„Świat opanowany przez demony” – Carl Sagan. Recenzja książki o nauce i pseudonauce

0

Świat opanowany przez demony. Nauka jako światło w mroku

Carl Sagan

4,6/5
ocena redakcji
  • Rzetelność5
  • Przystępność5
  • Aktualność4
  • Wartość dla czytelnika5

Werdykt: Ostatnia książka Sagana to podręcznik obrony przed bzdurą – z „zestawem do wykrywania bredni”. Po trzydziestu latach brzmi bardziej aktualnie niż w dniu premiery.

Tytuł oryginału
The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the Dark
Tłumaczenie
Marek Krośniak
Wydawnictwo
Zysk i S-ka
Data wydania
2 lipca 2024
Liczba stron
608
ISBN
9788383351810
Kategoria
filozofia nauki, krytyczne myślenie
Ocena czytelników
–
Brak ocen – bądź pierwszy
Jedna ocena z jednego urządzenia. Napisz recenzję

Recenzja redakcyjna · Jak oceniamy książki

Carl Sagan, astronom z Cornell University i autor serialu „Kosmos”, wydał „Świat opanowany przez demony” w 1995 r., kilka miesięcy przed śmiercią. To jego najbardziej osobista książka: zamiast o planetach pisze o tym, jak odróżnić wiedzę od złudzeń i dlaczego ludzie tak chętnie wierzą w porwania przez UFO, uzdrowicieli i spiski. Nowe polskie wydanie Zysk i S-ka z 2024 r. w przekładzie Marka Krośniaka liczy ponad sześćset stron.

O czym jest książka?

Punktem wyjścia jest „twarz na Marsie”, skała w regionie Cydonia, w której na zdjęciach sondy Viking część ludzi zobaczyła rzeźbę obcej cywilizacji. Sagan pokazuje, jak mózg wyszukuje twarze w przypadkowych wzorach i jak łatwo dorobić do tego teorię. Potem przechodzi przez kolejne przykłady: relacje o porwaniach przez kosmitów, kręgi w zbożu, wspomnienia „odzyskane” w terapii, polowania na czarownice w Europie. W każdym przypadku pyta, jakie dowody by przekonały sceptyka i dlaczego ich brakuje.

Najczęściej cytowany rozdział to „zestaw do wykrywania bredni”: lista narzędzi (niezależne potwierdzenie, kilka hipotez zamiast jednej, brzytwa Ockhama, falsyfikowalność) i lista błędów logicznych, od argumentu z autorytetu po fałszywą alternatywę. Ostatnia część jest o edukacji i demokracji. Sagan ostrzega przed społeczeństwem, które korzysta z techniki, ale jej nie rozumie, i przypomina historię Fryderyka Douglassa, który uwolnił się z niewoli dzięki nauce czytania.

Czego się dowiesz z tej książki?

  • jak działa „zestaw do wykrywania bredni” i jak zastosować go do reklamy, polityki czy wiadomości w sieci,
  • czym jest falsyfikowalność i dlaczego hipoteza, której nie da się obalić, nie jest naukowa,
  • jak pareidolia (widzenie twarzy w chmurach i skałach) tłumaczy wiele „niewyjaśnionych zjawisk”,
  • dlaczego ludzka pamięć jest zawodna i jak łatwo wytworzyć fałszywe wspomnienia,
  • jak nauka sama poprawia własne błędy i dlaczego to jej największa siła.

Jak czytać tę książkę?

Książka jest zbiorem esejów, więc można czytać ją wybiórczo. Na początek warto sięgnąć po rozdział o zestawie do wykrywania bredni i po rozdział o smoku w garażu, krótkiej przypowieści o hipotezie, której nie da się sprawdzić. Obie części nadają się do omówienia na lekcji etyki, biologii czy fizyki, bo dotyczą metody, a nie konkretnej dziedziny. Przykłady Sagana pochodzą z Ameryki lat 90., ale łatwo przenieść je na dzisiejsze tematy: szczepionki, „cudowne” suplementy czy filmy z teoriami spiskowymi.

O autorze

Carl Sagan (1934–1996) był astronomem i planetologiem z Cornell University, współtwórcą programów sond Mariner, Viking i Voyager. To on zaproponował, by Voyager 1 odwrócił kamerę i sfotografował Ziemię z odległości ponad 6 mld km, co dało zdjęcie znane jako „Blada niebieska kropka”. Za książkę „Smoki Edenu” dostał Nagrodę Pulitzera, a serial „Kosmos” obejrzały setki milionów widzów. Przy „Świecie opanowanym przez demony” współpracowała z nim żona, pisarka i producentka Ann Druyan.

Mocne strony

  • Uniwersalne narzędzia. Zestaw do wykrywania bredni działa niezależnie od tematu i przyda się każdemu, kto czyta wiadomości.
  • Szacunek dla czytelnika. Sagan nie wyśmiewa ludzi, którzy wierzą w UFO czy astrologię; tłumaczy, dlaczego te pomysły są pociągające, i dopiero potem je rozkłada.
  • Piękny styl. Fragmenty o zachwycie nad Wszechświatem i o wartości wątpienia należą do najlepszych tekstów popularnonaukowych XX wieku.

Słabsze strony

  • Długość. Kilka rozdziałów, zwłaszcza o porwaniach przez UFO, powtarza tę samą argumentację na kolejnych przykładach.
  • Amerykański kontekst. Część odniesień do telewizji, polityki i systemu edukacji USA lat 90. wymaga od polskiego czytelnika domyślania się tła.

Dla kogo?

Dla licealistów i studentów każdego kierunku, dla nauczycieli, którzy uczą krytycznego myślenia, i dla rodziców, którzy chcą rozmawiać z dziećmi o fake newsach. Książka nie wymaga wiedzy z fizyki ani astronomii.

Werdykt

4,6/5. Jedna z najważniejszych książek o metodzie naukowej napisanych dla szerokiego odbiorcy. Po trzech dekadach przykłady się zestarzały, ale narzędzia działają tak samo dobrze, a w epoce mediów społecznościowych przydają się bardziej.

Przeczytaj też nasze recenzje

Powiązane artykuły na Biomist

Źródła

Oceń ten post
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Masz przemyślenia? Napisz komentarz!x