MikroRNA jako biomarkery jakości składników krwi przeznaczonych do transfuzji – aktualny stan wiedzy i perspektywy zastosowania

Autor: mgr Mateusz Witkowski, diagnosta laboratoryjny

W skrócie:

• Podczas przechowywania krwinki czerwone i płytki krwi ulegają zmianom określanym jako storage lesion, które pogarszają jakość preparatów.
• MikroRNA (miRNA) to niewielkie, niekodujące cząsteczki RNA regulujące ekspresję genów. Ich profil w koncentratach krwinek czerwonych (KKCz) i płytkowych (KKP) zmienia się wraz z czasem przechowywania.
• Cząsteczki miRNA są stabilne, a ich oznaczanie jest możliwe powszechnie dostępnymi metodami, dlatego rozważa się je jako biomarkery jakości składników krwi.
• Wiedza w tym zakresie pozostaje ograniczona, a metoda wymaga dalszych badań.

Wstęp

Transfuzje krwi odgrywają istotną rolę we współczesnej medycynie, każdego dnia ratując życie wielu pacjentom na całym świecie. Są one jedną z najczęściej stosowanych metod leczenia zarówno ostrej, jak i przewlekłej anemii. Najczęściej przetaczanym składnikiem krwi jest koncentrat krwinek czerwonych. Jego przechowywanie ułatwia zapewnienie odpowiednich zapasów i zwiększa bezpieczeństwo systemu krwiolecznictwa.

W trakcie przechowywania krwinki czerwone pozostają aktywne metabolicznie, co prowadzi do gromadzenia produktów ubocznych oraz zmian biologicznych i immunologicznych określanych mianem storage lesion [1]. Obejmują one między innymi obniżenie stężenia ATP i 2,3-difosfoglicerynianu, nasilenie stresu oksydacyjnego, uszkodzenie błony komórkowej i wzrost hemolizy. Dochodzi również do zmian właściwości błony komórkowej, zaburzeń reologicznych, utraty węglowodanów błonowych, utleniania lipidów i białek oraz zmniejszenia zdolności hemoglobiny do oddawania tlenu [1,2]. Wszystkie te procesy pogarszają jakość przechowywanych krwinek czerwonych, ograniczając ich zdolność do przenoszenia tlenu. W efekcie część przetoczonych krwinek jest szybciej usuwana z krążenia, co może prowadzić do niekorzystnych następstw klinicznych.

Stosowanie długo przechowywanych koncentratów krwinek czerwonych wiąże się z wyższym ryzykiem powikłań, takich jak zwiększona zachorowalność i śmiertelność, szczególnie u noworodków i niemowląt po masywnych transfuzjach krwi. Podwyższone stężenie potasu w przechowywanych preparatach może sprzyjać występowaniu zaburzeń rytmu serca i hiperkaliemii, a u pacjentów po urazach może zwiększać ryzyko zakrzepicy żył głębokich oraz zakażeń bakteryjnych [1,2,3].

Koncentraty krwinek płytkowych są również jednym z podstawowych składników krwi wykorzystywanych w transfuzjologii. Maksymalny czas ich przechowywania wynosi pięć dni. W tym okresie muszą być utrzymane w temperaturze pokojowej oraz poddawane nieprzerwanemu łagodnemu mieszaniu. Ze względu na wysokie ryzyko zanieczyszczenia bakteryjnego nie zaleca się wydłużania czasu ich przechowywania.

Większość zmian zachodzących w trakcie przechowywania płytek krwi jest związana z ich aktywacją, wywołaną między innymi kontaktem z obcymi powierzchniami, obniżeniem pH oraz nasileniem glikolizy beztlenowej prowadzącej do nagromadzenia mleczanu. Proces apoptozy płytek krwi jest następstwem degradacji białek cytoszkieletu, wyczerpania zasobów ATP, aktywacji kaspaz oraz obniżenia potencjału błony mitochondrialnej. Zmiany określane jako platelet storage lesions znacząco pogarszają jakość płytek, a w konsekwencji mogą ograniczać ich skuteczność terapeutyczną po przetoczeniu [4,5].

Bezpieczeństwo i efektywność transfuzji krwi zależą nie tylko od właściwego doboru składników krwi, lecz również od utrzymania ich odpowiedniej jakości w trakcie przechowywania. Liczne badania koncentrują się na wyjaśnieniu mechanizmów odpowiedzialnych za zmiany zachodzące w krwinkach czerwonych i płytkach krwi. Jednym z proponowanych mechanizmów regulacyjnych jest molekularna kontrola z udziałem mikroRNA (miRNA), które odgrywają istotną rolę w procesach zachodzących podczas przechowywania tych składników krwi [1,3,4,5,6].

MikroRNA (miRNA, ang. micro ribonucleic acid) – definicja i charakterystyka cząsteczek

MikroRNA (miRNA) stanowią grupę niewielkich, niekodujących cząsteczek RNA, których podstawową funkcją jest regulacja ekspresji genów. Powstają w wyniku transkrypcji sekwencji DNA do pierwotnych transkryptów pri-miRNA, które ulegają kolejnym etapom obróbki, prowadząc do powstania pre-miRNA oraz dojrzałych cząsteczek miRNA.

Dojrzałe miRNA mają zazwyczaj długość 22 nukleotydów i najczęściej wiążą się z regionem 3’UTR docelowego mRNA. Wykazano jednak, że mogą oddziaływać z innymi fragmentami transkryptów, w tym z regionem 5’UTR, sekwencją kodującą oraz promotorami genów. Dzięki temu uczestniczą w regulacji procesów transkrypcji i translacji, a także mogą być transportowane pomiędzy przedziałami komórkowymi.

Odkrycie pierwszego miRNA w 1993 roku przez badaczy Ambrosa i Ruvkuna zapoczątkowało intensywny rozwój badań nad molekularnymi mechanizmami regulacji ekspresji genów. Oddziaływania miRNA z docelowymi genami mają charakter dynamiczny i zależą od wielu czynników. Cząsteczki miRNA mogą być uwalniane do płynów pozakomórkowych i transportowane do komórek docelowych za pośrednictwem egzosomów lub w połączeniu z białkami, uczestnicząc w komunikacji międzykomórkowej. W środowisku pozakomórkowym miRNA pełnią funkcję cząsteczek sygnałowych. Obecność miRNA potwierdzono u wszystkich badanych gatunków zwierząt, a ich udział w ekspresji genów został szeroko opisany w literaturze [7,8,9].

Pochodzenie miRNA w erytrocytach (ang. red blood cells, RBC) i płytkach krwi (ang. platelets, PLT)

Erytrocyty

Dojrzałe erytrocyty, mimo braku jądra komórkowego i rybosomów, zawierają znaczne ilości cząsteczek miRNA. W trakcie ich starzenia się dochodzi do nasilenia stresu oksydacyjnego oraz aktywacji licznych mechanizmów molekularnych i szlaków sygnałowych, co prowadzi do tworzenia mikropęcherzyków, procesu eryptozy i erytrofagocytozy. W ludzkich dojrzałych krwinkach czerwonych zidentyfikowano liczne cząsteczki miRNA, które stanowią dominującą część puli miRNA obecnej we krwi pełnej. Dotychczas opisano około 359 różnych cząsteczek miRNA występujących w erytrocytach. Najwyższym poziomem ekspresji w erytrocytach charakteryzują się: miR-451a, miR-144-3p, miR-16, miR-92a oraz miR-486-5p.

Badania wskazują, że cząsteczki te uczestniczą w regulacji cytoszkieletu erytrocytów, wpływają na ich właściwości biomechaniczne oraz zdolność komórek do radzenia sobie ze stresem oksydacyjnym, co wpływa na ich przeżywalność in vivo. Sugeruje się również, że miRNA w erytrocytach odgrywają istotną rolę w procesie starzenia się. Warto zaznaczyć, że ekspresja miRNA-451 w erytrocytach jest 10⁴ razy wyższa niż w granulocytach. Geny kodujące miR-451 oraz miR-144 są zlokalizowane blisko siebie w genomie człowieka i wspólnie uczestniczą w regulacji różnicowania erytroidalnego. Kompleks miR-144/451 wpływa na elementy szlaku transformującego czynnika wzrostu beta (TGF-β), odgrywającego ważną rolę w procesie erytropoezy [10,11].

Płytki krwi

Płytki krwi są komórkami pozbawionymi jądra komórkowego, jednak zawierają liczne cząsteczki mikroRNA. Aktywacja płytek krwi oraz zachodzące zmiany metaboliczne prowadzą do uwolnienia mikroRNA w egzosomach i mikropęcherzykach. Płytki krwi powstają z megakariocytów w procesie hematopoezy, natomiast ich różnicowanie się określa się mianem megakariopoezy. W przebiegu tych procesów miRNA pełnią ważną funkcję regulacyjną.

Obróbka cząsteczek miRNA zachodzi w cytoplazmie, jednak przewaga dojrzałych cząsteczek miRNA nad ich prekursorami wskazuje, że większość z nich jest przekazywana płytkom krwi bezpośrednio od megakariocytów. W płytkach wykryto również elementy kompleksu odpowiedzialnego za dojrzewanie miRNA, takie jak RNaza III, białko Ago2 oraz TRBP2. Znaczna liczba cząsteczek miRNA w porównaniu do mRNA świadczy o istotnym udziale tych regulatorów w funkcjonowaniu płytek krwi. Jedna cząsteczka mRNA może stanowić miejsce wiązania dla wielu różnych miRNA, co umożliwia precyzyjną kontrolę ekspresji genów.

Wykazano, że 75% wszystkich cząsteczek miRNA obecnych w płytkach krwi należy do pięciu rodzin: let-7, miR-199, miR-103, miR-25 oraz miR-140. Szczególnie wysoka ekspresja dotyczy rodziny let-7 oraz miR-103, które zaliczane są do trzydziestu najliczniej występujących miRNA w płytkach krwi. Wyniki badań sugerują, że cząsteczki te odgrywają kluczową rolę w regulacji procesów biologicznych zachodzących w tych komórkach [4,6].

MikroRNA w koncentratach krwinek czerwonych

Poznanie mechanizmów działania miRNA w krwinkach czerwonych podczas ich przechowywania dostarcza cennych informacji na temat zmian zachodzących w tym okresie. Cząsteczki mikroRNA wpływają na regulację ekspresji genów poprzez degradację mRNA lub hamowanie procesu translacji, dzięki czemu uczestniczą w kontrolowaniu wielu procesów komórkowych, w tym apoptozy. Ich aktywność odgrywa ważną rolę w wyjaśnianiu zmian i uszkodzeń pojawiających się w erytrocytach podczas przechowywania.

Wykazano, że profil ekspresji miRNA w koncentratach krwinek czerwonych ulega istotnym modyfikacjom wraz z wydłużeniem czasu przechowywania. Zidentyfikowano liczne cząsteczki miRNA związane z procesem apoptozy erytrocytów.

Rola poszczególnych cząsteczek

Zmniejszenie ilości miRNA-96 może ograniczać hamowanie apoptozy w dojrzałych erytrocytach, natomiast wzrost ekspresji sprzyja redukcji procesów apoptotycznych. W konsekwencji dochodzi do gromadzenia produktów peroksydacji lipidów oraz wyczerpania rezerw antyoksydacyjnych, co może pogarszać jakość koncentratów krwinek czerwonych przeznaczonych do transfuzji. Stwierdzono, że miRNA-196a pełni funkcję ochronną wobec przechowywanych krwinek czerwonych, ograniczając śmierć komórkową oraz utratę ATP. Z kolei miRNA-451a odgrywa istotną rolę w utrzymaniu homeostazy erytrocytów i uczestniczy w regulacji końcowych etapów ich różnicowania.

Wykazano również, że miRNA-16, miRNA-4443, miRNA-31-5p, miRNA-203a, miRNA-654-3p, miRNA-381 i miRNA-1245a wykazują działanie proapoptotyczne, natomiast miRNA-150-3p odpowiada za hamowanie procesu apoptozy i dojrzewanie erytrocytów. Badania wskazują, że zwiększona ekspresja miRNA-769-3p może zmniejszać przeżywalność erytrocytów poprzez nasilenie procesów apoptotycznych. Podobnie miRNA-1246 sprzyja apoptozie, jednocześnie ograniczając mechanizmy odpowiedzialne za przeżycie komórek. Odmienną funkcję pełni miRNA-4695-3p, które wykazuje właściwości ochronne wobec erytrocytów. MiRNA-4443 hamuje proliferację komórek, natomiast miRNA-5100 i miRNA-769-3p nasilają procesy prowadzące do apoptozy krwinek czerwonych [12].

Wyniki wybranych badań

• Haberberger i wsp. wykazali, że profil ekspresji cząsteczek miRNA ulega istotnym zmianom już na etapie przygotowania jednostki krwi, obejmującym filtrację, dodanie płynu konserwującego czy wirowanie. Różnice te były wyraźnie widoczne w porównaniu z próbkami świeżo pobranej krwi. Sześciotygodniowy okres przechowywania wpłynął na dalsze zmiany poziomu ekspresji miRNA [13].
• Kannan i Atreya zaobserwowali zaburzenia ekspresji miR-96, miR-150 i miR-197, co stanowi kolejny dowód na to, że przechowywanie wpływa na profil miRNA w erytrocytach [14,15].
• Chen i wsp. wykazali, że po dwudziestu dniach przechowywania koncentratów krwinek czerwonych dochodzi do deregulacji wielu cząsteczek miRNA w porównaniu z krwią świeżo pobraną [16].
• Said i wsp. zidentyfikowali miRNA uwalniane do supernatantu przez starzejące się i uszkodzone erytrocyty, co może dodatkowo wpływać na zmiany ekspresji miRNA obserwowane podczas przechowywania koncentratów krwinek czerwonych [12].

Liczne badania wskazują, że profil ekspresji miRNA w koncentratach krwinek czerwonych ulega istotnym zmianom podczas przechowywania. Modyfikacje te są związane przede wszystkim z nasilającym się stresem oksydacyjnym, uszkodzeniami błony komórkowej oraz postępującą hemolizą erytrocytów [12].

MikroRNA w koncentratach krwinek płytkowych

Koncentraty krwinek płytkowych (KKP) stanowią istotny element terapii wielu schorzeń, zwłaszcza tych związanych z ilościowymi i jakościowymi zaburzeniami płytek krwi. Coraz więcej badań wskazuje, że obecne w płytkach krwi mikroRNA (miRNA) mogą odgrywać ważną rolę w regulacji ich aktywności i funkcji [6]. Pomimo braku jądra komórkowego oraz genomowego DNA płytki krwi zawierają liczne cząsteczki RNA, zarówno kodujące, jak i niekodujące.

Badania dotyczące profili ekspresji miRNA wykazały obniżony poziom ekspresji wybranych cząsteczek miRNA, między innymi miR-10a, miR-126, miR-106, miR-10b, miR-17 i miR-20, które uczestniczą w procesie megakariocytopoezy. Jednocześnie zaobserwowano wzrost ekspresji innych miRNA, takich jak let-7b, miR-16, miR-326, miR-191, miR-127, miR-320a, miR-548a, miR-570 oraz miR-1304, miR-411, miR-432, miR-668, miR-939 podczas przechowywania w temperaturze pokojowej. Wzrost ten wiązany jest z odpowiedzią płytek na stres wywołany przechowywaniem trwającym dłużej niż cztery dni, co sugeruje udział tych cząsteczek w regulacji procesów fizjologicznych płytek krwi [6,17].

• Elgendy i wsp. wykazali, że zwiększona ekspresja miRNA-326 w trakcie przechowywania KKP prowadzi do obniżenia ekspresji genu Bcl-xL i jednoczesnego wzrostu ekspresji genu Bak. W konsekwencji dochodzi do nasilenia procesów apoptotycznych płytek krwi przez zahamowanie działania białka antyapoptotycznego Bcl-xL i zwiększenie aktywności czynnika proapoptotycznego Bak [18].
• Norouzi i wsp. analizowali zmiany poziomu miR-145 oraz miR-326, związanych z apoptozą, w trakcie siedmiodniowego przechowywania koncentratów krwinek płytkowych. Ocenę profilu ekspresji przeprowadzono z wykorzystaniem ilościowej techniki real-time RT-PCR. Uzyskane wyniki, w połączeniu ze zmianami parametrów biochemicznych, potwierdziły pogorszenie jakości płytek krwi wraz z wydłużeniem czasu przechowywania [19].
• Inny zespół badawczy przeprowadził analizę miRNomu koncentratów krwinek płytkowych przechowywanych w bankach krwi. W badaniu zidentyfikowano oraz potwierdzono obecność cząsteczek miR-127 oraz miR-320a, których zmiany ekspresji były związane z przechowywaniem płytek krwi. Autorzy wskazali, że poziom ekspresji tych dwóch miRNA może stanowić wiarygodny wskaźnik zmian zachodzących w koncentratach krwinek płytkowych podczas ich przechowywania w bankach krwi [20].

MikroRNA jako biomarkery – perspektywy na przyszłość

Biomarker to substancja, struktura, proces biologiczny lub produkt przemian metabolicznych, którego obecność albo zmiana stężenia umożliwia ocenę zmian zachodzących w organizmie pod wpływem czynników szkodliwych. Stanowi on wskaźnik pozwalający na identyfikację procesów patologicznych, ponieważ jego poziom może ulegać zwiększeniu lub zmniejszeniu w porównaniu z wartościami obserwowanymi u osób zdrowych. O przydatności biomarkera w diagnostyce decydują łatwość jego izolacji z materiału biologicznego, stabilność podczas przechowywania, możliwość zastosowania prostych metod oznaczania, specyficzność i powtarzalność wyników [21].

Zmiany w profilu miRNA w przechowywanych erytrocytach i płytkach krwi mogą służyć jako biomarkery uszkodzeń związanych z przechowywaniem składników krwi. Z tego względu analiza cząsteczek miRNA w bankach krwi jest rozważana jako potencjalna metoda oceny jakości koncentratów krwinek czerwonych i koncentratów krwinek płytkowych. Szczególnie obiecujące wydaje się łączenie klasycznych analiz biochemicznych z oznaczaniem poziomu miRNA, co może zwiększać wiarygodność oceny jakości i bezpieczeństwa przechowywanych preparatów.

MiRNA uznawane są za perspektywiczne biomarkery w przechowywanych koncentratach krwinek czerwonych (KKCz) i koncentratach krwinek płytkowych (KKP) z kilku powodów:

• wykazują dużą stabilność w erytrocytach i płytkach krwi,
• część z nich jest charakterystyczna dla określonych typów komórek,
• ich oznaczanie można łatwo przeprowadzić przy użyciu powszechnie dostępnych metod laboratoryjnych.

Na jakość przechowywanych składników krwi wpływają również procesy związane z apoptozą komórkową. Dojrzałe erytrocyty i płytki krwi zawierają znaczne ilości miRNA, natomiast miRNA pochodzące z leukocytów mają niewielki wpływ na uzyskane wyniki. Cząsteczki miRNA odgrywają istotną rolę w regulacji ekspresji genów oraz mRNA wewnątrz komórek, zwłaszcza w mechanizmach związanych z procesem apoptozy [6,12,13,16].

Podsumowanie

Dotychczasowe wyniki wskazują na potrzebę kontynuowania badań nad rolą miRNA jako potencjalnego biomarkera oceny jakości przechowywanych krwinek czerwonych oraz płytek krwi, a także nad mechanizmami odpowiedzialnymi za zmiany zachodzące podczas ich przechowywania. Aktualny stan wiedzy dotyczący wykorzystania miRNA w monitorowaniu jakości tych preparatów pozostaje ograniczony, a procesy wpływające na ich właściwości nie zostały jeszcze w pełni poznane.

Każdego roku wykonuje się ogromną liczbę transfuzji produktów krwiopochodnych, dlatego niezbędne jest ciągłe doskonalenie metod oceny jakości koncentratów krwinek czerwonych i koncentratów krwinek płytkowych w celu zapewnienia bezpieczeństwa pacjentów. Wyznaczenie charakterystycznych profili miRNA może w przyszłości stanowić cenne narzędzie umożliwiające identyfikację jednostek koncentratów, których jakość uległa pogorszeniu w trakcie przechowywania [6,12,13,16].

Zobacz też: Reakcje niepożądane po przetoczeniu składników krwi, Aglutynacja mieszana w transfuzjologii, Epigenetyka i Czy pacjent ma skazę krwotoczną czy trombofilię?

Literatura

1. Yoshida T, Prudent M, D’Alessandro A. Red blood cell storage lesion: causes and potential clinical consequences. Blood Transfus. 2019;17(1):27–52. PMC6343598.
2. Reilly M, Bruno CD, Prudencio TM, Ciccarelli N, Guerrelli D, Nair R, Ramadan M. Potential Consequences of the Red Blood Cell Storage Lesion on Cardiac Electrophysiology. J Am Heart Assoc. 2020;9(21):e017748. doi:10.1161/JAHA.120.017748.
3. Agarwal A, Khan AI, Anwer F. Platelet Transfusion. 2024 Jun 6. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2026. PMID: 32809467.
4. Dahiya N, Sarachana T, Vu L, Becker KG, Wood WH 3rd, Zhang Y, Atreya CD. Platelet MicroRNAs: An Overview. Transfus Med Rev. 2015;29(4):215–219. doi:10.1016/j.tmrv.2015.08.002.
5. Gutmann C, Mayr M. Circulating microRNAs as biomarkers and mediators of platelet activation. Platelets. 2022;33(4):512–519. doi:10.1080/09537104.2022.2042236.
6. Maués JHDS, Aquino Moreira-Nunes CF, Rodriguez Burbano RM. MicroRNAs as a Potential Quality Measurement Tool of Platelet Concentrate Stored in Blood Banks – A Review. Cells. 2019;8(10):1256. doi:10.3390/cells8101256.
7. O’Brien J, Hayder H, Zayed Y, Peng C. Overview of MicroRNA Biogenesis, Mechanisms of Actions, and Circulation. Front Endocrinol (Lausanne). 2018;9:402. doi:10.3389/fendo.2018.00402.
8. Vishnoi A, Rani S. miRNA Biogenesis and Regulation of Diseases: An Updated Overview. Methods Mol Biol. 2023;2595:1–12. doi:10.1007/978-1-0716-2823-2_1.
9. Vishnoi A, Rani S. MiRNA Biogenesis and Regulation of Diseases: An Overview. Methods Mol Biol. 2017;1509:1–10. doi:10.1007/978-1-4939-6524-3_1.
10. Sun L, Li X, Liang X, Duan C, Li F i wsp. Expression profiles and potential roles of microRNAs in erythrocytes during the aging process. Blood Sci. 2025;7(2):e00209. doi:10.1097/bs9.0000000000000209.
11. Kontidou E, Collado A, Pernow J, Zhou Z. Erythrocyte-Derived microRNAs: Emerging Players in Cardiovascular and Metabolic Disease. Arterioscler Thromb Vasc Biol. 2023;43(5):628–636. doi:10.1161/atvbaha.123.319027.
12. Mulatie Z, Aynalem M, Getawa S. MicroRNAs as Quality Assessment Tool in Stored Packed Red Blood Cell in Blood Banks. J Blood Med. 2023;14:99–106. doi:10.2147/jbm.s397139.
13. Haberberger A, Kirchner B, Riedmaier I, Henschler R, Wichmann C, Buhmann R, Pfaffl MW. Changes in the microRNA expression profile during blood storage. BMJ Open Sport Exerc Med. 2018;4(1):e000354. doi:10.1136/bmjsem-2018-000354.
14. Kannan M, Atreya C. Differential profiling of human red blood cells during storage for 52 selected microRNAs. Transfusion. 2010;50(7):1581–1588. doi:10.1111/j.1537-2995.2010.02585.x.
15. Kannan M, Kulkarni S, Atreya C. Apoptotic microRNA profiling of packed red blood cells during storage. Blood. 2009;114(22):3145. doi:10.1182/blood.v114.22.3145.3145.
16. Chen X, Xie X, Xing Y, Yang X, Yuan Z, Wei Y. MicroRNA Dysregulation Associated with Red Blood Cell Storage. Transfus Med Hemother. 2018;45(6):397–402. doi:10.1159/000489321.
17. Garzon R, Pichiorri F, Palumbo T, Iuliano R, Cimmino A, Aqeilan R, Volinia S, Bhatt D, Alder H, Marcucci G i wsp. MicroRNA fingerprints during human megakaryocytopoiesis. Proc Natl Acad Sci USA. 2006;103(13):5078–5083. doi:10.1073/pnas.0600587103.
18. Elgendy W, Swelem R, Aboudiba N, Elwafa RA. Role of MicroRNA-326 and its Target Genes Bcl-xL and Bak as Potential Markers in Platelet Storage Lesion in Blood Banks. Indian J Hematol Blood Transfus. 2022;38(4):731–738. doi:10.1007/s12288-022-01542-0.
19. Norouzi M, Mesbah-Namin SA, Deyhim MR. Analysis of changes in the expression pattern of miR-326 and miR-145 during storage of platelet concentrate in blood bank condition and its relationship with some markers of platelet quality. J Thromb Thrombolysis. 2021;52(4):1036–1042. doi:10.1007/s11239-021-02467-7.
20. Vieira PCM, Maués JHDS, Lamarão LM, Moreira-Nunes CA, Burbano RMR. MicroRNA 320a and Membrane Antigens as Tools to Evaluate the Pathophysiology of Platelets Stored in Blood Banks. Curr Issues Mol Biol. 2022;44(5):1838–1850. doi:10.3390/cimb44050126.
21. Moric-Janiszewska E, Zapletal K. Krążące miRNA jako potencjalne biomarkery w ocenie ryzyka wystąpienia arytmii serca, jej nawrotu lub skuteczności leczenia antyarytmicznego. Diagnostyka Laboratoryjna. 2021;57(2):119–129. doi:10.5604/01.3001.0015.5539.

Zdjęcie główne: worki z oddaną krwią. Fot. Antonio from Mijas, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons (kadr).