„Genom” – Matt Ridley. Recenzja książki o 23 chromosomach człowieka
Genom. Autobiografia gatunku w 23 rozdziałach
Matt Ridley
ocena redakcji
- Rzetelność4
- Przystępność5
- Aktualność2
- Wartość dla czytelnika4
Werdykt: Po jednym chromosomie na rozdział – pomysł świetny, wykonanie lekkie i błyskotliwe. Napisana przed odczytaniem genomu człowieka, więc dziś trzeba ją czytać z poprawkami.
- Tytuł oryginału
- Genome: The Autobiography of a Species in 23 Chapters
- Tłumaczenie
- Małgorzata Koraszewska
- Wydawnictwo
- Dom Wydawniczy Rebis
- Data wydania
- 19 listopada 2026
- Liczba stron
- 374
- ISBN
- 837301022X
- Kategoria
- genetyka
Matt Ridley, zoolog z wykształcenia i dziennikarz naukowy z zawodu, wydał „Genom” w 1999 r., gdy Projekt Poznania Genomu Człowieka zbliżał się do końca. Pomysł był prosty: 23 pary chromosomów, 23 rozdziały, w każdym jeden gen i jedna historia. Polskie wydanie Domu Wydawniczego Rebis ukazało się w 2001 r. w przekładzie Małgorzaty Koraszewskiej. Wznowień w nowej wersji po polsku brak, więc to wydanie wciąż krąży w bibliotekach i antykwariatach.
O czym jest książka?
Chromosom 1 służy Ridleyowi do opowieści o początkach życia i świecie RNA, chromosom 4 – o pląsawicy Huntingtona i odkryciu jej genu, chromosom 6 – o genach związanych z inteligencją i o tym, dlaczego to pytanie budzi tyle emocji. Na chromosomie 7 autor szuka genu instynktu językowego, na X i Y opisuje konflikt płci zapisany w DNA, na chromosomie 13 – historię genu BRCA2. Każdy rozdział jest osobnym esejem, który łączy biologię molekularną z historią nauki i filozofią.
Ridley dobrze tłumaczy podstawy: czym jest gen, jak działa kod genetyczny, czym różni się mutacja punktowa od powtórzenia sekwencji, jak geny włączają się i wyłączają. W drugiej połowie książki więcej jest pytań etycznych: eugenika, testy genetyczne, ubezpieczenia, determinizm. Autor jest zwolennikiem tezy, że geny i środowisko działają razem, ale chętnie podkreśla rolę genów tam, gdzie inni autorzy byliby ostrożniejsi.
Czego się dowiesz z tej książki?
- jak zbudowane są chromosomy człowieka i co oznacza, że mamy ich 23 pary,
- jak odkryto gen pląsawicy Huntingtona i na czym polega choroba powtórzeń trójnukleotydowych,
- czym jest konflikt genomowy i dlaczego chromosomy X i Y „walczą” ze sobą,
- jak powstała hipoteza świata RNA,
- jakie pytania etyczne stawiają testy genetyczne.
Jak czytać tę książkę?
Najważniejsza uwaga dla dzisiejszego czytelnika: książka powstała przed 2001 r., gdy szacowano, że człowiek ma 60–100 tysięcy genów. Pełna sekwencja pokazała, że genów kodujących białka jest około 20 tysięcy, a ogromną część genomu zajmują sekwencje regulatorowe i powtórzenia. Część opisanych „genów czegoś” okazała się jednym z setek wariantów o małym wpływie. Dlatego „Genom” najlepiej czytać jako opowieść o tym, jak myślała genetyka u progu ery genomowej, a aktualne dane sprawdzać w nowszych źródłach, na przykład w „Genie” Mukherjee.
O autorze
Matt Ridley (ur. 1958) zrobił doktorat z zoologii w Oksfordzie, badając zachowania bażantów, a potem przez lata pisał dla „The Economist”. Jest autorem m.in. „Czerwonej królowej” o ewolucji płci i „O pochodzeniu cnoty” o biologii współpracy. Jego kariera ma też stronę pozanaukową: był prezesem banku Northern Rock w czasie jego upadku w 2007 r. i zasiadał w brytyjskiej Izbie Lordów. Poglądy Ridleya na klimat i politykę budzą spory, ale „Genom” jest książką biologiczną i tych tematów nie dotyczy.
Mocne strony
- Pomysł na konstrukcję. Jeden chromosom, jedna opowieść – łatwo zapamiętać i łatwo wrócić do wybranego tematu.
- Lekkość pióra. Ridley pisze zwięźle, z humorem i bez żargonu, więc rozdział czyta się w kwadrans.
- Historia nauki. Dużo nazwisk, dat i anegdot o tym, jak dochodzono do odkryć, co przydaje się nauczycielom.
Słabsze strony
- Nieaktualne dane. Liczba genów, rola „śmieciowego DNA” i część opisanych związków genów z cechami wymagają dziś korekty.
- Skłonność do upraszczania. W rozdziałach o inteligencji i osobowości autor przedstawia geny jako ważniejsze, niż pokazały późniejsze badania.
Dla kogo?
Dla uczniów i studentów, którzy chcą poznać historię genetyki człowieka w przystępnej formie, oraz dla nauczycieli szukających anegdot do lekcji o chromosomach i chorobach genetycznych. Jako pierwsza książka o genetyce lepiej sprawdzi się nowsza pozycja.
Werdykt
3,9/5. Błyskotliwa i dobrze zbudowana książka, która zestarzała się w szczegółach. Warto ją znać jako klasykę popularyzacji genetyki, ale czytać z ołówkiem i aktualnym podręcznikiem obok.
Przeczytaj też nasze recenzje
- „Gen. Ukryta historia” (Mukherjee)
- „Kod życia” (Isaacson)
- „Samolubny gen” (Dawkins)
- Wszystkie recenzje i ranking książek →
Powiązane artykuły na Biomist
Źródła
- Lubimyczytac.pl – dane polskiego wydania.
- Opis bibliograficzny w katalogu Biblioteki Narodowej: Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2001, 374 strony, przekład Małgorzata Koraszewska.
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Genetyka →