Rozpuszczalniki organiczne w laboratorium – tabela właściwości, temperatura zapłonu, klasy ICH Q3C i bezpieczna praca

0
W skrócie: rozpuszczalniki organiczne dzieli się na polarne protyczne (metanol, etanol, izopropanol), polarne aprotyczne (aceton, acetonitryl, DMSO, DMF) i niepolarne (heksan, heptan, toluen). Większość z nich jest łatwopalna, a temperatura zapłonu acetonu (około −20 °C) czy eteru dietylowego (około −45 °C) leży daleko poniżej temperatury pokojowej. Dichlorometan i chloroform nie palą się w zwykłych warunkach, ale są podejrzewane o działanie rakotwórcze, a etery (eter dietylowy, THF) tworzą podczas przechowywania wybuchowe nadtlenki. Wytyczna ICH Q3C dzieli rozpuszczalniki na trzy klasy: benzen i tetrachlorek węgla w klasie 1 (unikać), metanol, acetonitryl i heksan w klasie 2 (ograniczać), aceton, etanol i octan etylu w klasie 3. Odpady zbiera się osobno: halogenowe i bezhalogenowe.

Czym jest rozpuszczalnik i jak się je dzieli

Rozpuszczalnik to ciecz, w której rozpuszcza się inną substancję bez trwałej reakcji chemicznej. W laboratorium używa się ich do reakcji, ekstrakcji, krystalizacji, chromatografii, mycia szkła i przygotowania roztworów do pomiarów. Wybór zależy od tego, co ma się rozpuścić, w jakiej temperaturze ma się odparować i jakie ryzyko akceptuje pracownia.

Podstawowy podział opiera się na polarności i zdolności do tworzenia wiązań wodorowych. Rozpuszczalniki polarne protyczne mają grupę –OH lub –NH i oddają proton do wiązania wodorowego: woda, metanol, etanol, izopropanol, kwas octowy. Polarne aprotyczne mają duży moment dipolowy, ale nie oddają protonu: aceton, acetonitryl, DMSO, DMF, octan etylu, THF. Niepolarne to węglowodory i ich pochodne: heksan, heptan, cykloheksan, toluen. Zasada „podobne rozpuszcza podobne” sprawdza się tu dobrze: sole i cukry rozpuszczają się w wodzie, tłuszcze w heksanie, a większość związków organicznych średniej polarności w acetonie, octanie etylu lub dichlorometanie.

Tabela właściwości popularnych rozpuszczalników

Wartości są przybliżone i pochodzą z kart charakterystyki oraz tablic fizykochemicznych. Do oceny ryzyka zawsze bierze się aktualną kartę charakterystyki od dostawcy konkretnego produktu.

RozpuszczalnikTemp. wrzeniaTemp. zapłonuGęstość, g/cm³Z wodąUwagi
Metanol65 °Cok. 11 °C0,79miesza siętoksyczny przy połknięciu, wdychaniu i przez skórę, uszkadza nerw wzrokowy
Etanol78 °Cok. 13 °C0,79miesza sięskażony (denaturat) tańszy, ale z dodatkami
Izopropanol82 °Cok. 12 °C0,79miesza siędezynfekcja powierzchni, mycie
Aceton56 °Cok. −20 °C0,79miesza siębardzo lotny, rozpuszcza wiele tworzyw
Acetonitryl82 °Cok. 2 °C0,79miesza sięfaza ruchoma HPLC, niska absorpcja w UV
Octan etylu77 °Cok. −4 °C0,90słaboekstrakcja, chromatografia kolumnowa
Heksan (n-)69 °Cok. −22 °C0,66nieneurotoksyczny przy długim narażeniu, zastępowany heptanem
Heptan (n-)98 °Cok. −4 °C0,68niemniej toksyczny zamiennik heksanu
Toluen111 °Cok. 4 °C0,87niepodejrzewany o szkodliwy wpływ na dziecko w łonie matki
Dichlorometan40 °Cbrak w zwykłych warunkach1,33słabopodejrzewany o działanie rakotwórcze, bardzo lotny
Chloroform61 °Cniepalny1,48słabona świetle tworzy fosgen, sprzedawany ze stabilizatorem
Eter dietylowy35 °Cok. −45 °C0,71słabonadtlenki, niska temperatura samozapłonu
Tetrahydrofuran (THF)66 °Cok. −14 °C0,89miesza sięnadtlenki, zwykle stabilizowany BHT
DMSO189 °Cok. 88 °C1,10miesza siękrzepnie w ok. 18 °C, łatwo przenika przez skórę
DMF153 °Cok. 58 °C0,94miesza siędziała szkodliwie na rozrodczość, ograniczenia REACH

Z tabeli wynika prosta rzecz: rozpuszczalnik o temperaturze zapłonu poniżej temperatury w pomieszczeniu wytwarza nad powierzchnią mieszaninę par z powietrzem, która może się zapalić od iskry, gorącej płyty albo wyładowania elektrostatycznego. Pary większości rozpuszczalników są cięższe od powietrza i spływają po blacie lub podłodze do źródła zapłonu oddalonego o kilka metrów.

Klasy ICH Q3C i dobór „zielonego” rozpuszczalnika

W przemyśle farmaceutycznym punktem odniesienia jest wytyczna ICH Q3C o rozpuszczalnikach resztkowych. Klasa 1 to rozpuszczalniki, których należy unikać: benzen, tetrachlorek węgla, 1,2-dichloroetan, 1,1-dichloroeten i 1,1,1-trichloroetan. Klasa 2 to rozpuszczalniki, których zawartość w produkcie ogranicza się ze względu na toksyczność, m.in. metanol, acetonitryl, heksan, toluen, chloroform, dichlorometan, THF i DMF. Klasa 3 obejmuje rozpuszczalniki o niskim potencjale toksycznym: aceton, etanol, izopropanol, octan etylu, heptan, DMSO, eter dietylowy.

Firmy i konsorcja publikują też przewodniki doboru rozpuszczalników, które łączą bezpieczeństwo, zdrowie i środowisko. Najczęściej cytowany jest przewodnik CHEM21 opisany przez Prata i współpracowników w „Green Chemistry” (2016). Praktyczne zamiany, które pojawiają się w takich zestawieniach, to heptan zamiast heksanu, octan etylu lub mieszanina octanu etylu z etanolem zamiast dichlorometanu w chromatografii kolumnowej i 2-metylotetrahydrofuran zamiast THF.

ZadanieCzęsto używanyRozważ zamiastUwagi
Ekstrakcja związków średniej polarnościdichlorometan, chloroformoctan etylu, eter tert-butylowo-metylowyinna gęstość, warstwa organiczna na górze
Ekstrakcja tłuszczów, odtłuszczanien-heksann-heptanwyższa temperatura wrzenia, dłuższe odparowanie
Faza ruchoma HPLCacetonitrylmetanol, etanol (gdzie metoda pozwala)inna selektywność i ciśnienie w kolumnie
Reakcje w eterzeTHF, eter dietylowy2-metylotetrahydrofuranteż tworzy nadtlenki, ale słabiej miesza się z wodą
Mycie szkła po syntezieacetonaceton z odzyskiem, etanolzbierać popłuczyny do odpadów
Rozpuszczanie substancji do testów biologicznychDMSODMSO o klasie do hodowlikońcowe stężenie w hodowli zwykle niskie, ustala się je dla danej linii

Klasy czystości: do analizy, HPLC, bezwodne

Ten sam rozpuszczalnik kupuje się w kilku klasach. Do mycia i ekstrakcji wystarcza klasa techniczna lub czysta. Do analiz potrzebna jest czystość do analizy (cz.d.a.), a do chromatografii cieczowej klasa HPLC, w której producent gwarantuje niską absorpcję w UV, mało pozostałości po odparowaniu i filtrowanie. Do spektrometrii mas stosuje się klasę LC-MS z ograniczoną zawartością jonów metali i zanieczyszczeń dających sygnał. Rozpuszczalniki bezwodne, pakowane pod gazem obojętnym w butelki z septą, służą do reakcji wrażliwych na wilgoć. Po otwarciu takiej butelki bez zachowania suchych warunków traci się to, za co się zapłaciło. Szczegóły oznaczeń opisujemy w artykule o klasach czystości odczynników.

Bezpieczna praca z rozpuszczalnikami

Z rozpuszczalnikami lotnymi pracuje się pod dygestorium, z dala od płyt grzejnych i palników. Do ogrzewania łatwopalnych cieczy używa się łaźni lub czasz grzejnych, nigdy otwartego płomienia. Przy przelewaniu większych ilości z beczek i kanistrów pojemniki uziemia się i łączy przewodem wyrównawczym, bo płynący niepolarny rozpuszczalnik ładuje się elektrostatycznie.

Rękawice dobiera się do konkretnego rozpuszczalnika. Cienkie rękawice nitrylowe chronią przed krótkim zachlapaniem większością alkoholi, ale aceton, dichlorometan i chloroform przenikają przez nie szybko, często w ciągu minut. Przy dłuższej pracy z ketonami stosuje się rękawice butylowe, a z rozpuszczalnikami chlorowanymi i aromatycznymi rękawice z fluoroelastomeru (Viton) lub wielowarstwowe laminaty. Czas przebicia sprawdza się w tabelach producenta rękawic.

Etery, czyli eter dietylowy, THF, dioksan i diizopropylowy, tworzą w kontakcie z tlenem nadtlenki, które zatężone przy destylacji mogą wybuchnąć. Butelkę opisuje się datą otwarcia, okresowo bada paskami testowymi na nadtlenki i nie destyluje do sucha. Przeterminowany eter z widocznymi kryształami przy zakrętce się nie otwiera, tylko zgłasza do utylizacji jako odpad niebezpieczny.

Przy rozlaniu małej ilości rozpuszczalnika gasi się źródła zapłonu, wietrzy pomieszczenie i zbiera ciecz sorbentem, który trafia do zamykanego pojemnika na odpady. Pierwszą pomoc przy narażeniu opisuje sekcja 4 karty charakterystyki; przy objawach zatrucia lub skażeniu oczu wzywa się pomoc medyczną i pokazuje kartę.

Przechowywanie i odpady

Rozpuszczalniki łatwopalne trzyma się w szafach bezpieczeństwa spełniających PN-EN 14470-1, w ilościach potrzebnych do bieżącej pracy. Na blacie stoi tylko butelka w użyciu. Chlorowanych rozpuszczalników nie trzyma się razem z metalami alkalicznymi i silnymi zasadami, a utleniacze, np. kwas azotowy, z dala od jakichkolwiek rozpuszczalników organicznych. Lodówka do rozpuszczalników musi mieć wnętrze bez źródeł iskrzenia; w zwykłej lodówce domowej pary acetonu lub eteru mogą zapalić się od termostatu.

Odpady zbiera się w co najmniej dwóch strumieniach: rozpuszczalniki halogenowe (dichlorometan, chloroform) i bezhalogenowe (alkohole, aceton, węglowodory, octan etylu). Mieszanie strumieni podnosi koszt utylizacji, a dodanie kwasu azotowego lub innego utleniacza do kanistra z rozpuszczalnikami grozi gwałtowną reakcją. Kanistry opisuje się składem, nie napełnia po brzegi i przekazuje firmie z uprawnieniami. Szczegóły ewidencji i kodów odpadów opisaliśmy w artykule o magazynie chemicznym.

Najczęstsze pytania

Który rozpuszczalnik jest najbezpieczniejszy w laboratorium?

Nie ma jednego takiego. Woda, etanol i aceton mają niską toksyczność, ale etanol i aceton są łatwopalne. Przy wyborze porównuje się toksyczność, palność i wpływ na środowisko, np. w przewodniku CHEM21.

Czy rękawice nitrylowe chronią przed acetonem?

Tylko przy krótkim zachlapaniu. Aceton przenika przez cienki nitryl szybko. Przy dłuższej pracy używa się rękawic butylowych, a zachlapaną rękawicę nitrylową od razu się zmienia.

Dlaczego etery są niebezpieczne podczas przechowywania?

Bo z tlenem tworzą nadtlenki, które przy zatężaniu mogą wybuchnąć. Butelkę datuje się po otwarciu, bada paskami testowymi i nie destyluje do sucha.

Czym różni się acetonitryl HPLC od cz.d.a.?

Klasa HPLC ma gwarantowaną niską absorpcję w UV, mało pozostałości po odparowaniu i jest filtrowana. Cz.d.a. wystarcza do analiz klasycznych, ale w HPLC może dawać dodatkowe piki i dryf linii bazowej.

Czy można wylać rozpuszczalnik do zlewu?

Nie. Rozpuszczalniki organiczne zbiera się do opisanych kanistrów, osobno halogenowe i bezhalogenowe, i przekazuje do utylizacji.

Co oznacza klasa 2 według ICH Q3C?

To rozpuszczalniki, których zawartość w produktach leczniczych się ogranicza ze względu na toksyczność, m.in. metanol, acetonitryl, heksan, toluen i dichlorometan. Dla każdego wytyczna podaje dopuszczalne dzienne narażenie.

Zobacz też: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Odczynniki chemiczne – klasy czystości · Magazyn chemiczny i odpady laboratoryjne · Rękawice laboratoryjne – dobór do chemikaliów · Karty charakterystyki i piktogramy CLP · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium

Oceń ten post
Czytaj dalej
Więcej o sprzęcie i wyposażeniu laboratorium: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z →
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Masz przemyślenia? Napisz komentarz!x