Naczynia do hodowli komórkowych – butle T25 i T75, płytki wielodołkowe, szalki, powierzchnie TC i pokrycia, dobór
Czym są naczynia do hodowli komórkowych
Komórki zwierzęce w hodowli rosną w pożywce, w temperaturze 37 °C i atmosferze z 5 % CO₂. Większość linii, na przykład fibroblasty, komórki nabłonkowe czy HeLa, to komórki przylegające: muszą przyczepić się do podłoża, rozpłaszczyć i dopiero wtedy się dzielą. Inne, na przykład wiele linii krwiotwórczych i komórki CHO przystosowane do produkcji białek, rosną w zawiesinie.
Naczynie musi więc zapewnić sterylne środowisko, odpowiednią powierzchnię, wymianę gazów z atmosferą inkubatora i dobrą widoczność pod mikroskopem odwróconym. Do tego dochodzą wymagania wygody: łatwe pipetowanie, układanie w stosy, opisywanie i niski koszt jednej sztuki, bo naczyń nie myje się i nie używa ponownie.
Materiały i powierzchnie hodowlane
Podstawowym materiałem jest polistyren. Jest przezroczysty, sztywny i tani, ale z natury hydrofobowy, więc komórki słabo się do niego przyczepiają. Producenci poddają go obróbce plazmą lub wyładowaniem koronowym. Na powierzchni pojawiają się grupy z tlenem, powierzchnia staje się hydrofilowa i ujemnie naładowana, a białka z surowicy, na przykład fibronektyna, łatwo się na niej osadzają. Takie naczynia mają oznaczenie TC lub „tissue culture treated”.
Dla wymagających komórek dostępne są powierzchnie pokryte białkami lub polimerami. Poli-D-lizyna i poli-L-lizyna zwiększają ładunek dodatni i pomagają neuronom. Kolagen typu I, fibronektyna i laminina naśladują macierz zewnątrzkomórkową. Matriks z błony podstawnej, na przykład ekstrakt z mysiego mięsaka EHS, służy do hodowli organoidów i ludzkich pluripotencjalnych komórek macierzystych. Część pracowni pokrywa naczynia samodzielnie, inne kupuje gotowe.
Powierzchnie o bardzo niskiej adhezji mają powłokę hydrożelową, która nie pozwala komórkom przyczepić się do dna. Komórki zbijają się wtedy w sferoidy, co wykorzystuje się w modelach trójwymiarowych. Do obrazowania w wysokiej rozdzielczości stosuje się naczynia ze szklanym dnem o grubości szkiełka nakrywkowego nr 1,5 (około 0,17 mm), bo plastik zniekształca obraz przy obiektywach immersyjnych.
Rodzaje naczyń hodowlanych
| Naczynie | Powierzchnia wzrostu | Objętość robocza (orientacyjnie) | Typowe zastosowanie |
|---|---|---|---|
| Butla T25 | 25 cm² | 5–7 ml | start hodowli, rozmrażanie, małe linie |
| Butla T75 | 75 cm² | 10–20 ml | rutynowe pasażowanie |
| Butla T175 | 175 cm² | 25–40 ml | namnażanie przed mrożeniem lub doświadczeniem |
| Szalka 35 mm | około 9 cm² | 1,5–2 ml | obrazowanie, transfekcja, mikroiniekcje |
| Szalka 100 mm | około 55 cm² | 8–10 ml | namnażanie, izolacja klonów |
| Płytka 6-dołkowa | około 9,5 cm² na dołek | 2–3 ml | transfekcja, izolacja RNA i białek |
| Płytka 24-dołkowa | około 1,9 cm² na dołek | 0,5–1 ml | testy z kilkoma stężeniami, hodowle na szkiełkach |
| Płytka 96-dołkowa | około 0,3 cm² na dołek | 0,1–0,2 ml | testy żywotności i cytotoksyczności, przesiewanie |
| Butla wielowarstwowa | kilkaset do kilku tysięcy cm² | zależnie od liczby warstw | duże ilości komórek przylegających |
| Kolba Erlenmeyera z wytrząsaniem | nie dotyczy (zawiesina) | 20–40 % objętości kolby | komórki zawiesinowe, produkcja białek |
Objętości robocze różnią się między producentami, dlatego dokładne wartości trzeba sprawdzić w karcie produktu. Typowe szalki mają średnicę zewnętrzną 35, 60, 100 i 150 mm, a powierzchnia wzrostu jest mniejsza od wynikającej z nominalnej średnicy.
Zakrętki, wymiana gazów i wkładki
Butle mają dwa rodzaje zakrętek. Zakrętka z filtrem hydrofobowym 0,2 µm przepuszcza CO₂ i tlen, ale zatrzymuje drobnoustroje, więc butla w inkubatorze może być dokręcona do końca. Zakrętka szczelna (bez filtra) przydaje się w transporcie i w hodowlach bez inkubatora CO₂, na przykład z pożywką L-15 lub buforem HEPES. W inkubatorze CO₂ zakrętkę szczelną luzuje się o ćwierć obrotu, by wpuścić gaz, co zwiększa ryzyko zakażenia.
Wkładki hodowlane, nazywane potocznie od jednej z marek transwellami, to małe kubki z membraną na dnie, wkładane w dołki płytki. Membrany z poliwęglanu lub PET mają pory 0,4 µm do hodowli barier nabłonkowych, a 3–8 µm do testów migracji i inwazji komórek. Szkiełka komorowe pozwalają hodować komórki od razu na szkle mikroskopowym, a potem je barwić.
Jak dobrać naczynie do hodowli
| Sytuacja | Dobór naczynia | Na co uważać |
|---|---|---|
| Rutynowe pasażowanie linii przylegającej | butle T75 lub T175 z filtrem, powierzchnia TC | ten sam producent dla całej serii doświadczeń |
| Komórki zawiesinowe | butle nietraktowane lub kolby z wytrząsaniem | komórki przyklejone do TC zmieniają zachowanie |
| Neurony, komórki pierwotne | płytki z poli-D-lizyną, lamininą | pokrycie musi być świeże i równomierne |
| Ludzkie komórki pluripotencjalne, organoidy | płytki z matriksem lub witronektyną | pokrywanie w niskiej temperaturze według protokołu |
| Mikroskopia konfokalna | szalki lub płytki ze szklanym dnem nr 1,5 | czarne płytki ograniczają przenikanie światła między dołkami |
| Testy luminescencyjne i fluorescencyjne | płytki białe (luminescencja) lub czarne (fluorescencja), z przezroczystym dnem | zgodność z czytnikiem płytek |
| Sferoidy i modele 3D | płytki o bardzo niskiej adhezji, dołki z dnem U | liczba komórek na dołek decyduje o wielkości sferoidu |
Przy zamówieniach patrzy się też na certyfikaty partii. Producenci deklarują brak pirogenów (endotoksyn), brak DNaz i RNaz oraz sterylność potwierdzoną dla danej partii. Naczynia do produkcji terapeutycznej mają dodatkowo dokumentację zgodności z wymaganiami dla materiałów mających kontakt z produktem.
Obsługa naczyń w praktyce
Naczynia otwiera się wyłącznie w komorze bezpieczeństwa biologicznego klasy II. Butli nie stawia się szyjką w stronę wlotu powietrza, a zakrętkę odkłada się wnętrzem do dołu na czystą powierzchnię albo trzyma w dłoni. Każde naczynie opisuje się na boku lub pokrywie: linia komórkowa, numer pasażu, data, inicjały. Napis na dnie przeszkadza w obserwacji.
Komórki wysiewa się w liczbie dopasowanej do powierzchni, nie do objętości naczynia. Gęstość wysiewu podaje się w komórkach na cm², a po zmianie formatu naczynia przelicza się ją proporcjonalnie do powierzchni wzrostu. Po wysianiu naczynie przesuwa się na blacie kilka razy w kształt krzyża, a nie wiruje nim w kółko, bo ruch okrężny zgarnia komórki na środek lub brzegi dołka.
Typowe błędy i bezpieczeństwo
Efekt brzegowy to szybsze parowanie pożywki w zewnętrznych dołkach płytki. Komórki w skrajnych dołkach rosną wtedy inaczej, a wyniki testu się rozjeżdżają. Ogranicza się go, wypełniając zewnętrzne dołki samym PBS lub pożywką i nie używając ich do pomiarów, a także dbając o wilgotność w inkubatorze.
Inne częste błędy to zmiana producenta naczyń w trakcie serii doświadczeń, zbyt mała objętość pożywki, przez którą dno wysycha przy brzegach, oraz kondensacja na pokrywie, która spływa do dołków. Zakażenia bakteriami czy grzybami częściej wnosi się przy otwieraniu i przenoszeniu naczyń niż z samego plastiku.
Zużyte naczynia z materiałem biologicznym traktuje się jako odpady biologiczne: inaktywuje się je w autoklawie lub środkiem dezynfekcyjnym, zgodnie z procedurą pracowni. Polistyrenu nie można autoklawować w celu ponownego użycia, bo mięknie i odkształca się w 121 °C.
Najczęstsze pytania
Co oznacza oznaczenie TC na płytce hodowlanej?
Powierzchnia „tissue culture treated”, czyli polistyren poddany obróbce plazmą. Jest hydrofilowa i pozwala przyczepić się komórkom przylegającym. Komórki zawiesinowe hoduje się zwykle w naczyniach nietraktowanych.
Ile pożywki wlać do butli T75?
Zwykle 10–20 ml, czyli warstwa pożywki o grubości kilku milimetrów. Dokładne zakresy podaje producent butli. Zbyt duża objętość pogarsza dostęp tlenu do komórek, zbyt mała grozi wyschnięciem.
Czy można myć i ponownie używać naczyń hodowlanych?
Nie. Naczynia z polistyrenu są jednorazowe, a autoklawowanie je odkształca. Szklane naczynia z dawnych pracowni wymagały specjalnego mycia i sterylizacji, dziś stosuje się je rzadko.
Kiedy butla z filtrem, a kiedy z zakrętką szczelną?
Butla z filtrem sprawdza się w inkubatorze CO₂, bo gaz wymienia się przez filtr przy dokręconej zakrętce. Zakrętka szczelna służy do transportu i hodowli w pożywkach niewymagających CO₂.
Jak przeliczyć liczbę komórek przy zmianie naczynia?
Proporcjonalnie do powierzchni wzrostu. Jeśli do T25 wysiewa się 0,5 mln komórek, do T75 wysiewa się około 1,5 mln, bo powierzchnia jest trzy razy większa.
Po co pokrywa się płytki poli-D-lizyną?
Poli-D-lizyna nadaje powierzchni ładunek dodatni i poprawia przyczepianie komórek słabo przylegających, na przykład neuronów i części linii nabłonkowych. Forma D jest odporna na rozkład przez proteazy komórkowe.
Zobacz też: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody · Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Pożywki do hodowli komórkowych i surowica FBS · Inkubator CO₂ do hodowli komórkowych · Mikroskop odwrócony do hodowli komórkowych · Materiały zużywalne – końcówki, probówki, mikropłytki · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Więcej o aparaturze i metodach biologii molekularnej: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody →