Kontrola serologiczna w świetle standardu organizacyjnego opieki okołoporodowej – aktualne wytyczne

Od 7 maja 2026 r. obowiązuje zmieniony standard organizacyjny opieki okołoporodowej. Zmienił się m.in. harmonogram badań przeciwciał odpornościowych u ciężarnych RhD ujemnych: zamiast kontroli w 21.–26. i 27.–32. tygodniu ciąży przewidziano jedno badanie między 24. a 28. tygodniem. Trzy diagnostki laboratoryjne, pracujące na co dzień w pracowniach immunologii transfuzjologicznej, wyjaśniają, co wynika z nowych wytycznych i dlaczego kobiety RhD dodatnie pozostają poza systemową kontrolą przeciwciał.

Aktualne zalecenia dotyczące opieki okołoporodowej w Polsce regulowane są przez Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 sierpnia 2018 r. w sprawie standardu opieki okołoporodowej z późniejszymi zmianami – najnowsze wprowadzone 7 maja 2026 r.

Dotyczy opieki nad kobietami w okresie ciąży, porodu, połogu oraz nad noworodkiem. Określa zakres świadczeń profilaktycznych, konsultacji medycznych, badań diagnostycznych oraz promocję zdrowia.

Jednym z podstawowych badań diagnostycznych w trakcie ciąży jest oznaczenie grupy krwi oraz badanie przeciwciał odpornościowych do antygenów krwinek czerwonych. Badanie przeciwciał odpornościowych u kobiet w ciąży ma przede wszystkim wykryć te kobiety, u których doszło do immunizacji antygenami erytrocytarnymi odziedziczonymi przez płód po ojcu. W sytuacji gdy zostaną wykryte przeciwciała o istotnym znaczeniu w immunopatologii ciąży, należy regularnie kontrolować ich miano w surowicy matki zgodnie z zaleceniami Pracowni Badań Konsultacyjnych RCKiK oraz lekarza.

Badanie przeciwciał anty-D u kobiet RhD-(ujemny) służy kwalifikacji do podania immunoglobuliny anty-RhD, w celu immunoprofilaktyki konfliktu w zakresie antygenu D z układu Rh.

Kontrola serologiczna u kobiet RhD- (ujemnych)

Antygen D jest najsilniejszym immunogenem, ale też jedynym dla którego od lat wdrożona jest skuteczna profilaktyka w postaci preparatu immunoglobuliny anty-RhD. Obecnie tylko 0,3% wszystkich ciąż kończy się zrealizowanym konfliktem w zakresie antygenu RhD. Zawdzięczamy to wprowadzeniu obowiązkowego podawania immunoglobuliny RhD śródciążowo (28-30 tydzień ciąży). Warunkiem kwalifikacji jest ujemny wynik badania przeciwciał anty-D z układu Rh u kobiety RhD- (ujemnej).

Według standardów organizacyjnych opieki okołoporodowej z 2018 roku, harmonogram badań serologicznych wyglądał następująco:

• do 10 tygodnia ciąży – badanie grupy krwi i Rh, o ile ciężarna nie posiada odpowiednio udokumentowanego badania grupy krwi oraz przeciwciał odpornościowych do antygenów krwinek czerwonych,
• 21-26 tydzień ciąży – badanie przeciwciał odpornościowych u kobiet RhD ujemnych,
• 27-32 tydzień ciąży – badanie przeciwciał odpornościowych u kobiet RhD ujemnych.

Po aktualizacji wytycznych z 7 maja 2026 roku, zrezygnowano z terminu kontroli serologicznej u kobiet RhD ujemnych między 21 a 26 tygodniem ciąży. W zamian za to wprowadzono kontrolę między 24 a 28 tygodniem ciąży i jest to ostatnie przewidziane w standardach badanie serologiczne u kobiety RhD ujemnej, które służy do zakwalifikowania do immunoprofilaktyki konfliktu w zakresie antygenu RhD.

Według wytycznych z 2018 roku badanie przeciwciał odpornościowych w 21-26 tygodniu ciąży pozwalało na wcześniejsze wykrycie przeciwciał anty-D w porównaniu do wytycznych z 2026 roku, w których 24-28 tydzień ciąży to ostatni termin kontroli – po tym czasie kobieta RhD ujemna nie jest już kontrolowana do samego porodu.

Kontrola serologiczna u kobiet RhD+ (dodatnich)

Według wytycznych wynikających ze standardów organizacyjnych opieki okołoporodowej, kobieta RhD dodatnia ma przewidzianą wyłącznie 1 kontrolę serologiczną w czasie trwania ciąży – do 10 tygodnia ciąży, o ile nie posiada już wcześniejszego potwierdzonego wyniku badania grupy krwi. Co to oznacza w praktyce? Jeśli kobieta w ciąży dysponuje potwierdzonym wynikiem grupy krwi z poprzedniej ciąży, to w obecnej ciąży lekarz może uznać, że wynik z poprzedniej ciąży jest wystarczający i nie zleci jej kontroli serologicznej. Każda kobieta RhD dodatnia będąca w ciąży, tak samo jak RhD ujemna, jest narażona na alloimmunizację.

Kobiety RhD dodatnie niejako wypadają z systemowej kontroli obecności przeciwciał odpornościowych w surowicy. Czy może to wpłynąć na bezpieczeństwo ciąży? Istotnym jest, że antygenem najbardziej immunogennym jest antygen D z układu Rh, a kobiety RhD-(ujemne) są uwzględnione w wytycznych. Należy jednak pamiętać, że realizacja konfliktu serologicznego, czyli wytworzenie przeciwciał odpornościowych do antygenów, których matka nie posiada a płód dziedziczy od ojca, dotyczy również kobiet RhD+(dodatni).

Przeciwciała anty-K z układu Kell, anty-c, anty-E z układu Rh są przeciwciałami, które mają znaczenie w immunopatologii ciąży i mogą wywoływać Chorobę Hemolityczną Płodu/Noworodka o dużym nasileniu, kończącą się transfuzjami wewnątrzmacicznymi lub uzupełniającymi.

Podsumowanie

Badanie serologiczne w ramach opieki okołoporodowej koncentruje się na kobietach RhD-(ujemnych). Kobiety RhD+(dodatnie) zostały wyłączone z systemowej kontroli, co może budzić niepokój o nadzór nad ciążą oraz o to czy konflikt matczyno-płodowy zostanie wykryty. W standardach wspomniane jest o czynnikach ryzyka powikłań okołoporodowych, wśród których wymieniony jest konflikt serologiczny, jako identyfikowalny przez wykonanie badań. W treści rozporządzenia brak natomiast bezpośrednich wskazań do wykonania kontroli przeciwciał odpornościowych u wszystkich kobiet będących w ciąży.

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem prowadzącym ciążę. Lekarz może zlecić dodatkowe badania przeciwciał poza harmonogramem standardu.

Zobacz też: choroba hemolityczna płodu i noworodka · diagnostyka konfliktu matczyno-płodowego w układzie ABO · transfuzjologia i diagnostyka laboratoryjna – przewodnik

Podstawa prawna i źródła

• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 sierpnia 2018 r. w sprawie standardu organizacyjnego opieki okołoporodowej (Dz.U. 2018 poz. 1756; tekst jednolity Dz.U. 2023 poz. 1324).
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 23 października 2025 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie standardu organizacyjnego opieki okołoporodowej – Dz.U. 2025 poz. 1525, ogłoszone 6.11.2025, weszło w życie 7.05.2026 (po 6 miesiącach od ogłoszenia).
• Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2026 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia w sprawie standardu organizacyjnego opieki okołoporodowej – Dz.U. 2026 poz. 1140.
• Tekst autorek z 4.11.2026; redakcja Biomist dodała lead, tabelę zestawiającą harmonogramy, podstawę prawną i odnośniki.

Zdjęcie wyróżniające: karta żelowa do oznaczania grupy krwi metodą aglutynacji kolumnowej (grupa 0 RhD dodatnia) – zdjęcie poglądowe. Fot. SpicyMilkBoy, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; kadrowanie Biomist.