Liczenie komórek – komora Bürkera i Neubauera, błękit trypanu, żywotność, liczniki automatyczne i wzory z przykładem
Po co liczy się komórki
Prawie każdy etap pracy z hodowlą zaczyna się od liczby komórek. Na jej podstawie wysiewa się określoną gęstość do butli i płytek, przygotowuje komórki do transfekcji, mrożenia lub testów cytotoksyczności i liczy czas podwojenia populacji. Wynik z liczenia trafia do protokołu i decyduje o powtarzalności doświadczenia. Jeśli raz wysieje się 5 tys., a raz 8 tys. komórek na dołek, różnice w odpowiedzi na badany związek mogą wynikać z gęstości, a nie z działania substancji.
Drugą liczbą jest żywotność, czyli odsetek żywych komórek w zawiesinie. Hodowla w dobrej kondycji ma zwykle żywotność powyżej 90 %. Spadek poniżej tej wartości sygnalizuje przerośnięcie, wyczerpaną pożywkę, zbyt agresywną trypsynizację albo zakażenie.
Komora Bürkera i Neubauera – budowa i jak policzyć
Komora hemocytometryczna to grube szkiełko podstawowe z wyfrezowaną platformą, na której wytrawiono siatkę. Platforma leży 0,1 mm niżej niż boczne podpory, na których kładzie się specjalne, grube szkiełko nakrywkowe. Gdy szkiełko jest dociśnięte prawidłowo, na styku z podporami widać tęczowe prążki Newtona. Zawiesinę wprowadza się pipetą przy krawędzi szkiełka, a kapilarność sama wypełnia przestrzeń nad siatką.
W komorze Bürkera siatka składa się z 9 dużych kwadratów o boku 1 mm, oddzielonych potrójnymi liniami. Każdy duży kwadrat dzielą podwójne linie na 16 kwadratów o boku 0,2 mm, czyli o powierzchni 0,04 mm². Nad takim małym kwadratem znajduje się 0,004 mm³ zawiesiny. W komorze Neubauera (wersja „improved”) środkowy kwadrat 1 mm² podzielono na 25 kwadratów o boku 0,2 mm, a narożne kwadraty 1 mm² na 16 pól, wygodnych do liczenia większych komórek.
| Komora | Głębokość | Podział siatki | Przelicznik na 1 ml | Zastosowanie |
|---|---|---|---|---|
| Bürkera | 0,1 mm | 9 kwadratów 1 mm², każdy na 16 pól 0,04 mm² | średnia z kwadratu 1 mm² × 10⁴; z pola 0,04 mm² × 2,5 × 10⁵ | komórki hodowlane, krew, drożdże |
| Neubauera improved | 0,1 mm | środkowy 1 mm² na 25 pól 0,04 mm² (dalej na 16 pól), narożne na 16 pól | średnia z kwadratu 1 mm² × 10⁴ | komórki hodowlane, leukocyty, erytrocyty |
| Thoma | 0,1 mm (bywa 0,02 mm) | 1 mm² na drobne pola 0,0025 mm² | zależny od liczby pól i głębokości | drożdże, plemniki, drobne komórki |
| Petroffa-Haussera | 0,02 mm | drobna siatka do mikroskopu z dużym powiększeniem | zależny od pola | bakterie |
| Jednorazowe komory plastikowe | zwykle 0,1 mm | siatka typu Neubauera | jak w komorze szklanej | materiał zakaźny, praca bez mycia |
Przelicznik wynika z objętości. Kwadrat 1 mm² × 0,1 mm daje 0,1 mm³, czyli 0,1 µl. Żeby przejść na 1 ml (1000 µl), mnoży się przez 10 000. Jeśli zawiesinę rozcieńczono błękitem trypanu 1:1, wynik mnoży się dodatkowo przez 2.
Liczenie z błękitem trypanu krok po kroku
- Wymieszaj zawiesinę komórek pipetą tak, by rozbić skupiska, ale bez pienienia. Komórki w zawiesinie opadają w ciągu kilkudziesięciu sekund, więc próbkę pobiera się od razu po wymieszaniu.
- Zmieszaj 10 µl zawiesiny z 10 µl 0,4 % roztworu błękitu trypanu.
- Wprowadź około 10 µl mieszaniny pod szkiełko nakrywkowe. Komora nie może być przepełniona ani mieć pęcherzyków.
- Pod mikroskopem przy obiektywie 10× policz komórki w 4 dużych kwadratach (lub więcej, aż przekroczysz 100–200 komórek), osobno żywe i martwe.
- Komórki leżące na liniach liczy się tylko na dwóch bokach kwadratu, np. górnym i lewym, a na dolnym i prawym pomija, żeby nie liczyć ich dwa razy.
- Policz: komórki/ml = średnia na kwadrat 1 mm² × 10⁴ × 2. Żywotność = żywe / (żywe + martwe) × 100 %.
- Zakończ liczenie w ciągu kilku minut od dodania barwnika. Trypan po dłuższym czasie zaczyna wnikać także do żywych komórek i zaniża żywotność.
Przykład: w 4 kwadratach Bürkera policzono 212 żywych i 14 martwych komórek. Średnia żywych na kwadrat to 53, więc stężenie żywych komórek wynosi 53 × 10⁴ × 2 = 1,06 × 10⁶ w 1 ml. Żywotność: 212 / 226 = 93,8 %.
Dokładność liczenia i skąd się biorą błędy
Komórki rozkładają się w komorze losowo, więc liczba w danym polu podlega rozkładowi Poissona. Błąd względny wynosi w przybliżeniu 1/√N, gdzie N to łączna liczba policzonych komórek. Przy 100 komórkach daje to 10 %, przy 400 komórkach 5 %. Dlatego zaleca się dobierać rozcieńczenie tak, by w dużym kwadracie było kilkadziesiąt komórek, i liczyć kilka kwadratów oraz obie strony komory.
Poza statystyką wynik psują: skupiska komórek po słabym roztrząsaniu, opadanie komórek w probówce przed pobraniem, przepełniona komora, nieprawidłowo położone szkiełko (bez prążków Newtona głębokość nie wynosi 0,1 mm), liczenie resztek komórek i agregatów jako martwych komórek oraz zbyt długie barwienie trypanem. Różnice między dwiema stronami komory większe niż kilkanaście procent oznaczają zwykle problem z mieszaniem.
Na wynik wpływa też osoba. Dwie osoby liczące tę samą próbkę rzadko uzyskują identyczne wartości, bo inaczej oceniają komórki na liniach i słabo zabarwione. W pracowni opłaca się spisać jedną regułę i co jakiś czas porównać wyniki osób na tej samej próbce. Ramy takich porównań opisuje norma ISO 20391 (część 1 o metodach liczenia komórek, część 2 o planowaniu doświadczeń i ocenie metod).
Liczniki automatyczne i inne metody
Liczniki obrazowe działają jak zautomatyzowana komora: zawiesinę z błękitem trypanu wprowadza się do jednorazowego slajdu, kamera wykonuje zdjęcie, a program liczy i klasyfikuje komórki. Liczniki fluorescencyjne używają pary barwników, najczęściej oranżu akrydyny (barwi jądra wszystkich komórek) i jodku propidyny (wnika tylko do martwych). Ta metoda lepiej radzi sobie z próbkami zawierającymi erytrocyty, resztki tkanek i pierwotne komórki.
Liczniki impedancyjne, oparte na zasadzie Coultera, mierzą zmianę oporu elektrycznego, gdy komórka przechodzi przez mały otwór. Dają liczbę i rozkład wielkości, ale bez barwienia nie odróżniają żywych od martwych. Cytometr przepływowy liczy komórki z kulkami referencyjnymi lub z pomiarem objętości i równocześnie ocenia żywotność i markery powierzchniowe.
| Metoda | Co mierzy | Zalety | Ograniczenia |
|---|---|---|---|
| Komora + błękit trypanu | liczba i żywotność | tania, uniwersalna, punkt odniesienia | czasochłonna, zależna od osoby |
| Licznik obrazowy z trypanem | liczba, żywotność, średnica | szybki, zapisuje obraz | wymaga ustawień dla linii, koszt slajdów |
| Licznik fluorescencyjny AO/PI | liczba komórek jądrzastych i żywotność | dobry dla próbek z zanieczyszczeniami | droższe odczynniki |
| Licznik impedancyjny (Coulter) | liczba i rozkład wielkości | bardzo powtarzalny, wiele tysięcy komórek | bez barwienia nie ocenia żywotności |
| Cytometr przepływowy | liczba, żywotność, fenotyp | najwięcej informacji z próbki | drogi sprzęt, przygotowanie próbek |
| Testy metaboliczne (MTT, rezazuryna, ATP) | aktywność metaboliczna populacji | format płytkowy, wiele próbek | nie liczą komórek bezpośrednio |
Przy wdrażaniu licznika automatycznego warto przez kilka tygodni liczyć równolegle w komorze. Dla każdej linii ustawia się zakres wielkości komórek i próg jasności. Komórki duże, nieregularne lub tworzące skupiska bywają liczone przez program źle, i ten błąd jest stały, więc łatwo go przeoczyć.
Czas podwojenia i gęstość wysiewu
Gdy liczy się komórki w dwóch punktach czasu, można policzyć czas podwojenia populacji: td = t · ln 2 / ln(N/N₀), gdzie N₀ to liczba komórek na początku, N po czasie t. Jeśli z 2 × 10⁵ komórek po 72 godzinach zrobiło się 1,6 × 10⁶, to N/N₀ = 8, czyli trzy podwojenia, a czas podwojenia wynosi 24 godziny. Wydłużający się czas podwojenia przy kolejnych pasażach bywa pierwszym sygnałem starzenia się hodowli lub zakażenia mykoplazmą.
Gęstość wysiewu podaje się na powierzchnię (komórki/cm²) lub na naczynie. Wartości zależą od linii i celu: inne do utrzymania hodowli, inne do transfekcji czy testu na płytce 96-dołkowej. Zalecenia podaje karta linii z banku komórek, a w pracowni ustala się je doświadczalnie i zapisuje w protokole.
Bezpieczeństwo i utrzymanie komory
Komórki ludzkie i zwierzęce traktuje się jak materiał potencjalnie zakaźny. Szklaną komorę po pracy myje się wodą, dezynfekuje 70 % etanolem lub środkiem zalecanym w pracowni i osusza miękką ściereczką, bez rysowania siatki. Do linii zakażonych wirusami lub materiału od pacjentów wygodniej używać komór jednorazowych. Błękit trypanu jest klasyfikowany jako substancja rakotwórcza (kategoria 1B według CLP), więc pracuje się z nim w rękawicach i zbiera odpady zgodnie z kartą charakterystyki.
Najczęstsze pytania
Jak obliczyć liczbę komórek w komorze Bürkera?
Średnią liczbę komórek w dużym kwadracie 1 mm² mnoży się przez 10 000 i przez rozcieńczenie. Przy mieszaniu 1:1 z błękitem trypanu rozcieńczenie wynosi 2.
Ile komórek trzeba policzyć, żeby wynik był wiarygodny?
Co najmniej 100–200, a lepiej około 400. Błąd wynikający z losowego rozkładu komórek wynosi w przybliżeniu 1/√N, czyli 5 % przy 400 komórkach.
Dlaczego martwe komórki barwią się błękitem trypanu?
Bo mają uszkodzoną błonę komórkową, przez którą barwnik wnika do wnętrza. Żywe komórki z nienaruszoną błoną go nie wpuszczają, ale tylko przez kilka minut.
Czym różni się komora Bürkera od Neubauera?
Obie mają głębokość 0,1 mm i kwadraty 1 mm², ale inaczej podzieloną siatkę. Przelicznik dla kwadratu 1 mm² jest taki sam, 10 000.
Czy licznik automatyczny zastąpi komorę?
W codziennej pracy tak, ale ustawienia dla każdej linii warto sprawdzić porównaniem z komorą. Komora pozostaje punktem odniesienia przy nietypowych próbkach.
Jaka żywotność komórek jest dobra?
Hodowla w dobrej kondycji ma zwykle powyżej 90 % żywych komórek. Do mrożenia i doświadczeń wybiera się komórki w fazie wzrostu logarytmicznego.
Zobacz też: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody · Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Mikroskop odwrócony do hodowli komórkowych · Mrożenie i bankowanie komórek · Naczynia do hodowli komórkowych · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Więcej o aparaturze i metodach biologii molekularnej: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody →