Mikroskop stereoskopowy i cyfrowy – budowa, powiększenie, odległość robocza, oświetlenie, układ Greenougha a CMO i dobór
Co to jest mikroskop stereoskopowy i do czego służy
Mikroskop stereoskopowy, nazywany też stereomikroskopem, lupą binokularną albo mikroskopem preparacyjnym, służy do oglądania całych obiektów w niewielkim powiększeniu. Preparat nie musi być cienki ani przezroczysty. Pod obiektywem kładzie się owada, liść, kamień, zarodek ryby w szalce, kolonię bakterii na agarze albo lutowanie na płytce drukowanej.
Biolodzy używają go do preparowania i sortowania materiału, na przykład muszek owocowych według fenotypu albo zarodków danio pręgowanego. W mikrobiologii pomaga liczyć i opisywać kolonie. W przemyśle elektronicznym i mechanicznym służy do kontroli jakości, a w gemmologii, paleontologii i kryminalistyce do oględzin drobnych śladów.
Mikroskop świetlny o budowie klasycznej daje większe powiększenia i lepszą rozdzielczość, ale wymaga cienkiego preparatu na szkiełku i pokazuje obraz odwrócony. W stereomikroskopie pryzmaty odwracają obraz z powrotem, więc ruch pęsety w prawo widać jako ruch w prawo. Bez tego preparowanie byłoby bardzo niewygodne.
Jak działa mikroskop stereoskopowy – budowa
Każde oko patrzy przez osobny tor optyczny. Tory są nachylone do siebie pod kątem około 10–15°, podobnie jak oczy patrzące na bliski przedmiot. Mózg składa dwa obrazy w jeden trójwymiarowy, więc widać głębię, nierówności powierzchni i to, czy igła jest nad preparatem, czy już w nim.
Na statywie z kolumną lub ramieniem przesuwa się w pionie głowica z okularami. Powiększenie zmienia się skokowo, przez obracanie bębna z parami soczewek, albo płynnie pokrętłem zoomu. Pod głowicą znajduje się obiektyw, a na podstawie stolik z płytką białą i czarną lub szklaną do światła przechodzącego. Okulary mają zwykle powiększenie 10× i regulację dioptrii.
Istnieją dwa układy optyczne. W układzie Greenougha każdy tor ma własny mały obiektyw, a osie są pochylone. Taki mikroskop jest prostszy i tańszy, ma dobrą głębię ostrości, ale słabiej nadaje się do dołączania kamer i przystawek. W układzie ze wspólnym obiektywem głównym (CMO, nazywanym też typem Galileusza lub teleskopowym) oba tory przechodzą przez jedną dużą soczewkę i biegną równolegle. Ten układ pozwala zmieniać obiektywy, dokładać kamerę, oświetlenie współosiowe i moduły fluorescencyjne.
Rodzaje mikroskopów stereoskopowych i cyfrowych
| Rodzaj | Cechy | Typowe zastosowanie |
|---|---|---|
| Stereoskopowy z bębnem (powiększenia stałe) | 2–3 pary soczewek, np. 10× i 20× lub 10×, 20× i 40×; prosty, tani | szkoła, pracownia biologiczna, kontrola wizualna |
| Stereoskopowy z zoomem, układ Greenougha | płynna zmiana powiększenia, zakres zoomu zwykle 1:4–1:6, około 7–45× z okularami 10× | preparowanie, sortowanie owadów, laboratorium uczelniane |
| Stereoskopowy CMO (badawczy) | zakres zoomu 1:8 i większy, wymienne obiektywy, port kamery, fluorescencja | biologia rozwoju, dokumentacja, mikromanipulacja |
| Trójokularowy | trzeci tubus na kamerę z adapterem C-mount | zdjęcia i nagrania z zachowaniem pracy przez okulary |
| Mikroskop cyfrowy z monitorem | kamera zamiast okularów, obraz na ekranie, pomiary, składanie ostrości | kontrola jakości, elektronika, materiały, prezentacja dla grupy |
| Mikroskop USB | kamera z diodami i obiektywem w obudowie, obraz w komputerze | szkoła, hobby, szybkie zdjęcia; ograniczona optyka |
Mikroskopem stereoskopowym bywa też nazywana lupa binokularna z jednym obiektywem i dwoma okularami. Taki przyrząd daje dwa takie same obrazy, więc nie ma efektu trójwymiarowego. Przed zakupem sprawdza się w opisie, czy to układ Greenougha lub CMO, czy zwykła lupa z nasadką dwuoczną.
Parametry mikroskopu stereoskopowego – na co patrzeć przy zakupie
Całkowite powiększenie to iloczyn powiększenia okularu, nastawy zoomu i obiektywu pomocniczego. Okular 10×, zoom od 0,8× do 5× i obiektyw 1× dają 8–50×. Obiektyw pomocniczy 0,5× połowi powiększenie i mniej więcej podwaja odległość roboczą, a obiektyw 2× podwaja powiększenie kosztem odległości roboczej.
| Parametr | Typowe wartości | Co oznacza w praktyce |
|---|---|---|
| Zakres zoomu | od 1:4 w prostych modelach do 1:10 i więcej w badawczych | jak szeroko można przejść od przeglądu do szczegółu bez wymiany obiektywu |
| Powiększenie całkowite | ok. 5–50× standardowo, ponad 100× z obiektywem 2× | powyżej ok. 100× lepiej sięgnąć po mikroskop świetlny |
| Odległość robocza | ok. 50–110 mm z obiektywem 1× | miejsce na narzędzia, szalki i ręce |
| Pole widzenia | kilkadziesiąt milimetrów przy najmniejszym powiększeniu | wygoda przeglądania całej szalki lub płytki |
| Apertura numeryczna | rzędu 0,02–0,15 zależnie od zoomu i obiektywu | przy NA 0,1 rozdzielczość wynosi ok. 3 µm |
| Okulary | 10×, numer pola 20–23 mm, regulacja dioptrii | okulary dla osób w okularach mają wysoki punkt oczny |
| Oświetlenie | LED odbite, pierścieniowe, światłowodowe, przechodzące | dobór do rodzaju preparatu, patrz niżej |
Rozdzielczość liczy się ze wzoru d = 0,61 · λ / NA. Dla światła zielonego o długości fali 550 nm i apertury 0,1 wychodzi około 3,4 µm. To wystarcza do oglądania odnóży muchy czy ścieżek na płytce, ale nie do bakterii. Większe powiększenie przy tej samej aperturze daje obraz większy, a nie ostrzejszy.
Oświetlenie i mikroskop cyfrowy
Do preparatów nieprzezroczystych używa się światła odbitego. Oświetlacz pierścieniowy LED zakłada się na obiektyw i daje równe światło bez cieni, dobre do kolonii i płytek drukowanych. Dwa ramiona światłowodowe na giętkich wysięgnikach pozwalają oświetlać z boku i wydobyć fakturę powierzchni. Światło współosiowe, przechodzące przez obiektyw, przydaje się przy błyszczących powierzchniach metali i płytek krzemowych.
Światło przechodzące z podstawy służy do przezroczystych obiektów, na przykład zarodków, larw i pierwotniaków w szalce. Podstawa z lustrem do ciemnego pola pokazuje jasne kontury na czarnym tle, co ułatwia ocenę żywych zarodków. Przy dłuższej pracy z żywym materiałem lepsze są diody niż halogen, bo mniej grzeją preparat.
Mikroskop cyfrowy zastępuje okulary kamerą. Obraz widzi jednocześnie kilka osób, łatwo go zapisać i zmierzyć. Program składa kilkanaście zdjęć zrobionych na różnych wysokościach w jeden obraz ostry w całej głębi (focus stacking). Do pomiarów kamerę kalibruje się mikrometrem obiektowym, czyli szkiełkiem z podziałką co 0,01 mm, osobno dla każdej nastawy zoomu.
Powiększenie podawane przy mikroskopach cyfrowych i USB, na przykład 1000×, zwykle oznacza stosunek wielkości obrazu na monitorze do wielkości obiektu. Ten sam obraz na większym ekranie dawałby „większe powiększenie”. Porównuje się więc pole widzenia w milimetrach, rozdzielczość optyczną i jakość obiektywu, a nie liczbę na pudełku.
Obsługa krok po kroku
Najpierw ustawia się rozstaw okularów tak, by widzieć jedno koło. Potem przy największym powiększeniu ustawia się ostrość pokrętłem, patrząc przez okular bez regulacji dioptrii. Następnie przechodzi się na najmniejsze powiększenie i doostrza obraz pierścieniem dioptrii drugiego okularu, nie ruszając pokrętła ostrości. Po takiej regulacji obraz pozostaje ostry w całym zakresie zoomu.
Preparat ustawia się na tle kontrastowym: jasne obiekty na czarnej płytce, ciemne na białej. Pracę zaczyna się od najmniejszego powiększenia, a po znalezieniu szczegółu zwiększa zoom. Głowicę ustawia się tak, by plecy pozostały proste. Przy wielogodzinnym sortowaniu lub lutowaniu lepiej sprawdza się statyw na wysięgniku i głowica z regulowanym kątem nachylenia okularów.
Typowe błędy, bezpieczeństwo i konserwacja
Najczęstszy błąd to pominięcie regulacji dioptrii, przez co oczy męczą się po kwadransie. Drugi to praca na maksymalnym powiększeniu, gdy obiekt mieści się w polu widzenia dopiero przy mniejszym. Trzeci to rozlane odczynniki na stoliku, bo przy preparowaniu w płynach łatwo zalać podstawę z oświetleniem.
Przy pracy z materiałem utrwalonym w formalinie lub etanolu stanowisko ustawia się pod wyciągiem albo stosuje się wentylowany blat, bo twarz jest blisko preparatu. Materiał zakaźny ogląda się w szalkach z pokrywką. Okulary i gumowe muszle przeciera się po każdym użytkowniku, zwłaszcza w pracowniach szkolnych.
Po pracy wyłącza się oświetlenie, opuszcza głowicę i zakłada pokrowiec. Kurz z soczewek zdmuchuje się gruszką, a odciski palców usuwa papierem do optyki z niewielką ilością płynu do optyki lub izopropanolu, ruchem spiralnym od środka. Soczewek nie wyciera się chusteczką ani rękawem. Statyw i stolik myje się wilgotną ściereczką z łagodnym detergentem.
Najczęstsze pytania
Jakie powiększenie ma mikroskop stereoskopowy?
Najczęściej od kilku do około 50 razy z okularami 10×. Z obiektywem pomocniczym 2× modele badawcze osiągają ponad 100×, ale rozdzielczość rośnie wtedy niewiele. Do oglądania bakterii i komórek potrzebny jest mikroskop świetlny o budowie klasycznej.
Czym się różni stereomikroskop od lupy binokularnej?
Prawdziwy stereomikroskop ma dwa osobne tory optyczne i daje obraz trójwymiarowy. Część tanich przyrządów sprzedawanych jako lupa binokularna ma jeden obiektyw i nasadkę dwuoczną, więc oba oczy widzą ten sam obraz. W polskim nazewnictwie oba terminy bywają używane zamiennie, dlatego trzeba sprawdzić budowę.
Greenough czy CMO – który układ wybrać?
Greenough wystarcza do preparowania, sortowania i nauki, jest tańszy i ma dużą głębię ostrości. Układ CMO wybiera się, gdy potrzebne są kamera z pełną jakością obrazu, wymienne obiektywy, fluorescencja albo duży zakres zoomu.
Co oznacza odległość robocza?
To odległość od dolnej soczewki obiektywu do ostrej płaszczyzny preparatu. Im większa, tym łatwiej pracować narzędziami i stawiać wysokie naczynia. Obiektyw 0,5× zwiększa ją mniej więcej dwukrotnie, a obiektyw 2× zmniejsza.
Czy mikroskop USB wystarczy do szkoły?
Do zdjęć owadów, monet i liści na lekcji tak, zwłaszcza gdy obraz trzeba pokazać na tablicy. Do samodzielnej pracy uczniów z preparowaniem lepszy jest stereomikroskop z okularami, bo daje głębię i nie wymaga komputera.
Jak zmierzyć obiekt pod mikroskopem stereoskopowym?
Okularem z podziałką albo kamerą z programem pomiarowym. W obu przypadkach skalę kalibruje się mikrometrem obiektowym dla każdej nastawy powiększenia, bo przy zoomie wartość działki zmienia się płynnie.
Zobacz też: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Mikroskop świetlny – budowa, powiększenie, obiektywy · Mikroskop odwrócony do hodowli komórkowych · Wyposażenie laboratorium mikrobiologicznego · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Więcej o sprzęcie i wyposażeniu laboratorium: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z →