Rozpuszczalniki organiczne w laboratorium – tabela właściwości, temperatura zapłonu, klasy ICH Q3C i bezpieczna praca
Czym jest rozpuszczalnik i jak się je dzieli
Rozpuszczalnik to ciecz, w której rozpuszcza się inną substancję bez trwałej reakcji chemicznej. W laboratorium używa się ich do reakcji, ekstrakcji, krystalizacji, chromatografii, mycia szkła i przygotowania roztworów do pomiarów. Wybór zależy od tego, co ma się rozpuścić, w jakiej temperaturze ma się odparować i jakie ryzyko akceptuje pracownia.
Podstawowy podział opiera się na polarności i zdolności do tworzenia wiązań wodorowych. Rozpuszczalniki polarne protyczne mają grupę –OH lub –NH i oddają proton do wiązania wodorowego: woda, metanol, etanol, izopropanol, kwas octowy. Polarne aprotyczne mają duży moment dipolowy, ale nie oddają protonu: aceton, acetonitryl, DMSO, DMF, octan etylu, THF. Niepolarne to węglowodory i ich pochodne: heksan, heptan, cykloheksan, toluen. Zasada „podobne rozpuszcza podobne” sprawdza się tu dobrze: sole i cukry rozpuszczają się w wodzie, tłuszcze w heksanie, a większość związków organicznych średniej polarności w acetonie, octanie etylu lub dichlorometanie.
Tabela właściwości popularnych rozpuszczalników
Wartości są przybliżone i pochodzą z kart charakterystyki oraz tablic fizykochemicznych. Do oceny ryzyka zawsze bierze się aktualną kartę charakterystyki od dostawcy konkretnego produktu.
| Rozpuszczalnik | Temp. wrzenia | Temp. zapłonu | Gęstość, g/cm³ | Z wodą | Uwagi |
|---|---|---|---|---|---|
| Metanol | 65 °C | ok. 11 °C | 0,79 | miesza się | toksyczny przy połknięciu, wdychaniu i przez skórę, uszkadza nerw wzrokowy |
| Etanol | 78 °C | ok. 13 °C | 0,79 | miesza się | skażony (denaturat) tańszy, ale z dodatkami |
| Izopropanol | 82 °C | ok. 12 °C | 0,79 | miesza się | dezynfekcja powierzchni, mycie |
| Aceton | 56 °C | ok. −20 °C | 0,79 | miesza się | bardzo lotny, rozpuszcza wiele tworzyw |
| Acetonitryl | 82 °C | ok. 2 °C | 0,79 | miesza się | faza ruchoma HPLC, niska absorpcja w UV |
| Octan etylu | 77 °C | ok. −4 °C | 0,90 | słabo | ekstrakcja, chromatografia kolumnowa |
| Heksan (n-) | 69 °C | ok. −22 °C | 0,66 | nie | neurotoksyczny przy długim narażeniu, zastępowany heptanem |
| Heptan (n-) | 98 °C | ok. −4 °C | 0,68 | nie | mniej toksyczny zamiennik heksanu |
| Toluen | 111 °C | ok. 4 °C | 0,87 | nie | podejrzewany o szkodliwy wpływ na dziecko w łonie matki |
| Dichlorometan | 40 °C | brak w zwykłych warunkach | 1,33 | słabo | podejrzewany o działanie rakotwórcze, bardzo lotny |
| Chloroform | 61 °C | niepalny | 1,48 | słabo | na świetle tworzy fosgen, sprzedawany ze stabilizatorem |
| Eter dietylowy | 35 °C | ok. −45 °C | 0,71 | słabo | nadtlenki, niska temperatura samozapłonu |
| Tetrahydrofuran (THF) | 66 °C | ok. −14 °C | 0,89 | miesza się | nadtlenki, zwykle stabilizowany BHT |
| DMSO | 189 °C | ok. 88 °C | 1,10 | miesza się | krzepnie w ok. 18 °C, łatwo przenika przez skórę |
| DMF | 153 °C | ok. 58 °C | 0,94 | miesza się | działa szkodliwie na rozrodczość, ograniczenia REACH |
Z tabeli wynika prosta rzecz: rozpuszczalnik o temperaturze zapłonu poniżej temperatury w pomieszczeniu wytwarza nad powierzchnią mieszaninę par z powietrzem, która może się zapalić od iskry, gorącej płyty albo wyładowania elektrostatycznego. Pary większości rozpuszczalników są cięższe od powietrza i spływają po blacie lub podłodze do źródła zapłonu oddalonego o kilka metrów.
Klasy ICH Q3C i dobór „zielonego” rozpuszczalnika
W przemyśle farmaceutycznym punktem odniesienia jest wytyczna ICH Q3C o rozpuszczalnikach resztkowych. Klasa 1 to rozpuszczalniki, których należy unikać: benzen, tetrachlorek węgla, 1,2-dichloroetan, 1,1-dichloroeten i 1,1,1-trichloroetan. Klasa 2 to rozpuszczalniki, których zawartość w produkcie ogranicza się ze względu na toksyczność, m.in. metanol, acetonitryl, heksan, toluen, chloroform, dichlorometan, THF i DMF. Klasa 3 obejmuje rozpuszczalniki o niskim potencjale toksycznym: aceton, etanol, izopropanol, octan etylu, heptan, DMSO, eter dietylowy.
Firmy i konsorcja publikują też przewodniki doboru rozpuszczalników, które łączą bezpieczeństwo, zdrowie i środowisko. Najczęściej cytowany jest przewodnik CHEM21 opisany przez Prata i współpracowników w „Green Chemistry” (2016). Praktyczne zamiany, które pojawiają się w takich zestawieniach, to heptan zamiast heksanu, octan etylu lub mieszanina octanu etylu z etanolem zamiast dichlorometanu w chromatografii kolumnowej i 2-metylotetrahydrofuran zamiast THF.
| Zadanie | Często używany | Rozważ zamiast | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Ekstrakcja związków średniej polarności | dichlorometan, chloroform | octan etylu, eter tert-butylowo-metylowy | inna gęstość, warstwa organiczna na górze |
| Ekstrakcja tłuszczów, odtłuszczanie | n-heksan | n-heptan | wyższa temperatura wrzenia, dłuższe odparowanie |
| Faza ruchoma HPLC | acetonitryl | metanol, etanol (gdzie metoda pozwala) | inna selektywność i ciśnienie w kolumnie |
| Reakcje w eterze | THF, eter dietylowy | 2-metylotetrahydrofuran | też tworzy nadtlenki, ale słabiej miesza się z wodą |
| Mycie szkła po syntezie | aceton | aceton z odzyskiem, etanol | zbierać popłuczyny do odpadów |
| Rozpuszczanie substancji do testów biologicznych | DMSO | DMSO o klasie do hodowli | końcowe stężenie w hodowli zwykle niskie, ustala się je dla danej linii |
Klasy czystości: do analizy, HPLC, bezwodne
Ten sam rozpuszczalnik kupuje się w kilku klasach. Do mycia i ekstrakcji wystarcza klasa techniczna lub czysta. Do analiz potrzebna jest czystość do analizy (cz.d.a.), a do chromatografii cieczowej klasa HPLC, w której producent gwarantuje niską absorpcję w UV, mało pozostałości po odparowaniu i filtrowanie. Do spektrometrii mas stosuje się klasę LC-MS z ograniczoną zawartością jonów metali i zanieczyszczeń dających sygnał. Rozpuszczalniki bezwodne, pakowane pod gazem obojętnym w butelki z septą, służą do reakcji wrażliwych na wilgoć. Po otwarciu takiej butelki bez zachowania suchych warunków traci się to, za co się zapłaciło. Szczegóły oznaczeń opisujemy w artykule o klasach czystości odczynników.
Bezpieczna praca z rozpuszczalnikami
Z rozpuszczalnikami lotnymi pracuje się pod dygestorium, z dala od płyt grzejnych i palników. Do ogrzewania łatwopalnych cieczy używa się łaźni lub czasz grzejnych, nigdy otwartego płomienia. Przy przelewaniu większych ilości z beczek i kanistrów pojemniki uziemia się i łączy przewodem wyrównawczym, bo płynący niepolarny rozpuszczalnik ładuje się elektrostatycznie.
Rękawice dobiera się do konkretnego rozpuszczalnika. Cienkie rękawice nitrylowe chronią przed krótkim zachlapaniem większością alkoholi, ale aceton, dichlorometan i chloroform przenikają przez nie szybko, często w ciągu minut. Przy dłuższej pracy z ketonami stosuje się rękawice butylowe, a z rozpuszczalnikami chlorowanymi i aromatycznymi rękawice z fluoroelastomeru (Viton) lub wielowarstwowe laminaty. Czas przebicia sprawdza się w tabelach producenta rękawic.
Etery, czyli eter dietylowy, THF, dioksan i diizopropylowy, tworzą w kontakcie z tlenem nadtlenki, które zatężone przy destylacji mogą wybuchnąć. Butelkę opisuje się datą otwarcia, okresowo bada paskami testowymi na nadtlenki i nie destyluje do sucha. Przeterminowany eter z widocznymi kryształami przy zakrętce się nie otwiera, tylko zgłasza do utylizacji jako odpad niebezpieczny.
Przy rozlaniu małej ilości rozpuszczalnika gasi się źródła zapłonu, wietrzy pomieszczenie i zbiera ciecz sorbentem, który trafia do zamykanego pojemnika na odpady. Pierwszą pomoc przy narażeniu opisuje sekcja 4 karty charakterystyki; przy objawach zatrucia lub skażeniu oczu wzywa się pomoc medyczną i pokazuje kartę.
Przechowywanie i odpady
Rozpuszczalniki łatwopalne trzyma się w szafach bezpieczeństwa spełniających PN-EN 14470-1, w ilościach potrzebnych do bieżącej pracy. Na blacie stoi tylko butelka w użyciu. Chlorowanych rozpuszczalników nie trzyma się razem z metalami alkalicznymi i silnymi zasadami, a utleniacze, np. kwas azotowy, z dala od jakichkolwiek rozpuszczalników organicznych. Lodówka do rozpuszczalników musi mieć wnętrze bez źródeł iskrzenia; w zwykłej lodówce domowej pary acetonu lub eteru mogą zapalić się od termostatu.
Odpady zbiera się w co najmniej dwóch strumieniach: rozpuszczalniki halogenowe (dichlorometan, chloroform) i bezhalogenowe (alkohole, aceton, węglowodory, octan etylu). Mieszanie strumieni podnosi koszt utylizacji, a dodanie kwasu azotowego lub innego utleniacza do kanistra z rozpuszczalnikami grozi gwałtowną reakcją. Kanistry opisuje się składem, nie napełnia po brzegi i przekazuje firmie z uprawnieniami. Szczegóły ewidencji i kodów odpadów opisaliśmy w artykule o magazynie chemicznym.
Najczęstsze pytania
Który rozpuszczalnik jest najbezpieczniejszy w laboratorium?
Nie ma jednego takiego. Woda, etanol i aceton mają niską toksyczność, ale etanol i aceton są łatwopalne. Przy wyborze porównuje się toksyczność, palność i wpływ na środowisko, np. w przewodniku CHEM21.
Czy rękawice nitrylowe chronią przed acetonem?
Tylko przy krótkim zachlapaniu. Aceton przenika przez cienki nitryl szybko. Przy dłuższej pracy używa się rękawic butylowych, a zachlapaną rękawicę nitrylową od razu się zmienia.
Dlaczego etery są niebezpieczne podczas przechowywania?
Bo z tlenem tworzą nadtlenki, które przy zatężaniu mogą wybuchnąć. Butelkę datuje się po otwarciu, bada paskami testowymi i nie destyluje do sucha.
Czym różni się acetonitryl HPLC od cz.d.a.?
Klasa HPLC ma gwarantowaną niską absorpcję w UV, mało pozostałości po odparowaniu i jest filtrowana. Cz.d.a. wystarcza do analiz klasycznych, ale w HPLC może dawać dodatkowe piki i dryf linii bazowej.
Czy można wylać rozpuszczalnik do zlewu?
Nie. Rozpuszczalniki organiczne zbiera się do opisanych kanistrów, osobno halogenowe i bezhalogenowe, i przekazuje do utylizacji.
Co oznacza klasa 2 według ICH Q3C?
To rozpuszczalniki, których zawartość w produktach leczniczych się ogranicza ze względu na toksyczność, m.in. metanol, acetonitryl, heksan, toluen i dichlorometan. Dla każdego wytyczna podaje dopuszczalne dzienne narażenie.
Zobacz też: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Odczynniki chemiczne – klasy czystości · Magazyn chemiczny i odpady laboratoryjne · Rękawice laboratoryjne – dobór do chemikaliów · Karty charakterystyki i piktogramy CLP · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Więcej o sprzęcie i wyposażeniu laboratorium: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z →