Kwasy i zasady stężone – stężenia, rozcieńczanie, środki ochrony, przechowywanie i postępowanie przy rozlaniu
Które kwasy i zasady nazywamy stężonymi
W języku laboratorium „stężony” oznacza odczynnik w postaci handlowej o najwyższym typowym stężeniu, a nie konkretną liczbę. Kwas solny jest stężony przy 35–37 %, bo więcej chlorowodoru woda w warunkach pokojowych nie utrzyma. Kwas siarkowy jest stężony przy 95–98 %, a kwas azotowy sprzedaje się zwykle jako 65 %, przy czym powyżej ok. 86 % mówi się o kwasie dymiącym.
Ta różnica ma skutki praktyczne. Stężony kwas solny paruje i wydziela chlorowodór, który koroduje metalowe półki i elektronikę w pobliżu. Stężony kwas siarkowy prawie nie paruje, ale silnie odwadnia i wydziela dużo ciepła przy mieszaniu z wodą. Kwas azotowy jest jednocześnie utleniaczem, więc w kontakcie z substancjami organicznymi może wywołać pożar.
Wśród zasad najczęściej spotyka się wodorotlenek sodu i potasu w postaci granulek lub płatków oraz w roztworach, a także wodę amoniakalną 25 %. Zasady uszkadzają tkanki głębiej niż wiele kwasów, bo zmydlają tłuszcze i rozpuszczają białka, a ból pojawia się później.
Tabela: stężenia, gęstości i zagrożenia
Stężenia molowe w tabeli są przybliżone i policzone z gęstości w temperaturze pokojowej. Dokładne wartości dla konkretnej partii podaje producent w specyfikacji lub w świadectwie analizy.
| Odczynnik | Stężenie handlowe | Gęstość, g/cm³ | Stężenie molowe, ok. | Zagrożenia poza żrącym działaniem |
|---|---|---|---|---|
| Kwas siarkowy H₂SO₄ | 95–98 % | 1,84 | 18 mol/l | silnie egzotermiczne mieszanie z wodą, zwęgla substancje organiczne |
| Kwas solny HCl | 35–37 % | 1,18 | 12 mol/l | dymi, opary chlorowodoru drażnią drogi oddechowe i korodują metale |
| Kwas azotowy HNO₃ | 65 % | 1,39–1,40 | 14 mol/l | utleniacz, z substancjami organicznymi ryzyko pożaru, brunatne tlenki azotu |
| Kwas fosforowy H₃PO₄ | 85 % | ok. 1,7 | 15 mol/l | lepki, mało lotny, mniej agresywny od pozostałych |
| Kwas octowy lodowaty CH₃COOH | 99–100 % | 1,05 | 17 mol/l | palny (temperatura zapłonu ok. 40 °C), drażniący zapach |
| Kwas fluorowodorowy HF | 40–48 % | ok. 1,15 | – | toksyczny, wnika przez skórę, wymaga osobnej procedury i glukonianu wapnia w zasięgu ręki |
| Wodorotlenek sodu NaOH | granulki ok. 98 % lub roztwór 50 % | roztwór 50 %: 1,52 | roztwór 50 %: 19 mol/l | rozpuszczanie silnie egzotermiczne, trawi szkło |
| Woda amoniakalna NH₃ | 25 % | 0,91 | 13 mol/l | ulatniający się amoniak, ciśnienie w butelce w cieple |
W kartach charakterystyki wszystkich tych substancji znajdziesz klasę „działanie żrące na skórę” i zwrot H314. Część ma też H290 (może powodować korozję metali), a kwas azotowy w wyższych stężeniach dodatkowo zwrot dotyczący właściwości utleniających. Jak czytać kartę i piktogramy, opisaliśmy w osobnym artykule.
Jak rozcieńczać: kwas do wody
Zasada jest jedna i dotyczy każdego stężonego kwasu: kwas wlewamy do wody, nigdy odwrotnie. Gdy woda trafia na powierzchnię stężonego kwasu siarkowego, lokalnie się zagotowuje i wyrzuca krople kwasu. Gdy kwas spływa do dużej objętości wody, ciepło rozkłada się w całej cieczy.
W praktyce: do zlewki lub kolby wlewamy ok. dwóch trzecich potrzebnej wody, stawiamy naczynie w kuwecie, a przy większych ilościach w łaźni z zimną wodą. Kwas dodajemy pipetą lub cienkim strumieniem po ściance, mieszając. Po ostygnięciu przenosimy roztwór do kolby miarowej i uzupełniamy do kreski.
Przykład: litr kwasu solnego 1 mol/l z kwasu 37 % (12 mol/l) wymaga ok. 83 ml stężonego kwasu. Litr kwasu siarkowego 0,5 mol/l z kwasu 98 % wymaga ok. 27 ml. Do roztworów mianowanych tak przygotowany roztwór i tak mianuje się na substancji wzorcowej, bo stężenie handlowe ma swoją tolerancję.
Wodorotlenek sodu rozpuszczamy, wsypując granulki porcjami do zimnej wody i mieszając. Roztwór może się nagrzać do temperatury, w której szkło sodowe pęka. Roztwory NaOH przechowujemy w butelkach z polietylenu, bo zasada trawi szkło, a szlifowane korki zapiekają się w szyjce.
Środki ochrony i stanowisko pracy
Stężone kwasy i zasady otwieramy i przelewamy pod dygestorium. Dotyczy to zwłaszcza kwasu solnego, azotowego i wody amoniakalnej, które wydzielają gazy. Szyba dygestorium chroni twarz przed rozpryskiem, ale tylko wtedy, gdy jest opuszczona do wysokości roboczej.
Okulary ochronne z osłonami bocznymi wystarczają przy pracy z małymi objętościami rozcieńczonych roztworów. Przy przelewaniu stężonych odczynników zakładamy gogle zamknięte, a przy litrowych objętościach dodatkowo przyłbicę. Rękawice nitrylowe jednorazowe chronią przed krótkim kontaktem z rozcieńczonymi kwasami. Do pracy ze stężonym kwasem azotowym i siarkowym dobiera się rękawice o większej grubości, np. z neoprenu lub kauczuku butylowego, według tabeli odporności producenta.
Na stanowisku powinny być w zasięgu: oczomyjka, prysznic bezpieczeństwa, sorbent do rozlewów kwasów i zasad oraz pojemnik na odpady. Butle stężonych odczynników przenosimy w koszach lub nosidłach, nigdy za szyjkę.
Przechowywanie stężonych kwasów i zasad
Zasada podstawowa: kwasy osobno, zasady osobno, a utleniacze z dala od substancji palnych. Wyciek z dwóch butelek stojących obok siebie nie może prowadzić do reakcji.
| Grupa | Gdzie przechowywać | Czego nie stawiać obok | Materiał opakowania |
|---|---|---|---|
| Kwasy nieorganiczne nieutleniające (HCl, H₃PO₄, rozcieńczony H₂SO₄) | szafa na kwasy z wentylacją, wanna wychwytowa z tworzywa | zasady, cyjanki, siarczki, metale aktywne | szkło, PE, PP |
| Kwasy utleniające (HNO₃, HClO₄, stężony H₂SO₄) | oddzielna wanna lub przegroda w szafie na kwasy | kwas octowy, rozpuszczalniki, papier, drewno, substancje organiczne | szkło, PTFE |
| Kwasy organiczne (kwas octowy lodowaty, mrówkowy) | szafa na palne lub wydzielona półka z wanną | kwasy utleniające, zasady | szkło, PE |
| Kwas fluorowodorowy | osobno, w zamykanym pojemniku, z wyraźnym oznaczeniem | szkło, krzemionka, zasady | wyłącznie PE, PP lub PTFE |
| Zasady (NaOH, KOH, woda amoniakalna) | szafa lub półka dla zasad z wanną | kwasy, sole amonowe z NaOH, aluminium i cynk | PE, PP; amoniak w chłodnym miejscu |
Stężone odczynniki trzymamy poniżej wysokości oczu, najlepiej na najniższych półkach. Butelkę zdejmowaną z wysokiej półki łatwo upuścić, a zawartość spływa wtedy na twarz. Szafy na kwasy i zasady mają półki z tworzywa i podłączenie do wentylacji wyciągowej, które usuwa opary i ogranicza korozję. Grupy niezgodności i organizację całego magazynu opisaliśmy w artykule o magazynie chemicznym.
Rozlanie, oparzenie, pierwsza pomoc
Mały rozlew kwasu neutralizujemy sorbentem do kwasów albo wodorowęglanem sodu, rozsypując go od brzegów do środka. Zasady zbieramy sorbentem do zasad lub słabym kwasem w proszku, np. kwasem cytrynowym. Do kwasu azotowego nie używamy trocin ani papieru, bo mogą się zapalić. Duży rozlew to sytuacja dla przeszkolonej osoby z planu awaryjnego laboratorium, a reszta osób opuszcza pomieszczenie.
Przy kontakcie ze skórą zdejmujemy skażoną odzież i płuczemy miejsce dużą ilością letniej wody przez co najmniej 15 minut. Przy oparzeniu oka płuczemy pod oczomyjką, trzymając powieki otwarte, i wzywamy pomoc pod numerem 112. Nie neutralizujemy kwasu na skórze zasadą ani odwrotnie, bo reakcja wydziela ciepło. Wyjątkiem jest kwas fluorowodorowy, dla którego procedura laboratorium przewiduje po płukaniu żel z glukonianem wapnia i pilną pomoc medyczną. To zasady pierwszej pomocy, a dalsze postępowanie należy do lekarza.
Odpady i najczęstsze błędy
Resztki kwasów i zasad zbiera się w opisanych pojemnikach, osobno kwaśne i zasadowe, osobno roztwory zawierające metale ciężkie. Część laboratoriów neutralizuje rozcieńczone roztwory przed odbiorem, ale tylko wtedy, gdy pozwala na to wewnętrzna procedura i umowa z odbiorcą odpadów.
Błędy, które widzimy najczęściej: kwas azotowy w tym samym pojemniku na odpady co rozpuszczalniki organiczne, butelka po wodzie mineralnej z roztworem kwasu bez etykiety, roztwór NaOH w kolbie ze szlifem, rozcieńczanie kwasu siarkowego w cienkościennym cylindrze miarowym i praca bez gogli „bo to tylko na chwilę”. Każdy z nich kończył się w laboratoriach wypadkiem.
Dlaczego wlewa się kwas do wody, a nie wodę do kwasu?
Bo mieszaniu stężonego kwasu z wodą towarzyszy wydzielanie dużej ilości ciepła. Woda wlana do kwasu zagotowuje się na jego powierzchni i wyrzuca krople. Kwas wlany do wody rozprowadza ciepło w większej objętości.
Jakie stężenie ma stężony kwas solny?
Handlowy stężony kwas solny ma 35–37 % HCl, co odpowiada ok. 12 mol/l. Wyższego stężenia nie da się utrzymać w warunkach pokojowych, bo chlorowodór ulatnia się z roztworu.
Czy kwasy i zasady mogą stać w jednej szafie?
Tylko w szafie podzielonej na osobne komory z oddzielnymi wannami. Bez przegrody wyciek z jednej butelki może zareagować z drugą, a opary kwasu solnego i amoniaku tworzą na półkach osad chlorku amonu.
W czym przechowywać roztwór wodorotlenku sodu?
W butelce z polietylenu lub polipropylenu. Stężone roztwory NaOH powoli trawią szkło, a szklane korki szlifowane zapiekają się w szyjce.
Jakie rękawice do stężonego kwasu siarkowego?
Cienkie nitrylowe nadają się tylko do krótkiego kontaktu z rozcieńczonymi roztworami. Do stężonych kwasów dobiera się grubsze rękawice, np. neoprenowe lub butylowe, sprawdzając czas przebicia w tabeli producenta.
Czym zneutralizować rozlany kwas?
Sorbentem do kwasów lub wodorowęglanem sodu, sypanym od brzegów do środka plamy. Dla kwasu azotowego nie używa się trocin ani papieru. Duże rozlewy usuwa przeszkolony zespół według planu awaryjnego.
Zobacz też: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Magazyn chemiczny – grupy niezgodności, szafy, odpady · Karty charakterystyki i piktogramy CLP · Rękawice laboratoryjne – nitryl, lateks, neopren · Dygestorium – budowa i zasady pracy · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Więcej o sprzęcie i wyposażeniu laboratorium: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z →