Mrożenie i bankowanie komórek – krioprezerwacja z DMSO, −1 °C na minutę, ciekły azot, rozmrażanie i bank MCB/WCB
Po co mrozi się komórki i czym jest bank komórek
Linia komórkowa hodowana bez przerwy zmienia się z każdym pasażem. Gromadzi mutacje, traci cechy, a w pewnym momencie może zostać zakażona albo pomylona z inną linią. Komórki pierwotne mają ograniczoną liczbę podziałów. Dlatego pracownie mrożą zapas komórek na wczesnym pasażu i do doświadczeń sięgają po kolejne fiolki zamiast trzymać jedną hodowlę miesiącami.
Bank komórek to uporządkowany zbiór fiolek z jednej, sprawdzonej partii. W układzie dwupoziomowym z linii zakłada się bank główny (Master Cell Bank, MCB), a z jednej fiolki banku głównego bank roboczy (Working Cell Bank, WCB). Doświadczenia i produkcja korzystają z banku roboczego. Gdy się wyczerpie, z banku głównego zakłada się następny. W produkcji leków biologicznych wymagania dla banków komórek opisuje wytyczna ICH Q5D, w pracowni badawczej stosuje się ten sam schemat w prostszej formie.
Jak działa krioprezerwacja
Podczas zamrażania komórkę zabijają głównie dwa zjawiska. Przy zbyt szybkim chłodzeniu woda nie zdąży wyjść z komórki i zamarza w jej wnętrzu, a kryształy lodu niszczą błony. Przy zbyt wolnym chłodzeniu lód tworzy się na zewnątrz, stężenie soli wokół komórki rośnie, a komórka traci zbyt dużo wody i ulega uszkodzeniu osmotycznemu. Szybkość około −1 °C na minutę jest dla większości komórek ssaków dobrym kompromisem.
Krioprotektant zmniejsza oba zagrożenia. DMSO (dimetylosulfotlenek) przenika przez błonę, obniża temperaturę zamarzania i ogranicza tworzenie dużych kryształów lodu wewnątrz komórki. Glicerol działa podobnie, ale wolniej przenika i stosuje się go głównie do bakterii, drożdży i części komórek krwi. Wysokie stężenie surowicy lub białek w mieszaninie dodatkowo chroni błony.
Po zamrożeniu liczy się temperatura przechowywania. Poniżej około −130 °C woda w próbce jest w stanie szklistym i procesy, które uszkadzają komórki, praktycznie ustają. W −80 °C komórki przeżywają tygodnie lub miesiące, ale ich żywotność po rozmrożeniu z czasem spada. Dlatego zamrażarka −80 °C jest etapem przejściowym, a docelowym miejscem jest ciekły azot.
Mieszaniny do mrożenia i krioprotektanty
| Mieszanina | Skład (typowy) | Do czego |
|---|---|---|
| Surowica z DMSO | 90 % FBS, 10 % DMSO | większość linii przylegających i zawiesinowych |
| Pożywka z surowicą i DMSO | pożywka pełna, 10–20 % FBS, 5–10 % DMSO | linie rosnące w pożywce z surowicą, ograniczenie zużycia FBS |
| Gotowe medium bez surowicy | skład producenta, zwykle z DMSO | komórki w pożywkach bez surowicy, komórki macierzyste, produkcja |
| Glicerol | 15–25 % glicerolu w pożywce bakteryjnej | szczepy bakterii i drożdży w −80 °C |
| Medium z inhibitorem ROCK | medium do mrożenia, inhibitor dodawany po rozmrożeniu | ludzkie komórki pluripotencjalne, według protokołu linii |
DMSO do hodowli kupuje się w klasie do hodowli komórkowych, sterylny, w małych opakowaniach. Mieszaninę do mrożenia przygotowuje się na świeżo lub przechowuje w lodówce przez krótki czas, bo DMSO jest higroskopijny. DMSO łatwo przenika przez skórę i niesie ze sobą rozpuszczone substancje, więc pracuje się z nim w rękawicach.
Mrożenie komórek krok po kroku
- Zbierz komórki w fazie wzrostu logarytmicznego, przy żywotności zwykle powyżej 90 %. Komórki przerośnięte lub głodzone gorzej znoszą mrożenie.
- Policz komórki i oceń żywotność, na przykład barwieniem błękitem trypanu w komorze Bürkera lub licznikiem automatycznym.
- Odwiruj komórki łagodnie, zwykle w zakresie 100–300 × g przez kilka minut, i zawieś osad w schłodzonej mieszaninie do mrożenia. Typowa gęstość to 1–5 mln komórek w 1 ml, w zależności od linii.
- Rozpipetuj zawiesinę po 1 ml do opisanych kriofiolek. Od kontaktu komórek z DMSO do rozpoczęcia chłodzenia mija możliwie mało czasu.
- Włóż fiolki do pojemnika do kontrolowanego mrożenia (z izopropanolem albo bez alkoholu, z wkładem o dobranej przewodności cieplnej) i wstaw go do zamrażarki −80 °C. Pracownie z większą skalą używają zamrażarek programowalnych.
- Po około 24 godzinach przenieś fiolki do zbiornika z ciekłym azotem i od razu zapisz ich położenie w rejestrze.
- Po kilku dniach rozmroź jedną fiolkę z partii i sprawdź, czy komórki przeżyły i rosną.
Gdzie przechowywać: −80 °C, faza gazowa czy ciecz
| Miejsce | Temperatura | Zalety | Ograniczenia |
|---|---|---|---|
| Zamrażarka −80 °C | −80 °C (zwykle −70 do −86 °C) | łatwy dostęp, brak azotu | tylko krótko, ryzyko awarii zasilania |
| Zbiornik z azotem, faza gazowa | zwykle −150 °C lub niżej, cieplej w górnej części | mniejsze ryzyko przenoszenia zakażeń, fiolki nie nasiąkają azotem | gradient temperatury, trzeba pilnować poziomu azotu |
| Zbiornik z azotem, faza ciekła | −196 °C | najniższa i najstabilniejsza temperatura | azot może wniknąć do fiolki, możliwe przenoszenie drobnoustrojów |
| Zamrażarka −150 °C | około −150 °C | brak azotu, temperatura poniżej punktu szklenia | wysoki koszt, zależność od prądu |
Fiolki w ciekłym azocie powinny mieć gwint wewnętrzny i uszczelkę albo dodatkową osłonkę z folii termokurczliwej. Azot, który wniknie do nieszczelnej fiolki, przy wyjęciu gwałtownie odparowuje i może ją rozsadzić. Dlatego fiolki z fazy ciekłej wyjmuje się w osłonie twarzy.
Rozmrażanie komórek
Komórki rozmraża się możliwie szybko, bo przy powolnym ogrzewaniu drobne kryształy lodu przekształcają się w większe. Fiolkę wyjętą z azotu wkłada się do łaźni 37 °C i trzyma, aż zostanie mała grudka lodu, zwykle 1–2 minuty. Potem przeciera się ją etanolem 70 % i przenosi do komory bezpieczeństwa biologicznego.
Zawartość fiolki przenosi się kroplami do kilku mililitrów ogrzanej pożywki, by DMSO rozcieńczało się stopniowo. Komórki można odwirować i zawiesić w świeżej pożywce albo wysiać od razu i wymienić pożywkę następnego dnia, zależnie od wrażliwości linii. Pierwszego dnia po rozmrożeniu część komórek obumiera, co jest typowe. Hodowlę ocenia się po 24–48 godzinach.
Rejestr, kontrola jakości i bezpieczeństwo
Każdą fiolkę opisuje się etykietą odporną na ciekły azot lub markerem do niskich temperatur: nazwa linii, numer pasażu, data, liczba komórek, inicjały. Położenie zapisuje się w rejestrze papierowym, arkuszu lub systemie LIMS z podziałem na zbiornik, statyw, pudełko i pozycję. Pudełka mają zwykle układ 9 × 9, czyli 81 fiolek. Bez rejestru szukanie fiolki trwa długo, a każde otwarcie zbiornika ogrzewa pozostałe próbki.
Przed założeniem banku i po nim sprawdza się brak mykoplazm (PCR, test luminescencyjny lub barwienie DNA), sterylność, żywotność po rozmrożeniu i tożsamość linii, w przypadku linii ludzkich zwykle profilem STR. Niezgodność tożsamości to częsty problem w badaniach, a bank z błędną linią przenosi go na lata.
Ciekły azot z 1 litra cieczy daje około 700 litrów gazu. W małym, słabo wietrzonym pomieszczeniu może wyprzeć tlen i doprowadzić do uduszenia bez żadnych ostrzeżeń, bo azot nie ma zapachu. Pomieszczenia ze zbiornikami wyposaża się w czujnik tlenu z alarmem, a z azotem pracuje się w rękawicach kriogenicznych, osłonie twarzy i zakrytym obuwiu. Azotu nie wlewa się do szczelnie zamkniętych naczyń, a do transportu używa się tylko dewarów przeznaczonych do tego celu.
Najczęstsze pytania
Dlaczego komórki mrozi się z DMSO?
DMSO przenika do komórki, ogranicza powstawanie kryształów lodu w jej wnętrzu i łagodzi szok osmotyczny. Typowe stężenie to 10 %. W wyższych stężeniach i w temperaturze pokojowej DMSO jest dla komórek toksyczny, dlatego pracuje się szybko.
Jak długo komórki mogą być przechowywane w −80 °C?
Krótko, zwykle od kilku tygodni do kilku miesięcy, bo żywotność po rozmrożeniu stopniowo spada. Do długiego przechowywania służy ciekły azot lub zamrażarka −150 °C.
Ile komórek zamraża się w jednej fiolce?
Najczęściej 1–5 mln komórek w 1 ml mieszaniny do mrożenia. Dla danej linii wartość ustala się tak, by po rozmrożeniu wystarczyła na jedną butlę T25 lub T75.
Czym różni się faza gazowa od ciekłej w zbiorniku z azotem?
W fazie ciekłej fiolki są zanurzone w azocie o temperaturze −196 °C. W fazie gazowej wiszą nad cieczą, w temperaturze zwykle poniżej −150 °C. Faza gazowa zmniejsza ryzyko przenoszenia zakażeń i pękania fiolek.
Co to jest bank główny i bank roboczy komórek?
Bank główny (MCB) to fiolki założone z jednej sprawdzonej partii linii. Bank roboczy (WCB) zakłada się z jednej fiolki banku głównego i z niego korzysta się na co dzień. Dzięki temu linia przez lata pozostaje na zbliżonym pasażu.
Dlaczego rozmrażanie musi być szybkie?
Przy wolnym ogrzewaniu drobne kryształy lodu łączą się w większe i uszkadzają komórki. Szybkie ogrzanie w 37 °C i natychmiastowe rozcieńczenie DMSO daje najwyższą przeżywalność.
Zobacz też: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody · Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Pożywki do hodowli komórkowych i surowica FBS · Inkubator CO₂ do hodowli komórkowych · Komora laminarna a komora bezpieczeństwa biologicznego · Wirówki laboratoryjne – RCF a RPM · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Więcej o aparaturze i metodach biologii molekularnej: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody →