Chromatograf gazowy (GC) – budowa, kolumny kapilarne, detektory FID i MS, gaz nośny, program temperatury i dobór aparatu

0
W skrócie: chromatograf gazowy (GC) rozdziela związki lotne, które da się odparować bez rozkładu, zwykle w temperaturze do 300–350 °C. Typowa kolumna kapilarna ma 30 m długości, średnicę wewnętrzną 0,25 mm i film fazy stacjonarnej 0,25 µm. Gazem nośnym jest hel, wodór albo azot o czystości co najmniej 5.0 (99,999 %). Najczęściej używane detektory to FID do związków organicznych i MS do identyfikacji. Metodę opisują m.in. Ph. Eur. 2.2.28 i USP <621>, a rozpuszczalniki resztkowe w lekach oznacza się według Ph. Eur. 2.4.24. Niżej: budowa aparatu, kolumny, detektory w tabeli, dobór do zastosowań, program temperatury i usterki.

Co to jest chromatograf gazowy i do czego służy

Chromatografia gazowa rozdziela mieszaninę w strumieniu gazu. Próbkę odparowuje się w gorącym dozowniku, gaz nośny wnosi pary do kolumny, a składniki przesuwają się przez nią z różną prędkością. Decyduje temperatura wrzenia i to, jak mocno dany związek rozpuszcza się w cienkiej warstwie fazy stacjonarnej na ściance kapilary.

Wynik ma postać chromatogramu, czyli wykresu sygnału detektora w czasie. Czas retencji służy do identyfikacji, a pole piku do obliczenia stężenia po kalibracji wzorcami. GC stosuje się do rozpuszczalników, paliw, olejków eterycznych, aromatów, kwasów tłuszczowych po przeprowadzeniu w estry metylowe, pestycydów, lotnych związków organicznych w powietrzu i wodzie oraz etanolu w próbkach biologicznych.

Granica metody jest prosta: związek musi przejść w stan gazowy bez rozkładu. Cukry, aminokwasy czy kwasy organiczne o wielu grupach polarnych analizuje się po derywatyzacji, na przykład sililowaniu, albo przenosi się je na HPLC. Białek i większości leków o dużej masie cząsteczkowej chromatograf gazowy nie oznaczy.

Budowa chromatografu gazowego

Aparat składa się z pięciu zespołów. Pierwszy to zasilanie gazami: butle lub generatory, reduktory, filtry wilgoci, tlenu i węglowodorów oraz elektroniczna kontrola ciśnienia. Drugi to dozownik z gumową membraną (septą) i szklaną wkładką (linerem), podgrzewany zwykle do 250 °C. Trzeci to piec kolumnowy, w którym kolumna zwinięta w krąg wisi na koszyku.

Czwarty zespół to detektor na wylocie kolumny, piąty to system sterowania z oprogramowaniem do integracji pików. Coraz częściej dochodzi szósty: autosampler, który pobiera próbki z fiolek strzykawką, albo przystawka headspace, która dozuje tylko fazę gazową znad próbki w zamkniętej fiolce.

Piec pracuje od temperatury nieco wyższej od otoczenia do około 400–450 °C. Grzeje się szybko, a po analizie wentylator otwiera klapę i schładza go do temperatury startowej w kilka minut. Od tej szybkości zależy, ile próbek aparat przerobi w ciągu dyżuru.

Dozownik split/splitless i gaz nośny

Do kolumny kapilarnej o średnicy 0,25 mm trafia bardzo mało próbki. W trybie split większość odparowanej próbki wylatuje zaworem dzielącym, a do kolumny wchodzi ułamek, zależnie od ustawionego podziału, na przykład 1:20 albo 1:100. Tryb ten wybiera się dla próbek stężonych. W trybie splitless zawór jest zamknięty przez pierwsze kilkadziesiąt sekund i prawie cała próbka trafia na kolumnę, co służy analizie śladowej.

Gaz nośny dobiera się do detektora i kosztów. Hel daje dobre rozdzielenie i jest bezpieczny, ale bywa drogi i niedostępny. Wodór pozwala pracować szybciej przy podobnej sprawności, bo krzywa van Deemtera jest dla niego płaska w szerokim zakresie prędkości. Wymaga za to czujnika wycieku i ostrożności: dolna granica wybuchowości wodoru w powietrzu wynosi 4 %. Azot jest tani, lecz rozdziela gorzej przy szybkich analizach.

Przepływ przez kolumnę 0,25 mm to zazwyczaj 1–1,5 ml/min. Gaz musi być suchy i pozbawiony tlenu, bo oba zanieczyszczenia w wysokiej temperaturze niszczą fazę stacjonarną. Filtry na linii gazowej wymienia się według wskaźnika albo harmonogramu producenta.

Kolumny GC – rodzaje i dobór fazy stacjonarnej

Kolumny pakowane, rurki o długości 1–3 m wypełnione ziarnem, przetrwały w analizie gazów stałych i w starszych metodach. Większość pracy wykonuje się na kolumnach kapilarnych ze stopionej krzemionki pokrytej poliimidem. Długość 30 m, średnica 0,25 mm i film 0,25 µm to konfiguracja, od której zaczyna się większość metod.

Zasada doboru brzmi: podobne rozpuszcza podobne. Faza niepolarna rozdziela według temperatur wrzenia, faza polarna zatrzymuje dłużej związki z grupami OH, C=O i podwójnymi wiązaniami. Grubszy film (1–5 µm) lepiej zatrzymuje bardzo lotne związki, cieńszy (0,1 µm) skraca analizę substancji wysokowrzących.

Faza stacjonarnaPolarnośćTypowa maks. temperaturaZastosowania
100 % dimetylopolisiloksanniepolarnaok. 325–350 °Cwęglowodory, paliwa, symulowana destylacja
5 % fenylo-, 95 % dimetylopolisiloksanniskaok. 325–350 °Cmetoda „na start”, GC-MS, pestycydy, leki, ekstrakty
Cyjanopropylofenylo-polisiloksan (6 %)średniaok. 240–260 °Clotne związki organiczne, rozpuszczalniki resztkowe
Glikol polietylenowy (typ WAX)wysokaok. 250–260 °Calkohole, aromaty, olejki eteryczne, rozpuszczalniki polarne
Wysokopolarne fazy cyjanopropylowebardzo wysokaok. 250 °Cestry metylowe kwasów tłuszczowych, izomery cis/trans
Sita molekularne, polimery porowate (PLOT)adsorpcyjnezależnie od wypełnieniagazy stałe, CO₂, lekkie węglowodory C1–C4

Maksymalne temperatury w tabeli są orientacyjne. Wiążąca jest wartość z certyfikatu kolumny, często podawana osobno dla pracy izotermicznej i programowanej.

Detektory w chromatografii gazowej

Detektor płomieniowo-jonizacyjny (FID) spala to, co wypływa z kolumny, w płomieniu wodorowo-powietrznym i mierzy prąd jonów. Reaguje na prawie wszystkie związki organiczne, a nie widzi wody, CO₂ i gazów szlachetnych. Ma szeroki zakres liniowości, dlatego jest domyślnym wyborem w analizie ilościowej. Spektrometr mas (MS) rozbija cząsteczki wiązką elektronów o energii 70 eV i porównuje widmo z biblioteką, co pozwala nazwać nieznany pik.

DetektorNa co reagujeGazy pomocniczeTypowe zastosowanie
FIDzwiązki organiczne z wiązaniami C–Hwodór, powietrzerozpuszczalniki, paliwa, FAME, etanol
TCD (cieplno-przewodnościowy)wszystko, co różni się przewodnością od gazu nośnegobrakgazy stałe, woda, CO₂, biogaz
ECD (wychwytu elektronów)związki z fluorowcami, grupy nitroweazot lub argon z metanempestycydy chloroorganiczne, PCB
NPD (azotowo-fosforowy)związki azotu i fosforuwodór, powietrzepestycydy fosforoorganiczne, leki
FPD (płomieniowo-fotometryczny)siarka, fosforwodór, powietrzemerkaptany w gazie, siarka w paliwach
MS (kwadrupol, TOF)uniwersalny, z widmem masbrak, potrzebna próżniaidentyfikacja nieznanych, analiza śladowa

Detektor ECD zawiera źródło promieniotwórcze, najczęściej nikiel-63. Zakup i używanie takiego aparatu wiąże się z obowiązkami wynikającymi z prawa atomowego, więc przed zamówieniem sprawdza się je u dostawcy i inspektora ochrony radiologicznej.

Jak dobrać chromatograf gazowy do laboratorium

Najpierw spisuje się analizy na najbliższe lata: jakie związki, w jakich matrycach, z jaką granicą oznaczalności i ile próbek dziennie. Laboratorium kontroli jakości rozpuszczalników resztkowych potrzebuje GC z FID i przystawką headspace. Laboratorium żywności oznaczające kwasy tłuszczowe potrzebuje FID i kolumny wysokopolarnej. Pracownia analiz nieznanych substancji, na przykład w ochronie środowiska, potrzebuje GC-MS z biblioteką widm.

Drugie pytanie dotyczy gazów. Hel w butlach wymaga stałych dostaw, wodór z generatora eliminuje butle, ale wymaga przeglądu metod i zabezpieczeń. Trzecie to serwis: dostępność części, czas reakcji, szkolenie i kwalifikacja instalacyjna (IQ/OQ) w laboratoriach pracujących według GMP lub PN-EN ISO/IEC 17025.

Ceny zależą od konfiguracji tak mocno, że podawanie jednej liczby wprowadzałoby w błąd. Wycena zestawu z autosamplerem i MS jest wielokrotnie wyższa niż samego GC z FID, więc do zapytania ofertowego dołącza się listę metod i oczekiwanych próbek.

Program temperatury i parametry rozdzielania

Analiza izotermiczna, w stałej temperaturze pieca, nadaje się do prostych mieszanin o zbliżonych temperaturach wrzenia. Przy szerokim zakresie lotności stosuje się program, na przykład: 40 °C przez 2 minuty, potem wzrost o 10 °C/min do 280 °C i 5 minut w tej temperaturze. Lotne związki rozdzielają się na początku, a ciężkie wychodzą później jako wąskie piki zamiast rozmytych garbów.

Jakość rozdzielenia ocenia się tymi samymi parametrami co w HPLC: współczynnikiem retencji, liczbą półek teoretycznych i rozdzielczością, przy czym Rs ≥ 1,5 oznacza rozdział do linii podstawowej. Do identyfikacji między aparatami służy indeks retencji Kovátsa, liczony względem n-alkanów analizowanych w tych samych warunkach.

Typowe usterki, bezpieczeństwo i konserwacja

Ogony pików związków polarnych zwykle oznaczają zabrudzony liner albo aktywne miejsca na początku kolumny. Pomaga wymiana linera i obcięcie 10–30 cm kolumny od strony dozownika. Piki „duchy” w pustej próbce pochodzą najczęściej z septy, przeniesienia z poprzedniej próbki lub zanieczyszczonego rozpuszczalnika. Rosnąca linia podstawowa przy wysokiej temperaturze to krwawienie fazy, które przyspiesza tlen w gazie nośnym.

Szczelność połączeń sprawdza się elektronicznym wykrywaczem wycieków. Roztworu mydła się nie używa, bo zasysany do układu zanieczyszcza kolumnę. Po instalacji nowej kolumny kondycjonuje się ją według instrukcji, zanim podłączy się ją do detektora MS.

Bezpieczeństwo dotyczy trzech rzeczy. Wodór i butle pod ciśnieniem wymagają zamocowania, reduktorów i wentylacji. Gorące elementy dozownika i pieca parzą długo po zakończeniu analizy. Wyloty zaworu split i detektora wyprowadza się do wyciągu, gdy próbki zawierają rozpuszczalniki toksyczne. Rutynowo wymienia się septę co około 100–200 nastrzyków, liner według stanu, a filtry gazowe i olej pompy w GC-MS według harmonogramu serwisowego.

Najczęstsze pytania

Czym różni się chromatografia gazowa od HPLC?

W GC fazą ruchomą jest gaz, a próbkę trzeba odparować, więc metoda obejmuje związki lotne i trwałe termicznie. W HPLC fazą ruchomą jest ciecz i analizuje się związki nielotne, polarne i wrażliwe na temperaturę, w tym leki, białka i cukry bez derywatyzacji.

Który gaz nośny wybrać: hel, wodór czy azot?

Hel to bezpieczny standard, opisany w wielu metodach normowych. Wodór skraca analizy i obniża koszty, ale wymaga zabezpieczeń i walidacji zmiany metody. Azot wystarcza w prostych analizach izotermicznych. Zmiana gazu w metodzie akredytowanej lub farmakopealnej wymaga udokumentowanej weryfikacji.

Co to jest headspace?

To technika, w której próbkę podgrzewa się w zamkniętej fiolce, a do chromatografu dozuje się tylko gaz znad niej. Matryca stała lub ciekła zostaje w fiolce, więc dozownik i kolumna pozostają czyste. Tak oznacza się rozpuszczalniki resztkowe w lekach i etanol w płynach.

Jak długo wytrzymuje kolumna kapilarna?

Przy czystych próbkach i suchym gazie bez tlenu nawet kilka lat. Skracają ją woda w próbkach dla niektórych faz, zbyt wysoka temperatura, tlen i brudne ekstrakty. Zużycie widać po ogonach pików, przesunięciu czasów retencji i wzroście krwawienia fazy.

Czy GC-MS zawsze jest lepszy od GC-FID?

Nie. MS identyfikuje związki i jest czuły w trybie monitorowania wybranych jonów, ale kosztuje więcej, wymaga próżni i bardziej wymagającej kalibracji. W rutynowej analizie ilościowej znanych składników FID daje stabilne, powtarzalne wyniki przy niższych kosztach.

Dlaczego próbkę trzeba czasem derywatyzować?

Związki z grupami OH, COOH i NH₂ są mało lotne i oddziałują ze ściankami układu. Reakcja derywatyzacji, na przykład sililowanie lub estryfikacja, zastępuje te grupy mniej polarnymi. Związek staje się lotny, a piki są ostre i symetryczne.

Zobacz też: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Chromatograf HPLC – budowa, kolumny, fazy ruchome · Wzorce i certyfikowane materiały odniesienia · Odczynniki chemiczne – klasy czystości · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium

Oceń ten post
Czytaj dalej
Więcej o sprzęcie i wyposażeniu laboratorium: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z →
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Masz przemyślenia? Napisz komentarz!x