Wiskozymetr – pomiar lepkości: kapilarny Ubbelohdego, rotacyjny, z opadającą kulką, jednostki mPa·s i mm²/s, kalibracja
Co to jest lepkość i w jakich jednostkach się ją podaje
Lepkość opisuje tarcie wewnętrzne cieczy. Gdy jedna warstwa przesuwa się względem drugiej, ciecz stawia opór, a jego miarą jest lepkość dynamiczna η. To stosunek naprężenia stycznego do szybkości ścinania. W układzie SI jednostką jest paskal-sekunda, w laboratorium częściej używa się milipaskalosekundy (mPa·s), liczbowo równej dawnemu centypuazowi (cP).
Lepkość kinematyczna ν to lepkość dynamiczna podzielona przez gęstość: ν = η/ρ. Jednostką jest mm²/s, równy centystokesowi (cSt). Rozróżnienie ma znaczenie praktyczne. Wiskozymetr kapilarny, w którym ciecz spływa pod własnym ciężarem, mierzy lepkość kinematyczną. Żeby przejść na dynamiczną, trzeba osobno zmierzyć gęstość w tej samej temperaturze.
Ciecze dzielą się na newtonowskie i nienewtonowskie. Woda, etanol, oleje mineralne i większość rozpuszczalników mają lepkość stałą niezależnie od tego, jak szybko się je miesza. Roztwory polimerów, emulsje, zawiesiny i żele zachowują się inaczej: keczup i farba rozrzedzają się przy ścinaniu, niektóre zawiesiny skrobi gęstnieją, a pasta do zębów zaczyna płynąć dopiero po przekroczeniu granicy płynięcia. Dla takich materiałów jedna liczba bez podanej szybkości ścinania niewiele mówi.
Rodzaje wiskozymetrów i jak działają
Wiskozymetr kapilarny to szklana rurka w kształcie litery U z kapilarą i zbiornikiem pomiarowym oznaczonym dwiema kreskami. Ciecz zasysa się powyżej górnej kreski i mierzy czas, w jakim menisk przejdzie od górnej do dolnej. Lepkość kinematyczna to iloczyn czasu i stałej przyrządu: ν = K·t. W wiskozymetrze Ubbelohdego trzecie ramię wyrównuje ciśnienie pod kapilarą (tzw. zawieszony poziom), więc wynik nie zależy od ilości wlanej cieczy. Dlatego ten typ przyjął się do oznaczania lepkości granicznej polimerów, gdzie mierzy się kolejne rozcieńczenia w jednym przyrządzie.
Wiskozymetr z opadającą kulką (Höpplera) mierzy czas opadania kulki w pochylonej rurce z cieczą. Daje dokładne wyniki dla przezroczystych cieczy newtonowskich, od bardzo rzadkich po kilkadziesiąt tysięcy mPa·s, w zależności od dobranej kulki.
Wiskozymetr rotacyjny obraca wrzeciono, cylinder lub stożek zanurzony w próbce i mierzy moment obrotowy potrzebny do utrzymania zadanej prędkości. Najprostsze przyrządy z pojedynczym wrzecionem w zlewce dają lepkość „pozorną”, porównywalną tylko przy tym samym wrzecionie i prędkości. Układy z cylindrami współosiowymi albo stożkiem i płytką mają określoną geometrię, więc pozwalają policzyć szybkość ścinania i zbudować krzywą płynięcia. Reometr to rotacyjny przyrząd wyższej klasy, który mierzy także właściwości lepkosprężyste.
Kubek wypływowy to najprostsza metoda warsztatowa: mierzy się czas wypływu farby lub lakieru przez dyszę o określonej średnicy. Wynik podaje się w sekundach dla danego kubka, a metodę opisuje norma ISO 2431.
| Typ | Co mierzy | Zakres (typowo) | Dla jakich cieczy |
|---|---|---|---|
| Kapilarny Ostwalda, Cannon-Fenske | lepkość kinematyczna, mm²/s | od ok. 0,3 do kilku tysięcy mm²/s (zestaw rurek) | newtonowskie, przezroczyste lub nieprzezroczyste (rurki odwrócone) |
| Kapilarny Ubbelohdego | lepkość kinematyczna, lepkość względna i graniczna | jak wyżej, wiele rozmiarów kapilar | roztwory polimerów, oleje, rozpuszczalniki |
| Z opadającą kulką (Höpplera) | lepkość dynamiczna, mPa·s | od ok. 0,5 do kilkudziesięciu tysięcy mPa·s | przezroczyste ciecze newtonowskie |
| Rotacyjny z wrzecionem | lepkość pozorna, mPa·s | od kilku do milionów mPa·s (dobór wrzeciona i obrotów) | kremy, farby, kleje, żywność, kontrola jakości |
| Rotacyjny stożek–płytka, cylindry współosiowe | lepkość przy znanej szybkości ścinania, krzywa płynięcia | szeroki, zależny od geometrii | ciecze nienewtonowskie, małe objętości próbki |
| Kubek wypływowy | czas wypływu, s | wąski, zależny od dyszy | farby i lakiery w warunkach produkcji |
Lepkość typowych cieczy i wpływ temperatury
Dla orientacji: woda w 20 °C ma lepkość około 1,0 mPa·s, a w 25 °C około 0,89 mPa·s. Aceton ma około 0,3 mPa·s, etanol około 1,2 mPa·s, oliwa z oliwek kilkadziesiąt mPa·s, glicerol w 20 °C około 1400 mPa·s, a miód od kilku do kilkunastu tysięcy mPa·s, zależnie od zawartości wody. Krew w 37 °C ma kilka mPa·s, ale jest cieczą nienewtonowską, więc wynik zależy od warunków pomiaru.
Temperatura zmienia lepkość bardziej, niż się zwykle zakłada. Woda między 20 a 25 °C traci ponad 10 % lepkości, czyli ponad 2 % na stopień. Oleje i gliceryna reagują jeszcze silniej. Dlatego wyniki zawsze podaje się z temperaturą, a metody normowe dla produktów naftowych wymagają łaźni utrzymującej temperaturę z dokładnością do setnych części stopnia. Zmierzona w pokoju „lepkość” bez termostatu nadaje się co najwyżej do porównań w obrębie jednej serii.
Jak dobrać wiskozymetr
Najpierw trzeba ustalić, czy ciecz jest newtonowska. Jeśli lepkość nie zmienia się przy różnych prędkościach mieszania, a próbka jest jednorodna, najtańszym i najdokładniejszym rozwiązaniem jest zestaw wiskozymetrów kapilarnych z łaźnią termostatyczną. Jeśli materiał jest gęsty, zawiera cząstki albo ma strukturę żelu, potrzebny jest przyrząd rotacyjny.
| Zastosowanie | Zalecany przyrząd | Na co zwrócić uwagę |
|---|---|---|
| Oleje smarowe, paliwa, rozpuszczalniki | kapilarny (Ubbelohde, Cannon-Fenske) w łaźni | metoda ISO 3104, rurki z certyfikatem stałej K |
| Masa cząsteczkowa polimeru z lepkości granicznej | Ubbelohde, najlepiej z automatycznym pomiarem czasu | seria rozcieńczeń, filtrowanie roztworu, stała temperatura |
| Kremy, maści, żele, pasty | rotacyjny z wrzecionem lub stożek–płytka | stała prędkość i czas odczytu, podgrzewany adapter |
| Farby, kleje, lakiery na produkcji | rotacyjny lub kubek wypływowy | kubek tylko do porównań partii, nie do lepkości bezwzględnej |
| Żywność (sosy, soki, jogurty) | rotacyjny, przy badaniach rozwojowych reometr | zależność od szybkości ścinania, tiksotropia |
| Farmacja (kontrola jakości) | metoda wskazana w monografii | Ph. Eur. 2.2.9 (kapilarny), 2.2.10 (rotacyjny), 2.2.49 (kulkowy) |
Przy wiskozymetrze rotacyjnym warto sprawdzić zakres momentu obrotowego, zestaw wrzecion i dostępność adapterów do małych próbek. Producenci tych przyrządów zalecają odczyt w przedziale około 10–100 % pełnej skali momentu, bo przy niskich wartościach rośnie błąd względny. Przy kapilarnych ważny jest dobór średnicy kapilary tak, by czas wypływu nie był zbyt krótki; metody normowe wymagają zwykle co najmniej 200 s.
Pomiar wiskozymetrem kapilarnym krok po kroku
- Wybierz rurkę, w której czas wypływu badanej cieczy przekroczy 200 s. Krótszy czas zwiększa wpływ energii kinetycznej i błąd odczytu stopera.
- Umyj i wysusz wiskozymetr. Resztki wody lub poprzedniej próbki zmieniają wynik. Ciecz z cząstkami przefiltruj.
- Napełnij rurkę zgodnie z instrukcją (w Ubbelohdem ilość cieczy ma mniejsze znaczenie) i zamocuj pionowo w łaźni.
- Odczekaj, aż próbka osiągnie temperaturę łaźni, zwykle 10–30 minut zależnie od temperatury i rurki.
- Zassij ciecz powyżej górnej kreski, zwolnij i zmierz czas przejścia menisku między kreskami.
- Powtórz pomiar co najmniej dwa razy. Wyniki powinny zgadzać się w granicach podanych w metodzie; większy rozrzut oznacza zabrudzenie, pęcherzyk albo niestabilną temperaturę.
- Policz ν = K·t, a jeśli potrzebna jest lepkość dynamiczna, pomnóż przez gęstość zmierzoną w tej samej temperaturze.
Kalibracja i sprawdzanie wiskozymetru
Stała K wiskozymetru kapilarnego wynika z wymiarów kapilary. Producent podaje ją w certyfikacie, a laboratorium może ją sprawdzić cieczą wzorcową o znanej lepkości. Do tego służą certyfikowane oleje wzorcowe o lepkości od pojedynczych do tysięcy mm²/s, dostarczane z certyfikatem dla kilku temperaturach. Wzorzec dobiera się tak, by jego czas wypływu w danej rurce był zbliżony do czasu badanych próbek.
Wiskozymetry rotacyjne sprawdza się tym samym sposobem: pomiar oleju wzorcowego w określonej temperaturze, z określonym wrzecionem. Gdy wynik wychodzi poza dopuszczalną odchyłkę, przyrząd wymaga regulacji lub wzorcowania w serwisie. Termometr łaźni też ma być wzorcowany, bo błąd 0,5 °C przy oleju potrafi zmienić wynik o kilka procent. Więcej o czytaniu certyfikatów materiałów odniesienia piszemy w artykule o wzorcach i CRM.
Typowe błędy i bezpieczeństwo
Najczęstszy błąd to pomiar w temperaturze pokojowej bez termostatu i porównywanie takich wyników z danymi z karty technicznej. Kolejne to pęcherzyki powietrza w kapilarze, rurka zamocowana krzywo, tłusty film na szkle po myciu detergentem bez płukania oraz zbyt krótki czas wypływu. W wiskozymetrach rotacyjnych wynik psują: wrzeciono zanurzone za płytko lub za głęboko, zbyt mała zlewka (wpływ ścianek), odczyt przed ustabilizowaniem się momentu i niewłaściwe wrzeciono, przy którym odczyt leży na początku skali.
Materiały tiksotropowe, jak żele i farby, zmieniają lepkość w czasie mieszania. W ich przypadku trzeba zapisać czas odczytu i historię próbki, czyli jak długo i jak intensywnie była mieszana przed pomiarem.
Wiskozymetry kapilarne myje się rozpuszczalnikami organicznymi i środkami do mycia szkła laboratoryjnego. Dawniej popularnej mieszaniny chromowej się unika, bo zawiera rakotwórczy chrom(VI). Mycie prowadzi się pod dygestorium, w rękawicach dobranych do rozpuszczalnika. Łaźnie olejowe pracujące powyżej 100 °C wymagają osłony i oleju o temperaturze zapłonu wyraźnie wyższej od temperatury roboczej.
Konserwacja i przechowywanie
Rurki kapilarne przechowuje się czyste i suche, zatkane lub w pudełku, żeby kurz nie osiadał w kapilarze. Po pomiarze olejów płucze się je rozpuszczalnikiem, a potem lotnym rozpuszczalnikiem mieszającym się z wodą i suszy strumieniem przefiltrowanego powietrza. Wrzeciona wiskozymetru rotacyjnego czyści się od razu po pomiarze, bez rysowania powierzchni, i odkłada do futerału. Przyrząd rotacyjny przenosi się z zablokowanym wrzecionem, jeśli konstrukcja to przewiduje, bo uderzenie uszkadza łożysko i sprężynę pomiarową.
Najczęstsze pytania
Czym różni się lepkość dynamiczna od kinematycznej?
Lepkość dynamiczna (mPa·s) opisuje opór cieczy przy ścinaniu. Kinematyczna (mm²/s) to lepkość dynamiczna podzielona przez gęstość. Wiskozymetr kapilarny mierzy kinematyczną, a rotacyjny i kulkowy dynamiczną.
Ile wynosi lepkość wody?
Około 1,0 mPa·s w 20 °C i około 0,89 mPa·s w 25 °C. Przy gęstości bliskiej 1 g/cm³ lepkość kinematyczna wody ma podobną wartość liczbową w mm²/s.
Czy cP to to samo co mPa·s?
Tak. Jeden centypuaz równa się jednej milipaskalosekundzie. Analogicznie jeden centystokes równa się 1 mm²/s.
Dlaczego wynik z wiskozymetru rotacyjnego zależy od wrzeciona?
Bo przy cieczach nienewtonowskich różne wrzeciona i prędkości dają różne szybkości ścinania. Wynik podaje się zawsze z wrzecionem, prędkością, temperaturą i czasem odczytu.
Jak długo powinien trwać wypływ w wiskozymetrze kapilarnym?
Metody normowe wymagają zwykle co najmniej 200 s. Jeśli czas jest krótszy, wybiera się rurkę z węższą kapilarą.
Czym sprawdzić, czy wiskozymetr mierzy poprawnie?
Certyfikowanym olejem wzorcowym o lepkości zbliżonej do badanych próbek, w temperaturze podanej w certyfikacie. Wynik porównuje się z wartością certyfikowaną i jej niepewnością.
Zobacz też: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Wzorce i certyfikowane materiały odniesienia (CRM) · Polarymetr i refraktometr · Mieszadła i łaźnie laboratoryjne · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Więcej o sprzęcie i wyposażeniu laboratorium: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z →