Największy polski teleskop wykonał pierwsze zdjęcia. Zwierciadło 2,5 m pracuje w Chile

0

Teleskop o średnicy zwierciadła 2,5 m, największy w historii polskiej astronomii, wykonał na początku listopada 2026 r. pierwsze testowe zdjęcia nieba. Stoi w Obserwatorium Cerro Murphy im. Rolfa Chini w północnym Chile, którym zarządza Centrum Astronomiczne im. Mikołaja Kopernika PAN. CAMK PAN ogłosił „pierwsze światło” 18 listopada. Regularną pracę instrument ma zacząć w kwietniu 2027 r.

Pierwszy cel: galaktyka NGC 300

Jednym z pierwszych obiektów, na które skierowano teleskop, była galaktyka spiralna NGC 300 w gwiazdozbiorze Rzeźbiarza, odległa od Ziemi o około 6,5 mln lat świetlnych. Wybór nie był przypadkowy. Od tej galaktyki w 1999 r. zaczął się projekt Araucaria, w którym astronomowie z CAMK PAN i ich współpracownicy wyznaczają odległości do pobliskich galaktyk, m.in. do Wielkiego Obłoku Magellana.

Opublikowany obraz NGC 300 złożono ze zdjęć wykonanych w różnych filtrach podczas kilku nocy. To zdjęcie testowe. W pierwszych tygodniach astronomowie sprawdzają, jak nowa maszyna zachowuje się na niebie, i dopiero uczą się ją prowadzić.

Liczby z komunikatu CAMK PAN

Ogniskowa teleskopu wynosi 17,5 m. Dzięki optyce aktywnej, która na bieżąco koryguje kształt zwierciadła, rozdzielczość ma sięgać 0,3 sekundy łuku. Szacowany zasięg to 24,5 magnitudo. Według naszego przeliczenia to obiekty około 25 mln razy słabsze od najsłabszych gwiazd, jakie widać gołym okiem na ciemnym niebie (około 6 magnitudo). Sam instrument kosztował około 10 mln euro.

Teleskop wykonała austriacka firma ASA Astrosysteme. Według CAMK PAN to największa konstrukcja w historii tej firmy, a projekt teleskopu i kopuły przyniósł kilka patentów. Budowę sfinansowano z grantu ERC Synergy dla projektu UniverScale, kierowanego przez prof. Grzegorza Pietrzyńskiego. Grant wyniósł blisko 15 mln euro. Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego płaci za utrzymanie obserwatorium i za instrumenty: kamerę optyczną, spektrograf wysokiej rozdzielczości budowany przez nowozelandzką firmę KiwiStar Optics i kamerę podczerwoną powstającą z Uniwersytetem Johnsa Hopkinsa w USA.

Plan sprzed 58 lat

Polscy astronomowie zabiegali o duży teleskop od lat 50. XX w. W 1968 r., dzięki staraniom prof. Włodzimierza Zonna, zamówiono w zakładach Zeissa teleskop z dwumetrowym zwierciadłem. Miał stanąć w Centralnym Obserwatorium Astronomicznym pod Belskiem w pobliżu Grójca, otwieranym w 1973 r. na 500. rocznicę urodzin Kopernika. W 1970 r. kontrakt zerwano, a obserwatorium nigdy nie dostało pieniędzy.

„Po niemal sześćdziesięciu latach możemy powiedzieć, że marzenie kilku pokoleń polskich astronomów wreszcie się spełnia” – powiedział dyrektor CAMK PAN prof. Rafał Moderski.

300 nocy dla jednego zespołu

Cerro Murphy to wzgórze na wysokości 2817 m n.p.m., około 120 km na południe od Antofagasty. Leży kilometr od szczytu Cerro Armazones, na którym ESO buduje Ekstremalnie Wielki Teleskop. Obserwatorium działa od 2005 r., do 2020 r. prowadziły je wspólnie Uniwersytet Ruhry w Bochum i chilijski Katolicki Uniwersytet Północny. Od 2020 r. zarządza nim CAMK PAN, a od 2023 r. nosi imię Rolfa Chini. Ma pięć teleskopów o średnicach od 0,6 do 2,5 m.

Na wielkich teleskopach czas dzieli się między setki zespołów i trzeba o niego konkurować. Nowy instrument może przez cały rok służyć długim programom polskich astronomów. „Możemy realizować badania, o których inni mogą pomarzyć, bo nie dostaną 300 nocy” – mówi prof. Pietrzyński. Głównym zadaniem teleskopu mają być pomiary odległości w kosmosie, które wymagają wielokrotnego obserwowania tych samych gwiazd przez lata.

Co jeszcze przed teleskopem

„Pierwsze światło” to etap techniczny, a nie wynik naukowy. Teleskop musi jeszcze przejść testy i kalibrację, a spektrograf i kamera podczerwona dopiero powstają, więc parametry z komunikatu trzeba traktować jako projektowe. Określenie „największy polski” dotyczy instrumentów, którymi zarządza polska instytucja. Polska jest członkiem ESO od 2015 r., więc polscy astronomowie mogą też ubiegać się o czas na znacznie większych teleskopach tej organizacji.

Oficjalne otwarcie obserwatorium w docelowej konfiguracji CAMK PAN planuje na kwiecień 2027 r., razem z ESO. O tym, jak polskie teleskopy w Chile pracują dla nauki już dziś, pisaliśmy przy okazji kandydata na planetę karłowatą z danych OGLE. Więcej tekstów o astronomii zebraliśmy w dziale Kosmos.

Źródła i daty

  • CAMK PAN, „Pierwsze światło największego polskiego teleskopu optycznego”, 18.11.2026 – camk.edu.pl; informacja prasowa (PDF) – camk.edu.pl.
  • PAP / Nauka w Polsce, „Największy polski teleskop optyczny wykonał pierwsze testowe obserwacje”, 19.11.2026 – naukawpolsce.pl.

Zdjęcie wyróżniające: kopuły teleskopów Obserwatorium Cerro Murphy im. Rolfa Chini w Chile, zdjęcie z 2023 r., sprzed montażu teleskopu 2,5 m. Fot. P. Karczmarek/CAMK/ESO, CC BY 4.0, Wikimedia Commons; kadrowanie Biomist.

Oceń ten post
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Masz przemyślenia? Napisz komentarz!x