Kwas solny HCl i chlorowodór – właściwości, reakcje z równaniami, otrzymywanie, pH roztworów i bezpieczeństwo
HCl – szybka odpowiedź
| Pytanie | Odpowiedź |
|---|---|
| Nazwy | chlorowodór (gaz HCl), kwas solny = kwas chlorowodorowy (roztwór wodny HCl) |
| Masa molowa | 1,008 + 35,45 = 36,46 g/mol |
| Chlorowodór | bezbarwny gaz o ostrym zapachu, t. wrz. –85,1 °C, t. top. –114,2 °C, cięższy od powietrza (1,64 g/dm³ w warunkach normalnych) |
| Rozpuszczalność | bardzo duża, około 72 g HCl w 100 g wody (20 °C); rozpuszczanie silnie egzotermiczne |
| Kwas stężony | 36–38 % HCl, gęstość ok. 1,18 g/cm³, stężenie molowe ok. 12 mol/dm³; dymi na wilgotnym powietrzu |
| Dysocjacja | HCl + H₂O → H₃O⁺ + Cl⁻ (w uproszczeniu HCl → H⁺ + Cl⁻); kwas mocny, pKa ok. –6 |
| pH roztworów | 1 mol/dm³: pH 0; 0,1 mol/dm³: pH 1; 0,01 mol/dm³: pH 2 (25 °C) |
| Otrzymywanie | przemysł: H₂ + Cl₂ → 2HCl i HCl jako produkt uboczny chlorowania związków organicznych; laboratorium: NaCl + H₂SO₄ (stęż.) → NaHSO₄ + HCl↑ |
| Wykrywanie Cl⁻ | AgNO₃ w obecności HNO₃: biały, serowaty osad AgCl, ciemniejący na świetle |
Chlorowodór a kwas solny
Cząsteczka HCl ma jedno kowalencyjne wiązanie spolaryzowane: chlor (elektroujemność 3,0) przyciąga wspólną parę elektronów silniej niż wodór (2,1). W stanie gazowym ani w ciekłym chlorowodorze nie ma jonów i czysty HCl nie przewodzi prądu. Jony pojawiają się dopiero po rozpuszczeniu w wodzie, kiedy cząsteczka wody przyjmuje proton i powstaje kation oksoniowy H₃O⁺. Dlatego w zadaniach maturalnych rozróżnia się „chlorowodór” (substancja) i „kwas chlorowodorowy” lub „kwas solny” (roztwór).
Chlorowodór rozpuszcza się w wodzie bardzo dobrze. Zbierając go do probówki odwróconej wylotem w dół nad wodą, zobaczymy, jak woda gwałtownie wchodzi do środka.
Kwas stężony, dymienie i azeotrop
Handlowy kwas solny cz.d.a. ma stężenie 35–38 %. Przy gęstości 1,18 g/cm³ i 36 % daje to 1180 · 0,36 / 36,46 ≈ 11,7 mol/dm³, czyli w przybliżeniu 12 mol/dm³. Wyższych stężeń w normalnych warunkach się nie uzyskuje, bo nad roztworem rośnie prężność gazowego HCl.
Stężony kwas „dymi” po otwarciu butelki. Ulatniający się chlorowodór spotyka parę wodną z powietrza i tworzy z nią mgłę drobnych kropelek kwasu. Przy destylacji kwas solny tworzy mieszaninę azeotropową: pod ciśnieniem 101,3 kPa wrze w 108,6 °C i zawiera około 20,2 % HCl. Z tego powodu przez ogrzewanie nie da się zatężyć rozcieńczonego kwasu powyżej tej wartości.
Reakcje kwasu solnego z równaniami
| Reakcja | Równanie | Obserwacje i uwagi |
|---|---|---|
| z cynkiem | Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂↑ | pęcherzyki bezbarwnego gazu; wodór daje charakterystyczny trzask przy zbliżeniu płomienia |
| z magnezem | Mg + 2HCl → MgCl₂ + H₂↑ | reakcja gwałtowna, probówka się ogrzewa |
| z żelazem | Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂↑ | powstaje chlorek żelaza(II), roztwór bladozielony; nie FeCl₃ |
| z glinem | 2Al + 6HCl → 2AlCl₃ + 3H₂↑ | początkowo wolno, bo glin pokrywa warstewka Al₂O₃ |
| z miedzią | brak reakcji | miedź leży w szeregu aktywności za wodorem; HCl nie ma właściwości utleniających wobec Cu |
| z tlenkiem metalu | CuO + 2HCl → CuCl₂ + H₂O; Fe₂O₃ + 6HCl → 2FeCl₃ + 3H₂O | czarny CuO roztwarza się, roztwór zielononiebieski; rdza daje żółty roztwór FeCl₃ |
| z wodorotlenkiem (zobojętnianie) | NaOH + HCl → NaCl + H₂O; jonowo: H⁺ + OH⁻ → H₂O | roztwór się ogrzewa; wskaźnik zmienia barwę w punkcie równoważnikowym |
| z węglanem | CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + H₂O + CO₂↑ | burzenie; gaz zmętnia wodę wapienną; tak usuwa się kamień kotłowy i wykrywa węglany w skałach |
| z wodorowęglanem | NaHCO₃ + HCl → NaCl + H₂O + CO₂↑ | szybkie wydzielanie CO₂ |
| z azotanem(V) srebra | HCl + AgNO₃ → AgCl↓ + HNO₃; jonowo: Ag⁺ + Cl⁻ → AgCl↓ | biały serowaty osad, nierozpuszczalny w HNO₃, rozpuszczalny w wodzie amoniakalnej; ciemnieje na świetle |
| z tlenkiem manganu(IV) | MnO₂ + 4HCl → MnCl₂ + Cl₂↑ + 2H₂O | tylko stężony kwas, na gorąco; żółtozielony gaz o duszącym zapachu (metoda Scheelego, 1774) |
| z manganianem(VII) potasu | 2KMnO₄ + 16HCl → 2KCl + 2MnCl₂ + 5Cl₂↑ + 8H₂O | bez ogrzewania; fioletowy roztwór odbarwia się; Mn: +VII → +II, Cl: –I → 0 |
W reakcjach z metalami utleniaczem jest jon H⁺, a nie chlor. Dlatego kwas solny roztwarza tylko metale aktywniejsze od wodoru i utlenia je do niższego stopnia utlenienia (żelazo do +II). Jon chlorkowy działa jako reduktor dopiero wobec silnych utleniaczy, takich jak MnO₂, KMnO₄ czy K₂Cr₂O₇. W zadaniach z bilansem elektronowym w reakcji z KMnO₄ zwykle sprawdza się, ile chlorków się utlenia: z 16 cząsteczek HCl tylko 10 przechodzi w Cl₂, a 6 zostaje w postaci KCl i MnCl₂.
Otrzymywanie chlorowodoru i kwasu solnego
W przemyśle chlorowodór powstaje w dwóch drogach. Pierwsza to synteza z pierwiastków: wodór spala się w chlorze w palniku z kwarcu lub grafitu, H₂ + Cl₂ → 2HCl, a gaz pochłania się w wodzie. Oba substraty pochodzą z elektrolizy solanki. Druga, dziś ilościowo ważniejsza, to odzysk HCl z chlorowania związków organicznych, np. przy produkcji polichlorku winylu i izocyjanianów do poliuretanów: na każdy atom chloru wprowadzony do cząsteczki organicznej przypada jedna cząsteczka HCl. Przykład z lekcji o alkanach: CH₄ + Cl₂ → CH₃Cl + HCl.
W laboratorium chlorowodór otrzymuje się z chlorku sodu i stężonego kwasu siarkowego(VI). Przy łagodnym ogrzewaniu: NaCl + H₂SO₄ → NaHSO₄ + HCl↑, w wyższej temperaturze: 2NaCl + H₂SO₄ → Na₂SO₄ + 2HCl↑. Reakcja zachodzi, bo HCl jest lotny i ucieka z układu, choć oba kwasy są mocne. Gaz osusza się stężonym H₂SO₄ i zbiera metodą wypierania powietrza z naczynia ustawionego wylotem do góry, bo HCl jest cięższy od powietrza.
pH roztworów kwasu solnego
Ponieważ HCl dysocjuje całkowicie, stężenie jonów H⁺ jest równe stężeniu kwasu, a pH = –log c. Roztwór 0,05 mol/dm³ ma pH = –log 0,05 ≈ 1,3. Rozcieńczenie kwasu dziesięciokrotnie podnosi pH o jedną jednostkę, ale tylko do pewnej granicy: roztwór 10⁻⁸ mol/dm³ nie ma pH 8, tylko nieco poniżej 7, bo wtedy decyduje autodysocjacja wody. Stężony kwas o stężeniu 12 mol/dm³ ma według wzoru pH ujemne (około –1,1); w praktyce przy tak dużych stężeniach liczy się aktywność jonów, a nie stężenie, i wartość ta jest tylko przybliżeniem.
Przykład z mieszaniem: 50 cm³ HCl o stężeniu 0,2 mol/dm³ i 50 cm³ NaOH o stężeniu 0,1 mol/dm³. Kwasu jest 10 mmol, zasady 5 mmol, po reakcji zostaje 5 mmol H⁺ w 100 cm³, czyli 0,05 mol/dm³ i pH ≈ 1,3.
Kwas solny w żołądku
Komórki okładzinowe błony śluzowej żołądka wydzielają kwas solny do soku żołądkowego. Pompy protonowe w ich błonie przenoszą jony H⁺ wbrew bardzo dużej różnicy stężeń, a jony Cl⁻ przechodzą osobnymi kanałami. Sok żołądkowy na czczo ma pH około 1,5–3,5, a stężenie HCl w świeżo wydzielonym soku jest rzędu 0,1 mol/dm³. Kwaśne środowisko denaturuje białka pokarmowe, przekształca pepsynogen w aktywną pepsynę i niszczy dużą część bakterii połkniętych z jedzeniem. Ściany żołądka chroni warstwa śluzu z jonami wodorowęglanowymi.
Chemik widzi w tabletkach „na zgagę” zwykłe zobojętnianie. Wodorotlenek magnezu reaguje według równania Mg(OH)₂ + 2HCl → MgCl₂ + 2H₂O, a węglan wapnia według równania CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + H₂O + CO₂↑. Tak samo wygląda zadanie maturalne z obliczaniem, ile kwasu zobojętni jedna tabletka. To przykład szkolny, nie wskazówka zdrowotna.
Zastosowania
Kwas solny trawi stal przed cynkowaniem i walcowaniem (usuwa tlenki żelaza z powierzchni), regeneruje jonity w stacjach uzdatniania wody, reguluje pH w oczyszczalniach i basenach. W przemyśle spożywczym ma oznaczenie E507 i służy m.in. do hydrolizy skrobi i białek. Rozcieńczony kwas występuje w niektórych środkach do usuwania kamienia, a w laboratorium to podstawowy odczynnik do miareczkowania zasad i rozpuszczania próbek.
Bezpieczeństwo
Stężony kwas solny powoduje poważne oparzenia skóry i uszkodzenie oczu (H314), działa drażniąco na drogi oddechowe (H335) i korodująco na metale (H290). Butelkę otwiera się pod wyciągiem, w okularach i rękawicach. Przy rozcieńczaniu wlewa się kwas do wody, cienkim strumieniem i mieszając, nigdy odwrotnie. Kwasu solnego nie wolno łączyć z wybielaczami na bazie podchlorynu, bo wydziela się chlor: NaOCl + 2HCl → NaCl + Cl₂↑ + H₂O. Rozlany kwas neutralizuje się wodorowęglanem sodu lub węglanem wapnia, a skórę po kontakcie spłukuje się dużą ilością wody.
Najczęstsze błędy na maturze
- Fe + HCl → FeCl₃: kwas solny utlenia żelazo tylko do +II, produktem jest FeCl₂.
- „Miedź reaguje z kwasem solnym”: nie reaguje; miedź roztwarza się w kwasach utleniających (HNO₃, stężony H₂SO₄ na gorąco).
- Chlorowodór jako elektrolit: czysty gazowy lub ciekły HCl nie przewodzi prądu; przewodzi jego roztwór wodny.
- Strzałka równowagi w dysocjacji HCl: kwas mocny zapisuje się strzałką w jedną stronę.
- Wykrywanie Cl⁻ bez zakwaszenia: biały osad z AgNO₃ dają też węglany; zakwaszenie HNO₃ usuwa ten problem.
- MnO₂ z rozcieńczonym HCl: chlor wydziela się z kwasu stężonego, na gorąco.
- Bilans w reakcji z KMnO₄: liczba elektronów musi się zgadzać (2 Mn przyjmują 10 e⁻, 10 Cl⁻ oddaje 10 e⁻), a dopiero potem dobiera się K, Cl, H i O.
- pH bardzo rozcieńczonego HCl: przy stężeniach poniżej 10⁻⁶ mol/dm³ nie można pominąć jonów H⁺ z wody; kwas nie da odczynu zasadowego.
Zobacz też: Kwasy, wodorotlenki i sole – przewodnik do matury · pH roztworu – jak obliczyć pH i pOH · Wodorotlenek sodu NaOH – kompendium · Kwas azotowy(V) HNO₃ – kompendium · Kwas siarkowy(VI) H₂SO₄ – kompendium · Amoniak NH₃ – kompendium · Wskaźnik z czerwonej kapusty – doświadczenie · Chemia do matury · Quiz: kwasy, wodorotlenki i sole
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Reakcje w roztworach wodnych →