Autotransfuzja – drugie życie własnej krwi. Nowoczesna metoda ograniczania przetaczania krwi od dawców

Wstęp

Krew jest jednym z najcenniejszych zasobów ludzkiego organizmu. Odpowiada za transport tlenu, uczestniczy w procesach odpornościowych i umożliwia prawidłowe funkcjonowanie narządów. W przypadku poważnego krwotoku jej utrata może stanowić bezpośrednie zagrożenie życia. Jednym ze sposobów uzupełniania niedoboru krwi jest transfuzja krwi i jej składników pochodzących od dawców. Istnieje jednak również alternatywne rozwiązanie – autotransfuzja, czyli przetoczenie pacjentowi jego własnej krwi.

Czym jest autotransfuzja?

Autotransfuzja jest to zabieg przetoczenia krwi lub jej składników, w którym pacjent jest jednocześnie dawcą i biorcą. W przeciwieństwie do transfuzji allogenicznej, podczas której wykorzystuje się krew innego człowieka, autotransfuzja umożliwia ponowne wykorzystanie materiału pochodzącego od samego pacjenta.

W praktyce klinicznej wyróżnia się kilka metod autotransfuzji:

1. pobranie krwi przed planowanym zabiegiem (donacja przedoperacyjna) i przechowanie jej do późniejszego wykorzystania;
2. hemodylucja normowolemiczna;
3. przetoczenie krwi własnej wynaczynionej:
   • z pola operacyjnego (autotransfuzja śródoperacyjna),
   • z drenu rany operacyjnej (autotransfuzja pooperacyjna).

Autotransfuzja przedoperacyjna

Chorymi kwalifikującymi się do tego rodzaju autotransfuzji są chorzy, u których przewiduje się wykonanie zabiegów związanych ze znaczną utratą krwi. Są to z reguły zabiegi chirurgiczne z 90% prawdopodobieństwem przetoczenia składników krwi. Czynnikiem decydującym w kwalifikacji chorego do autotransfuzji jest aktualny stan kliniczny. Bezwzględnymi przeciwwskazaniami są:

• niskie stężenie hemoglobiny – poniżej 11 g/dl,
• aktywne zakażenia bakteryjne lub zagrożenie takimi zakażeniami, np. w przypadku otwartego skaleczenia bądź rany, przebytego w ciągu 24 godzin zabiegu usunięcia zęba, cewnika założonego na stałe do pęcherza moczowego lub leczenia antybiotykami,
• choroby serca,
• zaburzenia neurologiczne.

Pobranie krwi własnej do autotransfuzji może odbywać się co 3–7 dni u chorych, u których nie stwierdza się niedokrwistości. Ostatnie pobranie należy przeprowadzić najpóźniej 72 godziny przed planowanym zabiegiem. Objętość pobieranej krwi zależna jest od masy ciała chorego. Standardowo pobiera się 450 ml (masa ciała ≥ 50 kg). Wskazania do przetoczenia krwi autologicznej są podobne do wskazań obowiązujących dla krwi allogenicznej.

Hemodylucja śródoperacyjna

Hemodylucja normowolemiczna jest metodą autotransfuzji polegającą na pobraniu krwi pełnej chorego przed rozpoczęciem zabiegu chirurgicznego z jednoczesnym wyrównaniem objętości krwi krążącej. Najczęściej stosowanymi płynami w hemodylucji są krystaloidy i roztwory koloidów. Liczba pobranych jednorazowo jednostek krwi pełnej zależy od:

• stanu klinicznego pacjenta,
• szacowanej objętości utraconej krwi podczas zabiegu,
• stężenia hemoglobiny,
• całkowitej objętości krwi chorego.

Zaletą hemodylucji normowolemicznej jest mniejsza utrata krwinek czerwonych, ponieważ chory traci śródoperacyjnie krew o niższym wskaźniku hematokrytowym.

Pobraną krew przetacza się choremu po zakończeniu zabiegu chirurgicznego, rozpoczynając od ostatniej pobranej jednostki krwi. Ostatnia przetoczona jednostka (pierwsza pobrana) zawiera krew o najwyższych wartościach hematokrytu, najwyższych stężeniach osoczowych czynników krzepnięcia oraz najwyższej liczbie krwinek płytkowych.

Jak przebiega śródoperacyjna autotransfuzja?

Wyobraźmy sobie pacjenta poddawanego rozległej operacji, podczas której istnieje ryzyko znacznej utraty krwi. W takich okolicznościach możliwe jest wykorzystanie specjalistycznego urządzenia do odzyskiwania krwinek czerwonych.

Pierwszym etapem jest zebranie krwi z pola operacyjnego za pomocą odpowiedniego układu ssącego. Następnie krew trafia do urządzenia, w którym stosuje się środek zapobiegający krzepnięciu.

Kolejnym etapem jest filtrowanie, a w odpowiednich systemach również wirowanie i płukanie krwinek czerwonych. Proces ten pozwala oddzielić je od części osocza, pozostałości płynów i innych niepożądanych substancji. Przygotowana w ten sposób zawiesina krwinek czerwonych może zostać ponownie podana pacjentowi, jeżeli istnieją wskazania kliniczne i spełnione są wymagania bezpieczeństwa.

Nie każda krew utracona podczas zabiegu nadaje się do odzyskania. Jej wykorzystanie zależy między innymi od rodzaju operacji, możliwości zanieczyszczenia materiału oraz zastosowanych procedur. Dlatego autotransfuzja wymaga odpowiedniego sprzętu, przeszkolonego personelu i właściwego nadzoru.

Metoda ograniczona jest do zabiegów chirurgicznych, w których spodziewana utrata krwi przekracza 20% całkowitej objętości krwi krążącej. Przetaczanie krwi wynaczynionej znajduje zastosowanie w zabiegach kardiochirurgicznych, neurochirurgicznych i w chirurgii naczyniowej.

Gdzie stosuje się autotransfuzję?

Autotransfuzja znajduje zastosowanie przede wszystkim w tych dziedzinach medycyny, w których istnieje ryzyko znacznej utraty krwi.

Jednym z najważniejszych obszarów jest kardiochirurgia, gdzie podczas operacji serca i dużych naczyń krwionośnych może dochodzić do znacznego krwawienia. Metodę tę wykorzystuje się również w ortopedii, na przykład podczas niektórych rozległych operacji kręgosłupa i dużych stawów, a także w chirurgii naczyniowej i urazowej.

Szczególną sytuacją jest leczenie pacjentów, u których trudno znaleźć zgodny składnik krwi od dawcy, między innymi z powodu rzadkiej grupy krwi lub obecności przeciwciał utrudniających dobór krwi.

Wybór metody zależy od indywidualnej sytuacji klinicznej. Autotransfuzja nie jest konieczna podczas każdej operacji i nie zastępuje wszystkich innych sposobów leczenia krwotoku.

Korzyści wynikające z autotransfuzji

Jedną z najważniejszych zalet autotransfuzji jest możliwość ograniczenia wykorzystania krwi pochodzącej od dawców. Ma to znaczenie zarówno dla pacjenta, jak i dla systemu ochrony zdrowia, który musi zapewnić odpowiednią dostępność preparatów krwi.

Wykorzystanie własnej krwi może ograniczyć ryzyko niektórych powikłań związanych z transfuzją allogeniczną, zwłaszcza reakcji wynikających z niezgodności immunologicznej. Nie oznacza to jednak całkowitego wyeliminowania ryzyka transfuzji.

Korzyści te wpisują się w koncepcję Patient Blood Management (PBM), czyli kompleksowego zarządzania krwią pacjenta. Strategia ta obejmuje między innymi rozpoznawanie i leczenie niedokrwistości przed operacją, ograniczanie utraty krwi podczas zabiegu oraz racjonalne podejmowanie decyzji o przetaczaniu preparatów krwi.

Czy autotransfuzja jest całkowicie bezpieczna?

Pomimo licznych zalet autotransfuzja nie jest metodą pozbawioną ryzyka. Krew odzyskana z pola operacyjnego może zawierać zanieczyszczenia, pozostałości środków chemicznych lub inne substancje, których ponowne podanie byłoby niebezpieczne.

Z tego względu w niektórych sytuacjach odzyskiwanie krwi jest przeciwwskazane albo wymaga szczególnych procedur. Znaczenie ma między innymi rodzaj zabiegu, obecność zakażenia oraz możliwość zanieczyszczenia krwi materiałem, który nie powinien ponownie trafić do krążenia.

Autotransfuzja nie zawsze zapewnia również wystarczającą ilość krwi. W przypadku masywnego krwotoku pacjent może nadal potrzebować preparatów od dawców. Z kolei wcześniejsze pobranie krwi przed operacją może przyczynić się do obniżenia stężenia hemoglobiny i nie zawsze przynosi korzyści.

Dlatego bezpieczeństwo tej metody zależy od właściwej kwalifikacji pacjenta, odpowiedniego przygotowania krwi oraz przestrzegania procedur medycznych.

Autotransfuzja a zarządzanie krwią pacjenta

Autotransfuzję należy rozpatrywać w szerszym kontekście współczesnej transfuzjologii. Jej celem nie jest wyłącznie odzyskiwanie krwi, lecz także ograniczanie jej niepotrzebnej utraty i poprawa bezpieczeństwa leczenia.

W praktyce oznacza to, że nowoczesne postępowanie okołooperacyjne powinno uwzględniać kilka uzupełniających się działań: leczenie niedokrwistości przed operacją, stosowanie technik ograniczających krwawienie, odzyskiwanie krwi tam, gdzie jest to uzasadnione, oraz przetaczanie składników krwi zgodnie ze wskazaniami klinicznymi.

Autotransfuzja jest zatem częścią szerszego podejścia, w którym celem jest możliwie najlepsze wykorzystanie zasobów własnego organizmu przy jednoczesnym zachowaniu bezpieczeństwa pacjenta.

Przyszłość autotransfuzji

Rozwój technologii medycznych umożliwia coraz sprawniejsze odzyskiwanie i przygotowywanie krwi do ponownego podania. Jednocześnie rośnie znaczenie strategii, które pozwalają ograniczać zapotrzebowanie na transfuzje i lepiej przygotowywać pacjentów do zabiegów operacyjnych.

Dalszy rozwój autotransfuzji będzie zależał od doskonalenia urządzeń, procedur bezpieczeństwa oraz oceny skuteczności metody w poszczególnych rodzajach operacji. Istotne pozostaje również edukowanie personelu medycznego i rozwijanie programów zarządzania krwią pacjenta.

Ważnym zadaniem współczesnej medycyny jest określenie, którzy pacjenci odnoszą największe korzyści z autotransfuzji oraz w jakich warunkach można ją stosować najbezpieczniej.

Podsumowanie

Autotransfuzja stanowi istotny element rozwoju nowoczesnej transfuzjologii. Umożliwia wykorzystanie własnej krwi pacjenta i może ograniczać konieczność stosowania preparatów pochodzących od dawców. Szczególne znaczenie ma śródoperacyjne odzyskiwanie krwinek czerwonych podczas zabiegów związanych z ryzykiem znacznej utraty krwi.

Polska literatura medyczna, obejmująca zarówno wcześniejsze opracowania poświęcone autotransfuzji, jak i nowsze publikacje dotyczące zarządzania krwią pacjenta, wskazuje na znaczenie racjonalnego i bezpiecznego wykorzystywania krwi w leczeniu [1–4].

Należy jednak pamiętać, że autotransfuzja nie jest rozwiązaniem uniwersalnym. Jej zastosowanie wymaga indywidualnej oceny pacjenta, uwzględnienia rodzaju zabiegu oraz przestrzegania odpowiednich procedur. Właściwie dobrana może stanowić ważne uzupełnienie współczesnych metod leczenia okołooperacyjnego.

Zobacz też: Produkty krwiopochodne stosowane w transfuzji, Parametry morfologiczne krwi jako kluczowy element kwalifikacji dawców krwi, Metody inaktywacji czynników zakaźnych w krwi i jej składnikach, Transfuzjologia i diagnostyka laboratoryjna – przewodnik.

Autor: mgr Izabela Katroń-Kamińska

Bibliografia

1. Nowicki P., Kłos M.: Autotransfuzja – jej rola w leczeniu krwią. Acta Haematologica Polonica 1986; 17(3–4): 147–153.
2. Pluta A., Gutkowski K.: Śródoperacyjna autotransfuzja krwinek czerwonych. Chirurgia Polska 2007; 9(1): 43–50.
3. Kwiatkowska M., Jonczyk A., Krzych Ł.J.: Transfuzja krwi – czy zawsze jest niezbędna? Strategia Zarządzania Krwią Pacjenta (Patient Blood Management) jako kompleksowy model ograniczania niepotrzebnych przetoczeń krwi. Anestezjologia i Ratownictwo 2024; 18(2): 126–133, doi:10.53139/AIR.20241816.
4. Pogłód R.: Zarządzanie krwią pacjenta. Laboratorium Medyczne 2018.
5. Instytut Hematologii i Transfuzjologii w Warszawie: materiały dotyczące transfuzjologii i bezpieczeństwa krwiolecznictwa, ihit.waw.pl.
6. Korsak J., Fabijańska-Mitek J., Jędrzejczak W.W., Nowacka E., Radziwon P., Rzepecki P.: Wytyczne w zakresie leczenia krwią i jej składnikami oraz produktami krwiopochodnymi w podmiotach leczniczych. Wydanie III. Ministerstwo Zdrowia, Wojskowy Instytut Medyczny, Narodowe Centrum Krwi, PZWL, Warszawa 2020.

Zdjęcie główne: pojemnik z krwią podczas przetaczania. Fot. autor nieznany (Wikimedia Commons, „Blood bag 2020”), licencja CC0 (kadr).