przygotowanie do pobrania krwi. Wiele osób przychodzi na badania po śniadaniu, wypiciu kawy lub słodzonej herbaty, mimo że wcześniej otrzymały zalecenie wykonania badań na czczo.
Dlaczego ma to znaczenie?
Spożycie posiłku może wpływać na stężenie glukozy, trójglicerydów i innych parametrów biochemicznych, ale szczególnie istotne jest to w przypadku badań oceniających gospodarkę węglowodanową i lipidową. Przykładowo pacjent, który zje rano kanapkę i wypije słodką kawę, może uzyskać wynik glukozy wyższy niż podczas prawidłowo przygotowanego badania na czczo oraz może wpłynąć na stężenie trójglicerydów. Warto jednak wiedzieć, że nie wszystkie badania wymagają pozostawania na czczo. W wielu przypadkach można pobrać krew po posiłku, a decyzja zależy od rodzaju oznaczanego parametru i celu badania. Jeżeli lekarz lub laboratorium zalecili pobranie krwi na czczo, najczęściej oznacza to około 8–12 godzin bez jedzenia, zgodnie z instrukcją dotyczącą konkretnego badania.
A co z wodą? Czystą, niegazowaną wodę zazwyczaj można pić, należy również zaznaczyć, że odpowiednie nawodnienie ułatwia pobranie krwi. Kawa, herbata, soki i napoje energetyczne nie zastępują wody i nie powinny być spożywane przed badaniem wymagającym pozostawania na czczo.
2. Intensywny trening dzień przed badaniem – czy mięśnie mogą zmienić wyniki?
Regularna aktywność fizyczna jest bardzo korzystna dla zdrowia, natomiast intensywny trening bezpośrednio przed badaniem laboratoryjnym może znacząco wpłynąć na niektóre wyniki. Podczas intensywnego wysiłku dochodzi do zwiększonej pracy mięśni, a czasami również do mikrouszkodzeń włókien mięśniowych. W konsekwencji do krwi mogą uwalniać się substancje, których stężenie oznaczamy w badaniach laboratoryjnych. Przykładem jest kinaza kreatynowa (CK), której poziom może znacznie wzrosnąć po intensywnym treningu siłowym, bieganiu czy długotrwałym wysiłku, zmianie również mogą ulec aktywności niektórych enzymów, takich jak AST, a w określonych sytuacjach także ALT. Może to prowadzić do podejrzenia problemów z wątrobą, mimo że przyczyną nieprawidłowego wyniku jest niedawny wysiłek fizyczny.
Intensywny trening może również przejściowo wpływać na stężenie kreatyniny, poziom glukozy i niektóre parametry hormonalne. Dlatego przed planowanymi badaniami warto zrezygnować z bardzo intensywnego wysiłku przez około 24 godziny, a w przypadku niektórych oznaczeń lub szczególnie intensywnego treningu potrzebny może być dłuższy okres odpoczynku. Nie oznacza to, że trzeba całkowicie rezygnować ze spacerów czy codziennej aktywności.
3. Papieros, kawa i stres – niewinne przyzwyczajenia, które mogą wpłynąć na badanie
Poranny rytuał wielu osób wygląda podobnie: kawa, papieros, szybkie wyjście z domu i dopiero potem pobranie krwi. Niestety, nie jest to najlepszy sposób przygotowania do badań laboratoryjnych, ponieważ kofeina może wpływać na niektóre parametry metaboliczne i hormonalne. Nikotyna natomiast pobudza układ współczulny, wpływając między innymi na tętno, ciśnienie tętnicze oraz stężenie niektórych hormonów, a stres i zdenerwowanie mogą zmieniać wyniki badań. Przykładem jest kortyzol, nazywany hormonem stresu, którego stężenie może wzrastać w odpowiedzi na napięcie emocjonalne. Stres może również wpływać na poziom glukozy oraz innych hormonów, a jest to szczególnie istotne u osób, które bardzo boją się pobierania krwi. Samo oczekiwanie na wkłucie, zdenerwowanie i pośpiech mogą wpływać na reakcje organizmu, dlatego przed pobraniem warto spokojnie usiąść, odpocząć i nie spieszyć się do gabinetu zabiegowego.
Zgodnie z europejskimi zaleceniami dotyczącymi pobierania krwi żylnej pacjent powinien odpoczywać w pozycji siedzącej przez około 15 minut przed pobraniem.
4. Za mało wody – kiedy odwodnienie zmienia wyniki badań?
Woda jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania organizmu, ale ma również znaczenie dla wiarygodności badań laboratoryjnych, gdyż jeśli pacjent przed pobraniem krwi wypije zbyt mało płynów, może dojść do odwodnienia. W takiej sytuacji zmniejsza się objętość osocza, czyli płynnej części krwi. W konsekwencji niektóre składniki krwi mogą osiągać pozornie wyższe stężenia w stosunku do zmniejszonej objętości osocza, a zjawisko to nazywamy hemokoncentracją.
Przykładowo u odwodnionego pacjenta mogą być podwyższone wartości hemoglobiny i hematokrytu oraz zmianie mogą ulec stężenia białek i niektórych innych parametrów. Odwodnienie może także wpływać na stężenie kreatyniny, utrudniając ocenę funkcji nerek. Nie oznacza to, że przed badaniem należy wypić kilka litrów wody, natomiast wystarczy zadbać o normalne nawodnienie organizmu i nie przychodzić na pobranie po wielu godzinach bez przyjmowania płynów.
5. Zbyt długie zaciśnięcie opaski – czy sposób pobrania krwi też ma znaczenie?
Nie wszystkie błędy przedlaboratoryjne zależą od pacjenta, gdyż część może wystąpić już podczas samego pobierania krwi. Jednym z przykładów jest zbyt długie utrzymywanie opaski uciskowej na ramieniu.
Opaska jest potrzebna, aby uwidocznić żyły i ułatwić pobranie materiału, ale gdy pozostaje zaciśnięta zbyt długo, może dojść do zmian w składzie pobieranej krwi. W miejscu ucisku dochodzi do przemieszczenia płynów i zwiększenia względnego stężenia niektórych składników krwi i może to wpływać między innymi na stężenie białka, albuminy, wapnia i innych parametrów.
Znaczenie ma również intensywne zaciskanie i wielokrotne pompowanie pięścią podczas poszukiwania żyły. Dlatego podczas pobrania warto rozluźnić dłoń i stosować się do poleceń osoby pobierającej krew, ponieważ prawidłowa technika pobrania jest równie ważna jak odpowiednie przygotowanie pacjenta.
6. Pora pobrania krwi – czy godzina ma znaczenie?
Niektóre osoby wykonują badania rano, inne po południu, kiedy znajdują wolną chwilę. Tymczasem pora dnia może mieć istotny wpływ na część oznaczanych parametrów. W organizmie człowieka wiele procesów zachodzi zgodnie z rytmem dobowym, co oznacza, że stężenie niektórych hormonów i innych substancji zmienia się w ciągu dnia. Dobrym przykładem jest kortyzol, którego stężenie zazwyczaj jest najwyższe rano, a następnie stopniowo obniża się w ciągu dnia. Podobne zależności dotyczą między innymi żelaza i niektórych hormonów.
Dlatego jeżeli lekarz zleca badanie, którego wynik zależy od pory dnia, należy przestrzegać wskazanej godziny pobrania. Ma to również znaczenie przy kontrolowaniu wyników w czasie, ponieważ porównywanie badań wykonanych o różnych porach dnia może prowadzić do błędnych wniosków.
7. Leki przed badaniem – czy należy je odstawić?
To jeden z najczęstszych dylematów pacjentów. Niektórzy przed badaniem samodzielnie odstawiają leki, obawiając się, że wpłyną na wynik. Inni przyjmują wszystkie preparaty jak zwykle, nie informując o tym lekarza, ale oba podejścia mogą być problematyczne i zagrażające zdrowiu i życiu pacjenta.
Niektóre leki rzeczywiście wpływają na wyniki badań. Przykładowo glikokortykosteroidy mogą podwyższać poziom glukozy, leki moczopędne mogą zmieniać stężenia elektrolitów, a preparaty hormonalne wpływają na oznaczane hormony. Znaczenie ma również godzina przyjęcia leku, a jest to szczególnie ważne w przypadku oznaczania stężenia niektórych leków we krwi, na przykład leków przeciwpadaczkowych lub immunosupresyjnych. Jednak samodzielne odstawianie leków przed badaniem może być niebezpieczne.
Najważniejsza zasada: nigdy nie odstawiaj samodzielnie leków przed pobraniem krwi. O tym, czy i kiedy przyjąć poranną dawkę, powinien zdecydować lekarz, uwzględniając rodzaj badania i stosowaną terapię.
8. Badanie moczu – czy tutaj również można popełnić błąd?
Oczywiście! Nie tylko krew wymaga odpowiedniego przygotowania i jednym z najczęstszych problemów jest nieprawidłowe pobranie próbki moczu. Do badania ogólnego zaleca się pobranie pierwszej porannej próbki ze środkowego strumienia moczu, do czystego, jałowego pojemnika przeznaczonego do tego celu.
Dlaczego to takie ważne?
Pobranie początkowej porcji moczu może zwiększać ryzyko zanieczyszczenia próbki drobnoustrojami i komórkami pochodzącymi z okolic ujścia cewki moczowej. Nieprawidłowe pobranie może prowadzić do uzyskania wyniku sugerującego zakażenie układu moczowego, mimo że próbka została po prostu zanieczyszczona. Problemem może być również pobieranie moczu podczas miesiączki, ponieważ obecność krwi może utrudnić prawidłową interpretację wyniku.
Istotny jest także czas dostarczenia próbki do laboratorium, ponieważ zbyt długie przechowywanie moczu w temperaturze pokojowej może prowadzić do namnażania bakterii i zmian w jego składzie. Jeżeli wykonujemy posiew moczu, szczególnie ważne jest zachowanie zasad higieny i pobranie materiału do jałowego pojemnika.
9. Czy próbkę można zepsuć również po pobraniu?
Tak! Nawet jeśli pacjent prawidłowo przygotował się do badania, a krew została pobrana zgodnie z procedurą, niewłaściwe przechowywanie lub transport mogą wpłynąć na jakość próbki. Przykładem jest zbyt długie przetrzymywanie krwi przed jej odwirowaniem, co w niektórych sytuacjach może prowadzić do rozpadu krwinek czerwonych, czyli hemolizy. Uwolnione z nich substancje mogą zakłócać oznaczanie wybranych parametrów, na przykład potasu, LDH czy AST.
Znaczenie ma również temperatura przechowywania i czas transportu. Niektóre badania wymagają szybkiego dostarczenia próbki do laboratorium, inne odpowiedniego zabezpieczenia przed światłem lub określonej temperatury. Dlatego nie warto samodzielnie pobierać materiału do badań, jeżeli laboratorium nie przewiduje takiej możliwości i nie przekazało odpowiednich instrukcji.
Jak przygotować się do badań? Krótka lista dla każdego pacjenta
Aby uniknąć niepotrzebnych błędów i konieczności powtarzania badań, warto pamiętać o kilku prostych zasadach:
- Sprawdź, czy dane badanie wymaga pozostawania na czczo.
- Przed pobraniem pij wodę, ale unikaj kawy, herbaty, soków i napojów energetycznych, jeśli badanie wymaga specjalnego przygotowania.
- Dzień przed badaniem unikaj intensywnego wysiłku fizycznego.
- Nie pij alkoholu przed planowanym pobraniem – najlepiej zachować co najmniej 24-godzinną przerwę, jeśli nie zalecono inaczej.
- Nie pal papierosów bezpośrednio przed badaniem.
- Przyjdź odpowiednio wcześniej, aby spokojnie odpocząć przed pobraniem.
- Poinformuj lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach i suplementach.
- Nie odstawiaj samodzielnie leków.
- Przy badaniu moczu przestrzegaj zasad prawidłowego pobierania i transportu próbki.
- Zawsze stosuj się do indywidualnych zaleceń lekarza i laboratorium.
Podsumowanie – dobry wynik zaczyna się jeszcze przed pobraniem krwi!
Wykonanie badania laboratoryjnego wydaje się prostą czynnością, a w rzeczywistości wiarygodność wyniku zależy od wielu czynników, na które często mamy bezpośredni wpływ.
Niewłaściwa dieta przed badaniem, intensywny trening, odwodnienie, stres, kawa, papierosy czy nieprawidłowe pobranie próbki mogą sprawić, że wynik nie będzie odzwierciedlał rzeczywistego stanu naszego zdrowia.
Warto pamiętać, że nowoczesny sprzęt laboratoryjny nie jest w stanie naprawić wszystkich błędów, które powstały jeszcze przed dostarczeniem próbki do laboratorium.
Dlatego odpowiedzialne przygotowanie do badań jest wspólną sprawą pacjenta, lekarza, osoby pobierającej materiał i diagnosty laboratoryjnego.
Zanim więc następnym razem wybierzesz się na badania, zastanów się nie tylko, jakie badania wykonać, ale również jak się do nich przygotować. Bo dobry wynik zaczyna się nie w laboratorium, lecz od świadomego pacjenta!
Zobacz też: Transfuzjologia i diagnostyka laboratoryjna – przewodnik, Diagnostyka laboratoryjna cukrzycy, Jak stres wpływa na kortyzol, Badanie ogólne moczu (BOM).
Piśmiennictwo
- Dembińska-Kieć A., Naskalski J.W., Solnica B. (red.), Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej, Edra Urban & Partner, Wrocław, 2017.
- Solnica B. (red.), Diagnostyka laboratoryjna, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa, 2019.
- Guder W.G., Narayanan S., Wisser H., Zawta B., Próbki: od pacjenta do laboratorium. Wpływ zmienności przedanalitycznej na jakość wyników badań laboratoryjnych, red. M. Woźniak, MedPharm Polska, Wrocław, 2012.
- Sztefko K., Medyczne laboratorium diagnostyczne w praktyce, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa, 2021.
- Brunzel N.A., Diagnostyka laboratoryjna moczu i innych płynów ustrojowych, Edra Urban & Partner, Wrocław, 2016.
- Krajowa Izba Diagnostów Laboratoryjnych, Polskie Towarzystwo Diagnostyki Laboratoryjnej, Wspólne zalecenia EFLM-COLABIOCLI dotyczące pobierania krwi żylnej, Warszawa, 2018. Dokument KIDL. Wersja oryginalna: Simundic A.M. i wsp., Joint EFLM-COLABIOCLI Recommendation for venous blood sampling. Clin Chem Lab Med 2018; 56(12): 2015–2038, doi:10.1515/cclm-2018-0602, PMID: 30004902.
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani diagnosty laboratoryjnego. Wynik badania zawsze ocenia się razem z objawami, wywiadem i wcześniejszymi wynikami.
Zdjęcie poglądowe: pobranie krwi żylnej systemem próżniowym. Fot. MatthewLammers, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; kadrowanie Biomist.
Ten artykuł należy do zbioru: Transfuzjologia, hematologia i diagnostyka laboratoryjna – wszystkie artykuły →
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Biologia →