Zamrażarka −80 °C i dewary z ciekłym azotem – jak działają, dobór, przechowywanie próbek i bezpieczeństwo
Co to jest zamrażarka −80 °C i do czego służy
Zamrażarka niskotemperaturowa, w katalogach oznaczana skrótem ULT (od ang. ultra-low temperature), to urządzenie chłodzące do zakresu od ok. −40 do −86 °C. Zwykła zamrażarka laboratoryjna pracuje w okolicy −20 °C, co wystarcza na enzymy w glicerolu, startery i część odczynników. Do RNA, białek, osocza, ekstraktów tkankowych i bakteryjnych stoków glicerolowych potrzeba temperatury niższej.
W −80 °C reakcje enzymatyczne praktycznie stają, a woda w próbce pozostaje w postaci lodu bez częściowego rozmrażania przy każdym otwarciu drzwi. Dlatego zamrażarka ULT stoi w każdym laboratorium biologii molekularnej, biobanku i pracowni mikrobiologicznej. Do linii komórkowych przechowywanych latami −80 °C już nie wystarcza i wtedy wchodzi ciekły azot.
Granicą jest temperatura ok. −135 °C. Poniżej niej woda nie tworzy nowych kryształów lodu, a procesy w komórkach praktycznie ustają. Taką temperaturę daje faza gazowa nad ciekłym azotem albo specjalne zamrażarki −150 °C.
Jak działa zamrażarka niskotemperaturowa
Jedna sprężarka nie schłodzi komory do −80 °C, bo zwykły czynnik chłodniczy nie pracuje w tak szerokim zakresie temperatur. Zamrażarka ULT ma więc dwa obiegi połączone kaskadowo. Pierwszy obieg schładza wymiennik do ok. −30 do −40 °C, a drugi, z czynnikiem o niższej temperaturze wrzenia, oddaje ciepło właśnie do tego wymiennika i chłodzi komorę.
Starsze konstrukcje używały syntetycznych czynników fluorowanych. Przepisy unijne o gazach fluorowanych ograniczają je od lat, więc producenci przeszli na węglowodory: propan R290 w pierwszym stopniu i etan R170 w drugim. Czynniki te są palne, ale ich ilość w urządzeniu jest mała, a obudowy projektuje się pod tym kątem.
Część nowych modeli ma sprężarki ze zmienną prędkością obrotową. Gdy komora osiągnie zadaną temperaturę, sprężarka zwalnia. Zużywa przez to mniej energii i ciszej pracuje. Komorę otacza gruba izolacja z pianki poliuretanowej lub panele próżniowe, a drzwi zewnętrzne mają kilka uszczelek. Za nimi są drzwi wewnętrzne dzielące komorę na przedziały, żeby po otwarciu uciekało mniej zimna.
Rodzaje urządzeń do mrożenia i ich zakresy
| Urządzenie | Zakres temperatur | Typowe zastosowanie | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Zamrażarka laboratoryjna | ok. −20 do −30 °C | enzymy w glicerolu, startery, część odczynników | modele bez automatycznego odszraniania lepiej trzymają temperaturę |
| Zamrażarka ULT stojąca | ok. −40 do −86 °C | RNA, białka, osocze, stoki bakteryjne | pojemność zwykle 400–800 l, łatwy dostęp do półek |
| Zamrażarka ULT skrzyniowa | ok. −40 do −86 °C | duże archiwa próbek, biobanki | zimne powietrze nie wypada po otwarciu, ale trudniej szukać pudełek |
| Zamrażarka −150 °C | do ok. −150 °C | komórki i tkanki bez użycia azotu | droga, mniej popularna niż zbiorniki azotowe |
| Dewar transportowy | −196 °C (ciecz) | przenoszenie azotu, krótkie zabiegi | pojemność od ok. 1 do kilkudziesięciu litrów |
| Zbiornik do przechowywania próbek | faza ciekła −196 °C lub gazowa poniżej −150 °C | bank komórek, nasienie, zarodki zwierząt | kanistry i kanki na kriofiolki, pomiar poziomu azotu |
| Zbiornik ciśnieniowy (samociśnieniowy) | −196 °C | zapas azotu, napełnianie innych naczyń | wydaje ciecz przez zawór dzięki nadciśnieniu par |
Wybór między stojącą a skrzyniową zamrażarką to zwykle kwestia miejsca i organizacji pracy. W laboratorium, w którym kilka osób codziennie sięga po próbki, wygrywa model stojący z dobrze opisanymi stelażami.
Ciekły azot i dewary – co trzeba wiedzieć
Dewar to naczynie z podwójną ścianką i próżnią między nimi. Próżnia ogranicza przewodzenie ciepła, więc azot paruje powoli, ale paruje zawsze. Producent podaje tzw. statyczny czas utrzymania, czyli liczbę dni, po których pełne naczynie stoi puste bez otwierania. W codziennej pracy czas ten jest krótszy, bo każde otwarcie i wyjęcie kanistra przyspiesza parowanie.
Zbiorniki na próbki pracują w dwóch trybach. W fazie ciekłej kriofiolki są zanurzone w azocie i mają najstabilniejszą temperaturę. W fazie gazowej wiszą nad cieczą, gdzie temperatura zależy od poziomu azotu i wysokości półki. Faza gazowa zmniejsza ryzyko przeniesienia zanieczyszczeń między próbkami przez ciecz i ryzyko pękania probówek, dlatego biobanki wybierają ją coraz częściej.
Pękanie probówek bierze się stąd, że ciekły azot potrafi wniknąć przez nieszczelną zakrętkę. Po wyjęciu z naczynia ciecz gwałtownie paruje i probówka może wybuchnąć. Przy przechowywaniu w cieczy stosuje się więc kriofiolki do tego przeznaczone albo zgrzewane rękawy ochronne, a fiolki wyjmuje w osłonie twarzy.
Szczegóły mrożenia samych komórek, z DMSO i kontrolą tempa schładzania, opisujemy osobno w artykule o krioprezerwacji.
Jak dobrać zamrażarkę i zbiornik azotowy
| Pytanie | Na co zwrócić uwagę |
|---|---|
| Ile pudełek musi się zmieścić? | Producenci podają pojemność w pudełkach 2-calowych na standardowe kriofiolki. Licz zapas na kilka lat przyrostu próbek. |
| Gdzie stanie urządzenie? | Zamrażarka ULT oddaje dużo ciepła. Potrzebuje kilkunastu centymetrów wolnej przestrzeni wokół i pomieszczenia z wentylacją lub klimatyzacją. |
| Jaki prąd jest dostępny? | Osobny obwód zabezpieczony, najlepiej z zasilaniem awaryjnym lub agregatem. Zamrażarki nie podłącza się przez listwę z innymi urządzeniami. |
| Jak ma działać alarm? | Sygnał dźwiękowy to za mało. Potrzebny jest styk zdalnego alarmu lub moduł wysyłający powiadomienia poza godzinami pracy. |
| Czy potrzebny jest układ awaryjny? | Przy cennych próbkach stosuje się zestawy dochładzające CO₂ lub LN₂, które włączają się po wzroście temperatury. |
| Ciecz czy faza gazowa? | Faza gazowa dla banków komórek i materiału, który trzeba chronić przed przenoszeniem zanieczyszczeń; ciecz tam, gdzie liczy się najdłuższy czas bez dolewania. |
| Kto i jak często dolewa azot? | Przy kilku zbiornikach opłaca się zbiornik samociśnieniowy i czujnik poziomu z alarmem. Dolewanie z dewara transportowego to praca dla dwóch osób. |
Zapytaj dostawcę o zużycie energii w kWh na dobę przy −80 °C, bo różnice między starszymi a nowymi modelami są duże. Wiele laboratoriów przestawia też zamrażarki z −80 na −70 °C. Oszczędza to energię i wydłuża życie sprężarek, ale decyzję trzeba podjąć dla konkretnych próbek, nie dla całej pracowni.
Bezpieczeństwo pracy z ciekłym azotem
Największe zagrożenie jest niewidoczne. Parujący azot wypiera tlen z powietrza, a człowiek nie czuje jego braku. W małym pomieszczeniu bez wentylacji rozlanie kilkudziesięciu litrów cieczy może obniżyć stężenie tlenu do poziomu, przy którym traci się przytomność bez ostrzeżenia. Dlatego w pomieszczeniu ze zbiornikami montuje się czujnik tlenu z alarmem, zwykle ustawionym na ok. 19–19,5 % O₂, i wentylację mechaniczną.
Drugie zagrożenie to oparzenia zimnem. Ciecz w −196 °C na skórze działa jak wrzątek, a metalowe elementy schłodzone azotem przymarzają do palców. Przy nalewaniu i wyjmowaniu kanistrów zakłada się osłonę twarzy, luźne rękawice kriogeniczne, które da się szybko zrzucić, fartuch i pełne buty. Nogawki spodni powinny przykrywać buty, żeby ciecz nie wlała się do środka.
Trzecie zagrożenie to ciśnienie. Ciekłego azotu nie zamyka się w szczelnym naczyniu, bo parujący gaz rozsadzi pojemnik. Dewary mają luźne korki, a zbiorniki ciśnieniowe zawory bezpieczeństwa. W windzie dewar jedzie sam, a ludzie czekają na piętrze. Otwarte naczynia z azotem mogą też skraplać tlen z powietrza, bo tlen wrze w −183 °C. Ciecz o niebieskawym odcieniu na dnie starego dewara oznacza tlen, który przyspiesza spalanie.
Instrukcja stanowiskowa powinna opisywać postępowanie przy rozlaniu i oparzeniu zimnem. Pierwszą pomoc i dalsze postępowanie z poszkodowanym określa procedura jednostki i szkolenie BHP.
Najczęstsze błędy i konserwacja
Pierwszy błąd to zapchany filtr skraplacza. Kurz ogranicza oddawanie ciepła, sprężarki pracują dłużej, a temperatura w komorze rośnie latem. Filtr czyści się zwykle co miesiąc lub według instrukcji producenta.
Drugi błąd to oblodzone uszczelki i drzwi wewnętrzne. Szron narasta przy każdym otwarciu, a gruba warstwa lodu nie pozwala domknąć drzwi. Lód zdejmuje się plastikowym skrobakiem, a całkowite rozmrożenie komory planuje raz na kilka lat, gdy próbki można przenieść do zapasowego urządzenia.
Trzeci błąd to brak mapy próbek. Szukanie pudełka przez dwie minuty przy otwartych drzwiach podnosi temperaturę w całej komorze. Stelaże i pudełka numeruje się, a położenie zapisuje w arkuszu lub systemie LIMS.
W zbiornikach azotowych mierzy się poziom cieczy co tydzień i zapisuje go w dzienniku. Nagły wzrost zużycia azotu oznacza zwykle utratę próżni w ściance naczynia. Takie naczynie trzeba opróżnić i oddać do serwisu, bo zaczyna pocić się i oszraniać z zewnątrz.
Plan awaryjny spisuje się zanim zamrażarka stanie: kto dostaje alarm, gdzie stoi zapasowe urządzenie, skąd wziąć suchy lód. Suchy lód sublimuje w −78,5 °C i pozwala przetrzymać próbki kilka godzin w izolowanym pudle.
Pytania i odpowiedzi
Czy −70 °C wystarczy zamiast −80 °C?
Dla wielu próbek tak, a część instytucji przestawiła zamrażarki na −70 °C. Decyzję podejmuje się dla konkretnego materiału i protokołu, z sprawdzeniem wymagań badania lub biobanku.
Jak długo zamrażarka utrzyma temperaturę bez prądu?
Pełna i zamknięta zamrażarka ogrzewa się wolniej niż pusta. Producenci podają czas ogrzewania od −80 do np. −50 °C, zwykle liczony w godzinach. W praktyce potrzebny jest plan z suchym lodem lub zapasowym urządzeniem.
Dlaczego komórek nie przechowuje się w −80 °C?
Krótko można, ale w −80 °C komórki z czasem tracą żywotność. Do przechowywania przez lata potrzebna jest temperatura poniżej ok. −135 °C, czyli faza gazowa nad ciekłym azotem.
Ile azotu paruje z dewara?
Zależy od pojemności i jakości izolacji. Producent podaje dobowe parowanie w litrach i statyczny czas utrzymania. Każde otwarcie i wkładanie ciepłych przedmiotów zwiększa zużycie.
Czy dewar można przewozić samochodem osobowym?
Przewóz ciekłego azotu podlega przepisom o transporcie materiałów niebezpiecznych. Mały dewar w dobrze wentylowanym pojeździe to inna sytuacja niż duży zbiornik w zamkniętym aucie. Zasady ustala procedura jednostki i dostawca gazu.
Czym czyścić wnętrze zamrażarki ULT?
Po rozmrożeniu wnętrze myje się łagodnym detergentem, a potem przeciera środkiem dezynfekcyjnym zgodnym z zaleceniami producenta. Ostrych narzędzi nie używa się do skuwania lodu, bo łatwo przebić parownik lub uszczelkę.
Zobacz też: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Mrożenie komórek – krioprezerwacja i bank komórek · Liofilizator laboratoryjny · BHP w laboratorium · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Więcej o sprzęcie i wyposażeniu laboratorium: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z →