Jednym z najistotniejszych wyzwań współczesnej medycyny są choroby cywilizacyjne, dotyczące szybko rozwijających się oraz wysokorozwiniętych państw, również Polski. Należy do nich cukrzyca, określana jako ,,plaga XXI wieku’’, na którą zachorowalność nieustannie wzrasta. Uwarunkowane jest to równoległym wzrostem otyłości w populacji, co ma związek ze współczesnym trybem życia. Osoby z nadwagą stanowią nawet do 80% chorych na cukrzycę typu 2. Za przyczynę występowania otyłości uznaje się szereg czynników genetycznych oraz środowiskowych a choroba ta charakteryzowana jest jako patologiczne nagromadzenie się tkanki tłuszczowej w organizmie. Zwiększona ilość wolnych kwasów tłuszczowych, których źródłem jest tkanka tłuszczowa, odgrywa ważną rolę w progresji insulinooporności, typowej dla cukrzycy insulinoniezależnej. Z cukrzycą związanych jest szereg powikłań dotyczących wielu układów oraz narządów. Spośród nich można wyróżnić nagle pojawiające się powikłania ostre, wynikające z nieprawidłowego wyrównania cukrzycy i ostrego niedoboru insuliny oraz powikłania przewlekłe, pojawiające się w miarę trwania cukrzycy i obejmujące zmiany o charakterze neuropatii, mikroangiopatii (retinopatia, nefropatia) oraz makroangiopatii (choroba niedokrwienna serca, udar mózgu, miażdżyca). Stąd niezwykle ważne jest odpowiednio wczesne rozpoznanie choroby oraz wdrożenie leczenia. W tym celu konieczne jest wykonanie badań laboratoryjnych w ramach diagnostyki i kontroli cukrzycy oraz ich odpowiednia interpretacja.
Diagnostyka laboratoryjna
Rozpoznanie cukrzycy oraz stanu poprzedzającego rozwinięcie się cukrzycy oparte jest na stwierdzeniu podwyższonego poziomu glukozy we krwi. Próbka krwi powinna zostać pobrana do probówki z EDTA (ethylenediaminetetraacetic acid), który jest antykoagulantem a badanie powinno zostać wykonane w ciągu godziny od pobrania. W sytuacji, gdy przewidywany czas wykonania analizy może ulec wydłużeniu należy dodatkowo zastosować inhibitor glikolizy taki jak fluorek sodu lub jodooctan sodu [1].
Cukrzycę można zdiagnozować na podstawie:
- glikemii przygodnej – w przypadku, gdy próbka krwi pobrana została niezależnie od momentu ostatniego posiłku. Wówczas konieczne jest stwierdzenie występowania objawów sugerujących występowanie hiperglikemii oraz uzyskanie wyniku stężenia glukozy ≥200 mg/dL (≥ 11,1 mmol/l).
- glikemii na czczo – krew pobrana, gdy od spożycia ostatniego posiłku upłynęło 8-14 godzin. Aby stwierdzić cukrzycę konieczne jest dwukrotne oznaczenie stężenia glukozy we krwi i uzyskanie każdorazowo wartości ≥ 126 mg/dL (≥ 7,0 mmol/l). Badanie musi zostać przeprowadzone koniecznie w laboratorium a nie na glukometrze. Ważne, aby laboratorium, w którym wykonuje się takie oznaczenie, było certyfikowane, tzn. korzystało z metody, której dokładność jest regularnie kontrolowana.
- glikemii w 120 minucie doustnego testu tolerancji glukozy (OGTT) – gdy stężenie glukozy po upływie 2 godzin od obciążenia 75 g glukozy wynosi ≥ 200 mg/dL [1,2,3].
Doustny test tolerancji glukozy
Zwany również testem obciążenia glukozą lub krzywą cukrową, polega na dwukrotnym oznaczeniu stężenia glukozy we krwi żylnej, pobranej na czczo oraz 2 godziny po wypiciu 75 g glukozy. W chwili przeprowadzania OGTT pacjent powinien pozostać w spoczynku i nie opuszczać miejsca jego wykonywania. Nie wolno wówczas spożywać pokarmów ani napojów oraz palić wyrobów tytoniowych. Przed wykonaniem badania nie należy w sposób radykalny zmieniać diety, gdyż może to zaburzyć wynik oznaczenia. Ponadto badania nie przeprowadza się u osób z ostrą infekcją lub przyjmujących leki, które mogą wpływać na stężenie cukru we krwi. Doustny test tolerancji glukozy jest wskazany, gdy uzyskana wartość glikemii na czczo pozostaje prawidłowa, ale stwierdza się cechy zespołu metabolicznego bądź występuje glukozuria. Dodatkowo wskazaniem jest nieprawidłowa glikemia na czczo (100-125 mg/dL). Badanie to staje się również pomocne w przypadku diagnostyki cukrzycy ciężarnych [1,3].
Odsetek hemoglobiny glikowanej
Zgodnie z zaleceniami American Diabetes Association (ADA) cukrzycę można również rozpoznać posługując się oznaczeniem hemoglobiny glikowanej HbA1c. Jest to hemoglobina występująca we krwi, która uległa procesowi tzw. glikacji, czyli przyłączenia glukozy do białka występującego w hemoglobinie. Odsetek HbA1c jest tym większy, im większe było średnie stężenie glukozy w czasie 3 miesięcy poprzedzających badanie. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego (PTD) również rekomendują oznaczenie hemoglobiny glikowanej w laboratorium metodą certyfikowaną w NGSP (National Glycohemoglobin Standarization Program) [2,3]. Od 2021 roku można w Polsce uznawać wartość HbA1c ≥ 6,5% (48 mmol/mol) jako kryterium, którego spełnienie upoważnia do rozpoznania cukrzycy. Za stan przedcukrzycowy uznaje się odsetek HbA1c w zakresie 5,7-6,4%. HbA1c jest to wskaźnik retrospektywny, który dostarcza informacji o średnim stężeniu glukozy obejmującym kilka miesięcy poprzedzające badanie (średnio ostatnie 3 miesiące), dlatego też odgrywa istotną rolę w monitorowaniu glikemii u pacjenta. Podany okres czasu wiąże się ze średnim czasem przeżycia krwinki czerwonej (erytrocytu), który zawiera hemoglobinę. Erytrocyt przeżywa w naszym organizmie ok. 120 dni. Do zalet oznaczeń HbA1c należy również mniejsza zmienność wewnątrzosobnicza oraz mniejsza podatność na czynniki przedlaboratoryjne a także niezależność wyniku od czynników zewnętrznych (stres, choroba). Oznaczenie można wykonać nie tylko na czczo, ale także po posiłku [4,5]. W diagnostyce cukrzycy nie należy jednak wykonywać oznaczeń HbA1c u osób, u których występują stany mogące zakłócać zależność pomiędzy stężeniem HbA1c a średnią glikemią takie jak: ciąża, okres poporodowy, niedokrwistości, leczenie hemodializami, stosowanie erytropoetyny, zakażenie ludzkim wirusem niedoboru odporności (HIV) [2].
Oznaczenie poziomu fruktozaminy
Alternatywnym dla hemoglobiny glikowanej markerem jest powstała poprzez glikację białek osocza (w 90% albumin) fruktozamina. Marker ten umożliwia retrospektywną ocenę stężenia glukozy w okresie 2-3 tygodni przed pobraniem próbki krwi od pacjenta, ponieważ okres półtrwania albuminy wynosi około 14-21 dni. Oznaczenie fruktozaminy jest wskazane, gdy napotykane są problemy przy oznaczaniu hemoglobiny glikowanej bądź w celu oceny wyrównania cukrzycy ciężarnych. Na wartość diagnostyczną markera mają jednak wpływ schorzenia wywołujące nieprawidłowy obrót białek, dysproteinemie. W powyższych sytuacjach oznaczenie parametru nie jest zasadne i nie powinno być praktykowane [6,7].
Oznaczenie stężenia przeciwciał
W przypadku cukrzycy typu 1 diagnostyka laboratoryjna opiera się także na oznaczaniu genotypu HLA oraz wykrywaniu typowych dla schorzenia autoprzeciwciał. Są to: przeciwciała przeciw antygenom komórek ß wysp trzustki, inaczej przeciwwyspowe (islet cell antibody – ICA), przeciwciała przeciw dekarboksylazie kwasu glutaminowego (gamma-glutamic acid decarboxylase – anty-GAD), przeciwciała przeciw insulinie (insulin autoantibodies – IAA), przeciwciała przeciw fosfatazom tyrozyny (IA-2) i przeciwciała przeciw transporterowi cynku (ZnT8). Natomiast w cukrzycy typu 2 badania laboratoryjne obejmują oznaczanie poziomu insuliny na czczo, ocenę mikroalbuminurii, wskaźników funkcji nerek, stężenia sodu i potasu oraz ocenę lipidogramu [1].
Oznaczenie peptydu C
Jako parametru różnicującego oba typy cukrzycy wykorzystywane jest często oznaczenie peptydu C. Jest to fragment łańcucha proinsuliny, będącej jedną z początkowych postaci wytwarzanej przez komórki β wysp trzustkowych insuliny. Peptyd C jest odłączany od cząsteczki proinsuliny podczas jej przekształcania w insulinę, a jego stężenie odzwierciedla stężenie insuliny wytwarzanej przez organizm. Stanowi wskaźnik funkcji wydzielniczej komórek β wysp Langerhansa, który umożliwia także dokonanie ogólnej oceny występowania oporności na insulinę. Do manifestacji objawów cukrzycy typu 1 dochodzi w chwili uszkodzenia około 80-90% komórek beta, stąd niski poziom peptydu C. Natomiast w cukrzycy typu 2 na początku stężenie peptydu C jest podwyższone w efekcie intensyfikacji wydzielania insuliny. Z czasem jednak uszkodzenie komórek beta skutkuje obniżeniem stężenia peptydu C w wyniku zmniejszenia wydzielania insuliny [8].
Autor: mgr Adriana Muła-Flis
Bibliografia:
[1] Szutowicz A., Raszei-Specht A.: Diagnostyka laboratoryjna. Tom 1. 2009;
[2] Polskie Towarzystwo Diabetologiczne: Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2021. Diabetol. Prakt., 2021; 7: 1-121;
[3] Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą-2025. Curr Top Diabetes, 2025; 5(1)
[4] Cox M.E., Edelman D.: Testy przesiewowe i diagnostyczne w cukrzycy typu 2. Diabetol. po dyplomie, 2010; 7: 34–39;
[5] Pietrasik P., Moczulski D.: Diagnostyka cukrzycy z wykorzystaniem hemoglobiny glikowanej w trakcie hospitalizacji ze szczególnym uwzględnieniem chorych z hiperglikemią na czczo. Hygeia Public Heal., 2018; 53: 299–306;
[6] Gumprecht J., Cichocka E.: Is HbA1c the only choice? Alternative biomarkers for glycaemic control assessment. Clin. Diabetol., 2017; 6: 136–141;
[7] Wright L., Hirsch I.: Praktyczne zastosowanie u chorych na cukrzycę markerów wyrównania metabolicznego: HbA1C, 1,5-anhydroglucytolu, białek glikowanych fruktozaminy i albuminy glikowanej. Diabetol. po dyplomie, 2012; 9: 31–38;
[8] Otto-Buczkowska E.: Przydatność oznaczania peptydu C w diabetologii. Pediatr Endocrinol Diabetes Metab, 2014; 20: 63–68;
