Kontaminacje hodowli komórkowych – bakterie, grzyby, mykoplazma, testy PCR i STR, technika aseptyczna w komorze
Rodzaje kontaminacji w hodowli komórkowej
Hodowla komórek ssaków rośnie w ciepłej, bogatej pożywce, w której bakterie dzielą się co kilkadziesiąt minut, a komórki ludzkie raz na dobę. Jedna bakteria wprowadzona końcówką pipety po dwóch dniach dominuje w butli. Dlatego większość zasad pracy z hodowlą dotyczy jednego celu: nie wpuścić do naczynia nic poza komórkami i sterylną pożywką.
Kontaminacje dzieli się na biologiczne i chemiczne. Biologiczne to bakterie, drożdże, pleśnie, mykoplazmy, wirusy i obce komórki. Chemiczne to endotoksyny, resztki detergentów na szkle, zanieczyszczenia wody, plastyfikatory i nieodpowiednie partie surowicy. Te drugie nie dają mętnej pożywki, ale zmieniają wzrost komórek i wyniki doświadczeń.
| Kontaminacja | Objawy | Pod mikroskopem | Co robić |
|---|---|---|---|
| Bakterie | mętna pożywka w 1–2 dni, często szybka zmiana barwy na żółtą (spadek pH), nieprzyjemny zapach | drobne, ruchliwe kropki lub pałeczki między komórkami | usunąć hodowlę, zdezynfekować komorę i inkubator |
| Drożdże | mętnienie po kilku dniach, pH zmienia się później | owalne komórki, często pączkujące, w łańcuszkach | usunąć, sprawdzić pożywkę i surowicę |
| Pleśnie | kłaczki na powierzchni, czasem kolonie na ściankach | nitkowate strzępki, zarodniki | usunąć, sprawdzić inkubator i filtry wentylacji |
| Mykoplazmy | zwykle brak; wolniejszy wzrost, więcej martwych komórek, zmiany w wynikach | niewidoczne w świetle przechodzącym | test PCR lub DAPI, najlepiej usunąć i rozmrozić czysty zapas |
| Wirusy | często brak, czasem efekt cytopatyczny | niewidoczne | testy molekularne, materiał z wiarygodnego źródła |
| Inna linia komórkowa | zmiana morfologii, szybszy wzrost | inne kształty komórek | profil STR, porównanie z bazą |
Mykoplazmy – dlaczego są groźne i jak się je wykrywa
Mykoplazmy to najmniejsze bakterie zdolne do samodzielnego życia. Nie mają ściany komórkowej, więc nie działają na nie penicylina i inne antybiotyki beta-laktamowe, standardowo dodawane do pożywki. Mają 0,15–0,3 µm średnicy i są plastyczne, dlatego część przechodzi przez filtr 0,22 µm. Do filtrowania surowicy i pożywek w produkcji stosuje się filtry 0,1 µm.
Zakażona hodowla wygląda normalnie i nie mętnieje. Mykoplazmy zmieniają natomiast metabolizm komórek, ekspresję genów, wrażliwość na leki i wydajność transfekcji. Wyniki z takich komórek są niewiarygodne, a zakażenie łatwo przenosi się na inne linie przez wspólne butelki pożywki, pipety i aerozol. Przeglądy z ostatnich dekad, m.in. Drexler i Uphoff w „Cytotechnology” (2002), szacowały odsetek zakażonych linii ciągłych na kilkanaście do ponad 30 %. Za większość zakażeń odpowiada kilka gatunków, m.in. Mycoplasma orale, M. hyorhinis, M. arginini, M. fermentans, M. hominis i Acholeplasma laidlawii. Część z nich pochodzi z ludzkiej jamy ustnej, część z surowic zwierzęcych.
| Metoda wykrywania | Czas | Zalety | Ograniczenia |
|---|---|---|---|
| PCR (np. region 16S rRNA) | kilka godzin | czuła, wykrywa większość gatunków, tania na próbkę | ryzyko fałszywych wyników z kontaminacji DNA, wymaga kontroli |
| Barwienie DNA (DAPI, Hoechst) | 1–2 dni z hodowlą wskaźnikową | prosta, potrzebny mikroskop fluorescencyjny | mniej czuła, ocena zależna od osoby |
| Test enzymatyczny z luminescencją | poniżej godziny | szybki, bez sprzętu do PCR, wystarczy luminometr | wynik graniczny wymaga powtórzenia |
| Hodowla na podłożach (Ph. Eur. 2.6.7) | około 4 tygodni | metoda referencyjna dla produktów biologicznych | długa, nie wszystkie szczepy rosną na podłożach |
Do testu pobiera się supernatant z hodowli, która rosła co najmniej 2–3 dni bez antybiotyków i bez wymiany pożywki, najlepiej przy wysokiej konfluencji. Testuje się każdą nową linię w kwarantannie, każdą partię banku komórek przed zamrożeniem i hodowle w użyciu co 1–3 miesiące.
Zanieczyszczenie inną linią i uwierzytelnianie
Najbardziej znany przypadek to komórki HeLa, które w latach 60. i 70. XX wieku okazały się obecne w wielu liniach opisywanych jako inne nowotwory. Międzynarodowy komitet ICLAC prowadzi rejestr linii błędnie zidentyfikowanych, który liczy kilkaset pozycji. Przed rozpoczęciem projektu warto sprawdzić, czy linia nie figuruje w tym rejestrze.
Tożsamość linii ludzkich potwierdza się profilem STR, czyli analizą kilkunastu powtórzeń mikrosatelitarnych, według standardu ANSI/ATCC ASN-0002. Wynik porównuje się z profilem w bazie banku komórek; zgodność na poziomie co najmniej 80 % uznaje się zwykle za potwierdzenie tej samej linii. Linie zwierzęce identyfikuje się metodami opartymi na DNA mitochondrialnym, np. barkodowaniem genu COI. Wiele czasopism wymaga dziś podania, kiedy i jak linię uwierzytelniono.
Technika aseptyczna w praktyce
Hodowle otwiera się wyłącznie w komorze bezpieczeństwa biologicznego klasy II, która chroni jednocześnie próbkę i pracownika. Komorę włącza się kilka minut przed pracą, zgodnie z instrukcją producenta, a blat przeciera 70 % etanolem przed i po pracy. Wszystko, co trafia do komory, też przeciera się etanolem. Kratek z przodu i z tyłu blatu nie zastawia się, bo zaburza to przepływ powietrza, a pracuje się w głębi komory, kilkanaście centymetrów od frontu.
Zasady, które zapobiegają większości zakażeń:
- jedna linia w komorze naraz, z osobną butelką pożywki i nowymi pipetami;
- pipety serologiczne i końcówki z filtrem, pipetor nie dotyka wnętrza naczynia;
- naczynia otwiera się na krótko, nakrętkę odkłada stroną wewnętrzną w dół lub trzyma w dłoni;
- pożywkę rozdziela się na mniejsze porcje, żeby nie otwierać dużej butelki codziennie;
- łaźnię wodną do ogrzewania pożywek regularnie myje się i napełnia świeżą wodą, a butelki po wyjęciu przeciera etanolem;
- w inkubatorze CO₂ codziennie sprawdza się wodę w kuwecie nawilżającej, a okresowo przeprowadza cykl dekontaminacji;
- nowa linia przechodzi kwarantannę w osobnym inkubatorze lub na osobnej półce do wyniku testu na mykoplazmy.
Lampy UV w komorach są dodatkiem, nie zastępują dezynfekcji. Promieniowanie działa tylko na powierzchnie bezpośrednio oświetlone, a lampa traci moc z czasem.
Antybiotyki w pożywce – kiedy pomagają, a kiedy szkodzą
Mieszanina penicyliny ze streptomycyną chroni hodowlę przed przypadkowym zakażeniem bakteriami, ale ma dwie wady. Maskuje słabą technikę aseptyczną, bo niska liczba bakterii nie daje mętnej pożywki, i nie działa na mykoplazmy. Wiele pracowni prowadzi linie w użyciu bez antybiotyków albo co jakiś czas hoduje je kilka pasaży bez antybiotyków, żeby ujawnić ukryte zakażenia. Antybiotyki zostawia się zwykle do komórek pierwotnych i materiału z tkanek, gdzie ryzyko zakażenia jest wysokie.
Gdy linia jest zakażona mykoplazmą, a nie ma czystego zapasu, stosuje się specjalne preparaty, np. z fluorochinolonów, tetracyklin lub makrolidów, przez 2–3 tygodnie. Potem hodowlę sprawdza się ponownie po kilku pasażach bez antybiotyków. Leczenie nie zawsze się udaje i może zmienić właściwości komórek, dlatego pierwszym wyborem jest usunięcie hodowli i rozmrożenie przetestowanej fiolki z banku.
Co zrobić po wykryciu zakażenia
Zakażone naczynia zamyka się, zbiera do worka na odpady biologiczne i autoklawuje lub przekazuje do utylizacji zgodnie z procedurą pracowni. Komorę, inkubator, łaźnię i wirówkę dezynfekuje się środkiem o udokumentowanym działaniu na bakterie i grzyby. Sprawdza się otwarte butelki pożywki, surowicy i trypsyny, a jeśli zakażenie powtarza się w kilku liniach, testuje się je osobno. Zdarzenie zapisuje się w dzienniku hodowli razem z numerami partii odczynników, bo pozwala to później znaleźć wspólne źródło.
Najczęstsze pytania
Jak rozpoznać zakażenie bakteryjne hodowli?
Pożywka mętnieje w ciągu 1–2 dni i często szybko żółknie. Pod mikroskopem między komórkami widać drobne, ruchliwe kropki lub pałeczki.
Dlaczego mykoplazm nie widać pod mikroskopem?
Bo mają 0,15–0,3 µm średnicy i nie mętnieją pożywki. W świetle przechodzącym są niewidoczne, dlatego wykrywa się je PCR, barwieniem DNA lub testem enzymatycznym.
Jak często badać hodowle na mykoplazmy?
Każdą nową linię przed włączeniem do pracy, każdą partię banku komórek i hodowle w użyciu co 1–3 miesiące.
Czy penicylina i streptomycyna chronią przed mykoplazmą?
Nie. Penicylina działa na ścianę komórkową, której mykoplazmy nie mają. Antybiotyki w pożywce mogą wręcz ukrywać słabą technikę pracy.
Co to jest profil STR linii komórkowej?
To zestaw długości kilkunastu powtórzeń mikrosatelitarnych w DNA. Porównanie z profilem w bazie banku komórek potwierdza, że linia jest tą, za którą uchodzi.
Czy lampa UV w komorze wystarcza do dezynfekcji?
Nie. Działa tylko na oświetlone powierzchnie i z czasem słabnie. Blat i przedmioty przeciera się środkiem dezynfekcyjnym, np. 70 % etanolem.
Zobacz też: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody · Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Komora laminarna a komora bezpieczeństwa biologicznego · Inkubator CO₂ do hodowli komórkowych · Pożywki do hodowli komórkowych i surowica FBS · Autoklaw – sterylizacja parowa · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Bakterie →
Więcej o aparaturze i metodach biologii molekularnej: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody →