„Świat opanowany przez demony” – Carl Sagan. Recenzja książki o nauce i pseudonauce
Świat opanowany przez demony. Nauka jako światło w mroku
Carl Sagan
ocena redakcji
- Rzetelność5
- Przystępność5
- Aktualność4
- Wartość dla czytelnika5
Werdykt: Ostatnia książka Sagana to podręcznik obrony przed bzdurą – z „zestawem do wykrywania bredni”. Po trzydziestu latach brzmi bardziej aktualnie niż w dniu premiery.
- Tytuł oryginału
- The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the Dark
- Tłumaczenie
- Marek Krośniak
- Wydawnictwo
- Zysk i S-ka
- Data wydania
- 2 lipca 2024
- Liczba stron
- 608
- ISBN
- 9788383351810
- Kategoria
- filozofia nauki, krytyczne myślenie
Carl Sagan, astronom z Cornell University i autor serialu „Kosmos”, wydał „Świat opanowany przez demony” w 1995 r., kilka miesięcy przed śmiercią. To jego najbardziej osobista książka: zamiast o planetach pisze o tym, jak odróżnić wiedzę od złudzeń i dlaczego ludzie tak chętnie wierzą w porwania przez UFO, uzdrowicieli i spiski. Nowe polskie wydanie Zysk i S-ka z 2024 r. w przekładzie Marka Krośniaka liczy ponad sześćset stron.
O czym jest książka?
Punktem wyjścia jest „twarz na Marsie”, skała w regionie Cydonia, w której na zdjęciach sondy Viking część ludzi zobaczyła rzeźbę obcej cywilizacji. Sagan pokazuje, jak mózg wyszukuje twarze w przypadkowych wzorach i jak łatwo dorobić do tego teorię. Potem przechodzi przez kolejne przykłady: relacje o porwaniach przez kosmitów, kręgi w zbożu, wspomnienia „odzyskane” w terapii, polowania na czarownice w Europie. W każdym przypadku pyta, jakie dowody by przekonały sceptyka i dlaczego ich brakuje.
Najczęściej cytowany rozdział to „zestaw do wykrywania bredni”: lista narzędzi (niezależne potwierdzenie, kilka hipotez zamiast jednej, brzytwa Ockhama, falsyfikowalność) i lista błędów logicznych, od argumentu z autorytetu po fałszywą alternatywę. Ostatnia część jest o edukacji i demokracji. Sagan ostrzega przed społeczeństwem, które korzysta z techniki, ale jej nie rozumie, i przypomina historię Fryderyka Douglassa, który uwolnił się z niewoli dzięki nauce czytania.
Czego się dowiesz z tej książki?
- jak działa „zestaw do wykrywania bredni” i jak zastosować go do reklamy, polityki czy wiadomości w sieci,
- czym jest falsyfikowalność i dlaczego hipoteza, której nie da się obalić, nie jest naukowa,
- jak pareidolia (widzenie twarzy w chmurach i skałach) tłumaczy wiele „niewyjaśnionych zjawisk”,
- dlaczego ludzka pamięć jest zawodna i jak łatwo wytworzyć fałszywe wspomnienia,
- jak nauka sama poprawia własne błędy i dlaczego to jej największa siła.
Jak czytać tę książkę?
Książka jest zbiorem esejów, więc można czytać ją wybiórczo. Na początek warto sięgnąć po rozdział o zestawie do wykrywania bredni i po rozdział o smoku w garażu, krótkiej przypowieści o hipotezie, której nie da się sprawdzić. Obie części nadają się do omówienia na lekcji etyki, biologii czy fizyki, bo dotyczą metody, a nie konkretnej dziedziny. Przykłady Sagana pochodzą z Ameryki lat 90., ale łatwo przenieść je na dzisiejsze tematy: szczepionki, „cudowne” suplementy czy filmy z teoriami spiskowymi.
O autorze
Carl Sagan (1934–1996) był astronomem i planetologiem z Cornell University, współtwórcą programów sond Mariner, Viking i Voyager. To on zaproponował, by Voyager 1 odwrócił kamerę i sfotografował Ziemię z odległości ponad 6 mld km, co dało zdjęcie znane jako „Blada niebieska kropka”. Za książkę „Smoki Edenu” dostał Nagrodę Pulitzera, a serial „Kosmos” obejrzały setki milionów widzów. Przy „Świecie opanowanym przez demony” współpracowała z nim żona, pisarka i producentka Ann Druyan.
Mocne strony
- Uniwersalne narzędzia. Zestaw do wykrywania bredni działa niezależnie od tematu i przyda się każdemu, kto czyta wiadomości.
- Szacunek dla czytelnika. Sagan nie wyśmiewa ludzi, którzy wierzą w UFO czy astrologię; tłumaczy, dlaczego te pomysły są pociągające, i dopiero potem je rozkłada.
- Piękny styl. Fragmenty o zachwycie nad Wszechświatem i o wartości wątpienia należą do najlepszych tekstów popularnonaukowych XX wieku.
Słabsze strony
- Długość. Kilka rozdziałów, zwłaszcza o porwaniach przez UFO, powtarza tę samą argumentację na kolejnych przykładach.
- Amerykański kontekst. Część odniesień do telewizji, polityki i systemu edukacji USA lat 90. wymaga od polskiego czytelnika domyślania się tła.
Dla kogo?
Dla licealistów i studentów każdego kierunku, dla nauczycieli, którzy uczą krytycznego myślenia, i dla rodziców, którzy chcą rozmawiać z dziećmi o fake newsach. Książka nie wymaga wiedzy z fizyki ani astronomii.
Werdykt
4,6/5. Jedna z najważniejszych książek o metodzie naukowej napisanych dla szerokiego odbiorcy. Po trzech dekadach przykłady się zestarzały, ale narzędzia działają tak samo dobrze, a w epoce mediów społecznościowych przydają się bardziej.
Przeczytaj też nasze recenzje
- „Kosmos” (Sagan)
- „Światy równoległe” (Lamża)
- „Pan raczy żartować, panie Feynman!”
- Wszystkie recenzje i ranking książek →
Powiązane artykuły na Biomist
- Kosmos – aktualności i artykuły o astronomii
- Układ Słoneczny: przewodnik po planetach i księżycach
- Pamięć – uczenie się i mechanizmy pamięciowe
Źródła
- Lubimyczytac.pl – dane polskiego wydania.
- Opis bibliograficzny w katalogu Biblioteki Narodowej: Zysk i S-ka, Poznań 2024, 608 stron, przekład Marek Krośniak.