Mrożenie i bankowanie komórek – krioprezerwacja z DMSO, −1 °C na minutę, ciekły azot, rozmrażanie i bank MCB/WCB

0
W skrócie: komórki zamraża się w pożywce z dodatkiem krioprotektanta, najczęściej 10 % DMSO, z szybkością około −1 °C na minutę, w pojemniku do kontrolowanego mrożenia lub zamrażarce programowalnej. Po dobie w zamrażarce −80 °C fiolki przenosi się do ciekłego azotu, gdzie w fazie ciekłej panuje −196 °C, a w fazie gazowej zwykle poniżej −150 °C. Długoterminowo komórki przechowuje się poniżej około −130 °C, bo powyżej tej temperatury w lodzie zachodzą zmiany, które z czasem obniżają przeżywalność. Rozmraża się szybko, w łaźni 37 °C przez 1–2 minuty, i od razu rozcieńcza DMSO pożywką. Bank komórek ma zwykle dwa poziomy: bank główny (MCB) i bank roboczy (WCB), a każdą partię sprawdza się na mykoplazmy, żywotność i tożsamość linii.

Po co mrozi się komórki i czym jest bank komórek

Linia komórkowa hodowana bez przerwy zmienia się z każdym pasażem. Gromadzi mutacje, traci cechy, a w pewnym momencie może zostać zakażona albo pomylona z inną linią. Komórki pierwotne mają ograniczoną liczbę podziałów. Dlatego pracownie mrożą zapas komórek na wczesnym pasażu i do doświadczeń sięgają po kolejne fiolki zamiast trzymać jedną hodowlę miesiącami.

Bank komórek to uporządkowany zbiór fiolek z jednej, sprawdzonej partii. W układzie dwupoziomowym z linii zakłada się bank główny (Master Cell Bank, MCB), a z jednej fiolki banku głównego bank roboczy (Working Cell Bank, WCB). Doświadczenia i produkcja korzystają z banku roboczego. Gdy się wyczerpie, z banku głównego zakłada się następny. W produkcji leków biologicznych wymagania dla banków komórek opisuje wytyczna ICH Q5D, w pracowni badawczej stosuje się ten sam schemat w prostszej formie.

Jak działa krioprezerwacja

Podczas zamrażania komórkę zabijają głównie dwa zjawiska. Przy zbyt szybkim chłodzeniu woda nie zdąży wyjść z komórki i zamarza w jej wnętrzu, a kryształy lodu niszczą błony. Przy zbyt wolnym chłodzeniu lód tworzy się na zewnątrz, stężenie soli wokół komórki rośnie, a komórka traci zbyt dużo wody i ulega uszkodzeniu osmotycznemu. Szybkość około −1 °C na minutę jest dla większości komórek ssaków dobrym kompromisem.

Krioprotektant zmniejsza oba zagrożenia. DMSO (dimetylosulfotlenek) przenika przez błonę, obniża temperaturę zamarzania i ogranicza tworzenie dużych kryształów lodu wewnątrz komórki. Glicerol działa podobnie, ale wolniej przenika i stosuje się go głównie do bakterii, drożdży i części komórek krwi. Wysokie stężenie surowicy lub białek w mieszaninie dodatkowo chroni błony.

Po zamrożeniu liczy się temperatura przechowywania. Poniżej około −130 °C woda w próbce jest w stanie szklistym i procesy, które uszkadzają komórki, praktycznie ustają. W −80 °C komórki przeżywają tygodnie lub miesiące, ale ich żywotność po rozmrożeniu z czasem spada. Dlatego zamrażarka −80 °C jest etapem przejściowym, a docelowym miejscem jest ciekły azot.

Mieszaniny do mrożenia i krioprotektanty

MieszaninaSkład (typowy)Do czego
Surowica z DMSO90 % FBS, 10 % DMSOwiększość linii przylegających i zawiesinowych
Pożywka z surowicą i DMSOpożywka pełna, 10–20 % FBS, 5–10 % DMSOlinie rosnące w pożywce z surowicą, ograniczenie zużycia FBS
Gotowe medium bez surowicyskład producenta, zwykle z DMSOkomórki w pożywkach bez surowicy, komórki macierzyste, produkcja
Glicerol15–25 % glicerolu w pożywce bakteryjnejszczepy bakterii i drożdży w −80 °C
Medium z inhibitorem ROCKmedium do mrożenia, inhibitor dodawany po rozmrożeniuludzkie komórki pluripotencjalne, według protokołu linii

DMSO do hodowli kupuje się w klasie do hodowli komórkowych, sterylny, w małych opakowaniach. Mieszaninę do mrożenia przygotowuje się na świeżo lub przechowuje w lodówce przez krótki czas, bo DMSO jest higroskopijny. DMSO łatwo przenika przez skórę i niesie ze sobą rozpuszczone substancje, więc pracuje się z nim w rękawicach.

Mrożenie komórek krok po kroku

  1. Zbierz komórki w fazie wzrostu logarytmicznego, przy żywotności zwykle powyżej 90 %. Komórki przerośnięte lub głodzone gorzej znoszą mrożenie.
  2. Policz komórki i oceń żywotność, na przykład barwieniem błękitem trypanu w komorze Bürkera lub licznikiem automatycznym.
  3. Odwiruj komórki łagodnie, zwykle w zakresie 100–300 × g przez kilka minut, i zawieś osad w schłodzonej mieszaninie do mrożenia. Typowa gęstość to 1–5 mln komórek w 1 ml, w zależności od linii.
  4. Rozpipetuj zawiesinę po 1 ml do opisanych kriofiolek. Od kontaktu komórek z DMSO do rozpoczęcia chłodzenia mija możliwie mało czasu.
  5. Włóż fiolki do pojemnika do kontrolowanego mrożenia (z izopropanolem albo bez alkoholu, z wkładem o dobranej przewodności cieplnej) i wstaw go do zamrażarki −80 °C. Pracownie z większą skalą używają zamrażarek programowalnych.
  6. Po około 24 godzinach przenieś fiolki do zbiornika z ciekłym azotem i od razu zapisz ich położenie w rejestrze.
  7. Po kilku dniach rozmroź jedną fiolkę z partii i sprawdź, czy komórki przeżyły i rosną.

Gdzie przechowywać: −80 °C, faza gazowa czy ciecz

MiejsceTemperaturaZaletyOgraniczenia
Zamrażarka −80 °C−80 °C (zwykle −70 do −86 °C)łatwy dostęp, brak azotutylko krótko, ryzyko awarii zasilania
Zbiornik z azotem, faza gazowazwykle −150 °C lub niżej, cieplej w górnej częścimniejsze ryzyko przenoszenia zakażeń, fiolki nie nasiąkają azotemgradient temperatury, trzeba pilnować poziomu azotu
Zbiornik z azotem, faza ciekła−196 °Cnajniższa i najstabilniejsza temperaturaazot może wniknąć do fiolki, możliwe przenoszenie drobnoustrojów
Zamrażarka −150 °Cokoło −150 °Cbrak azotu, temperatura poniżej punktu szkleniawysoki koszt, zależność od prądu

Fiolki w ciekłym azocie powinny mieć gwint wewnętrzny i uszczelkę albo dodatkową osłonkę z folii termokurczliwej. Azot, który wniknie do nieszczelnej fiolki, przy wyjęciu gwałtownie odparowuje i może ją rozsadzić. Dlatego fiolki z fazy ciekłej wyjmuje się w osłonie twarzy.

Rozmrażanie komórek

Komórki rozmraża się możliwie szybko, bo przy powolnym ogrzewaniu drobne kryształy lodu przekształcają się w większe. Fiolkę wyjętą z azotu wkłada się do łaźni 37 °C i trzyma, aż zostanie mała grudka lodu, zwykle 1–2 minuty. Potem przeciera się ją etanolem 70 % i przenosi do komory bezpieczeństwa biologicznego.

Zawartość fiolki przenosi się kroplami do kilku mililitrów ogrzanej pożywki, by DMSO rozcieńczało się stopniowo. Komórki można odwirować i zawiesić w świeżej pożywce albo wysiać od razu i wymienić pożywkę następnego dnia, zależnie od wrażliwości linii. Pierwszego dnia po rozmrożeniu część komórek obumiera, co jest typowe. Hodowlę ocenia się po 24–48 godzinach.

Rejestr, kontrola jakości i bezpieczeństwo

Każdą fiolkę opisuje się etykietą odporną na ciekły azot lub markerem do niskich temperatur: nazwa linii, numer pasażu, data, liczba komórek, inicjały. Położenie zapisuje się w rejestrze papierowym, arkuszu lub systemie LIMS z podziałem na zbiornik, statyw, pudełko i pozycję. Pudełka mają zwykle układ 9 × 9, czyli 81 fiolek. Bez rejestru szukanie fiolki trwa długo, a każde otwarcie zbiornika ogrzewa pozostałe próbki.

Przed założeniem banku i po nim sprawdza się brak mykoplazm (PCR, test luminescencyjny lub barwienie DNA), sterylność, żywotność po rozmrożeniu i tożsamość linii, w przypadku linii ludzkich zwykle profilem STR. Niezgodność tożsamości to częsty problem w badaniach, a bank z błędną linią przenosi go na lata.

Ciekły azot z 1 litra cieczy daje około 700 litrów gazu. W małym, słabo wietrzonym pomieszczeniu może wyprzeć tlen i doprowadzić do uduszenia bez żadnych ostrzeżeń, bo azot nie ma zapachu. Pomieszczenia ze zbiornikami wyposaża się w czujnik tlenu z alarmem, a z azotem pracuje się w rękawicach kriogenicznych, osłonie twarzy i zakrytym obuwiu. Azotu nie wlewa się do szczelnie zamkniętych naczyń, a do transportu używa się tylko dewarów przeznaczonych do tego celu.

Najczęstsze pytania

Dlaczego komórki mrozi się z DMSO?

DMSO przenika do komórki, ogranicza powstawanie kryształów lodu w jej wnętrzu i łagodzi szok osmotyczny. Typowe stężenie to 10 %. W wyższych stężeniach i w temperaturze pokojowej DMSO jest dla komórek toksyczny, dlatego pracuje się szybko.

Jak długo komórki mogą być przechowywane w −80 °C?

Krótko, zwykle od kilku tygodni do kilku miesięcy, bo żywotność po rozmrożeniu stopniowo spada. Do długiego przechowywania służy ciekły azot lub zamrażarka −150 °C.

Ile komórek zamraża się w jednej fiolce?

Najczęściej 1–5 mln komórek w 1 ml mieszaniny do mrożenia. Dla danej linii wartość ustala się tak, by po rozmrożeniu wystarczyła na jedną butlę T25 lub T75.

Czym różni się faza gazowa od ciekłej w zbiorniku z azotem?

W fazie ciekłej fiolki są zanurzone w azocie o temperaturze −196 °C. W fazie gazowej wiszą nad cieczą, w temperaturze zwykle poniżej −150 °C. Faza gazowa zmniejsza ryzyko przenoszenia zakażeń i pękania fiolek.

Co to jest bank główny i bank roboczy komórek?

Bank główny (MCB) to fiolki założone z jednej sprawdzonej partii linii. Bank roboczy (WCB) zakłada się z jednej fiolki banku głównego i z niego korzysta się na co dzień. Dzięki temu linia przez lata pozostaje na zbliżonym pasażu.

Dlaczego rozmrażanie musi być szybkie?

Przy wolnym ogrzewaniu drobne kryształy lodu łączą się w większe i uszkadzają komórki. Szybkie ogrzanie w 37 °C i natychmiastowe rozcieńczenie DMSO daje najwyższą przeżywalność.

Zobacz też: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody · Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Pożywki do hodowli komórkowych i surowica FBS · Inkubator CO₂ do hodowli komórkowych · Komora laminarna a komora bezpieczeństwa biologicznego · Wirówki laboratoryjne – RCF a RPM · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium

Oceń ten post
Czytaj dalej
Więcej o aparaturze i metodach biologii molekularnej: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody →
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Masz przemyślenia? Napisz komentarz!x