Kwas solny HCl i chlorowodór – właściwości, reakcje z równaniami, otrzymywanie, pH roztworów i bezpieczeństwo

0
W skrócie: HCl to wzór dwóch różnych rzeczy. Chlorowodór jest bezbarwnym gazem o masie molowej 36,46 g/mol, a kwas solny to jego roztwór w wodzie. Stężony kwas solny zawiera 36–38 % HCl, ma gęstość około 1,18 g/cm³ i „dymi” na powietrzu. W wodzie HCl dysocjuje praktycznie całkowicie (HCl → H⁺ + Cl⁻), więc jest kwasem mocnym: roztwór 0,1 mol/dm³ ma pH 1. Kwas solny reaguje z metalami leżącymi w szeregu aktywności przed wodorem, z tlenkami i wodorotlenkami metali, z węglanami (wydziela CO₂), a z AgNO₃ daje biały osad AgCl, po którym wykrywa się jony chlorkowe. Stężony HCl utleniony przez MnO₂ lub KMnO₄ wydziela chlor. Niżej: tabela szybkiej odpowiedzi, właściwości, reakcje z równaniami, otrzymywanie, pH roztworów, kwas w żołądku, bezpieczeństwo i błędy maturalne.

HCl – szybka odpowiedź

PytanieOdpowiedź
Nazwychlorowodór (gaz HCl), kwas solny = kwas chlorowodorowy (roztwór wodny HCl)
Masa molowa1,008 + 35,45 = 36,46 g/mol
Chlorowodórbezbarwny gaz o ostrym zapachu, t. wrz. –85,1 °C, t. top. –114,2 °C, cięższy od powietrza (1,64 g/dm³ w warunkach normalnych)
Rozpuszczalnośćbardzo duża, około 72 g HCl w 100 g wody (20 °C); rozpuszczanie silnie egzotermiczne
Kwas stężony36–38 % HCl, gęstość ok. 1,18 g/cm³, stężenie molowe ok. 12 mol/dm³; dymi na wilgotnym powietrzu
DysocjacjaHCl + H₂O → H₃O⁺ + Cl⁻ (w uproszczeniu HCl → H⁺ + Cl⁻); kwas mocny, pKa ok. –6
pH roztworów1 mol/dm³: pH 0; 0,1 mol/dm³: pH 1; 0,01 mol/dm³: pH 2 (25 °C)
Otrzymywanieprzemysł: H₂ + Cl₂ → 2HCl i HCl jako produkt uboczny chlorowania związków organicznych; laboratorium: NaCl + H₂SO₄ (stęż.) → NaHSO₄ + HCl↑
Wykrywanie Cl⁻AgNO₃ w obecności HNO₃: biały, serowaty osad AgCl, ciemniejący na świetle

Chlorowodór a kwas solny

Cząsteczka HCl ma jedno kowalencyjne wiązanie spolaryzowane: chlor (elektroujemność 3,0) przyciąga wspólną parę elektronów silniej niż wodór (2,1). W stanie gazowym ani w ciekłym chlorowodorze nie ma jonów i czysty HCl nie przewodzi prądu. Jony pojawiają się dopiero po rozpuszczeniu w wodzie, kiedy cząsteczka wody przyjmuje proton i powstaje kation oksoniowy H₃O⁺. Dlatego w zadaniach maturalnych rozróżnia się „chlorowodór” (substancja) i „kwas chlorowodorowy” lub „kwas solny” (roztwór).

Chlorowodór rozpuszcza się w wodzie bardzo dobrze. Zbierając go do probówki odwróconej wylotem w dół nad wodą, zobaczymy, jak woda gwałtownie wchodzi do środka.

Kwas stężony, dymienie i azeotrop

Handlowy kwas solny cz.d.a. ma stężenie 35–38 %. Przy gęstości 1,18 g/cm³ i 36 % daje to 1180 · 0,36 / 36,46 ≈ 11,7 mol/dm³, czyli w przybliżeniu 12 mol/dm³. Wyższych stężeń w normalnych warunkach się nie uzyskuje, bo nad roztworem rośnie prężność gazowego HCl.

Stężony kwas „dymi” po otwarciu butelki. Ulatniający się chlorowodór spotyka parę wodną z powietrza i tworzy z nią mgłę drobnych kropelek kwasu. Przy destylacji kwas solny tworzy mieszaninę azeotropową: pod ciśnieniem 101,3 kPa wrze w 108,6 °C i zawiera około 20,2 % HCl. Z tego powodu przez ogrzewanie nie da się zatężyć rozcieńczonego kwasu powyżej tej wartości.

Reakcje kwasu solnego z równaniami

ReakcjaRównanieObserwacje i uwagi
z cynkiemZn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂↑pęcherzyki bezbarwnego gazu; wodór daje charakterystyczny trzask przy zbliżeniu płomienia
z magnezemMg + 2HCl → MgCl₂ + H₂↑reakcja gwałtowna, probówka się ogrzewa
z żelazemFe + 2HCl → FeCl₂ + H₂↑powstaje chlorek żelaza(II), roztwór bladozielony; nie FeCl₃
z glinem2Al + 6HCl → 2AlCl₃ + 3H₂↑początkowo wolno, bo glin pokrywa warstewka Al₂O₃
z miedziąbrak reakcjimiedź leży w szeregu aktywności za wodorem; HCl nie ma właściwości utleniających wobec Cu
z tlenkiem metaluCuO + 2HCl → CuCl₂ + H₂O; Fe₂O₃ + 6HCl → 2FeCl₃ + 3H₂Oczarny CuO roztwarza się, roztwór zielononiebieski; rdza daje żółty roztwór FeCl₃
z wodorotlenkiem (zobojętnianie)NaOH + HCl → NaCl + H₂O; jonowo: H⁺ + OH⁻ → H₂Oroztwór się ogrzewa; wskaźnik zmienia barwę w punkcie równoważnikowym
z węglanemCaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + H₂O + CO₂↑burzenie; gaz zmętnia wodę wapienną; tak usuwa się kamień kotłowy i wykrywa węglany w skałach
z wodorowęglanemNaHCO₃ + HCl → NaCl + H₂O + CO₂↑szybkie wydzielanie CO₂
z azotanem(V) srebraHCl + AgNO₃ → AgCl↓ + HNO₃; jonowo: Ag⁺ + Cl⁻ → AgCl↓biały serowaty osad, nierozpuszczalny w HNO₃, rozpuszczalny w wodzie amoniakalnej; ciemnieje na świetle
z tlenkiem manganu(IV)MnO₂ + 4HCl → MnCl₂ + Cl₂↑ + 2H₂Otylko stężony kwas, na gorąco; żółtozielony gaz o duszącym zapachu (metoda Scheelego, 1774)
z manganianem(VII) potasu2KMnO₄ + 16HCl → 2KCl + 2MnCl₂ + 5Cl₂↑ + 8H₂Obez ogrzewania; fioletowy roztwór odbarwia się; Mn: +VII → +II, Cl: –I → 0

W reakcjach z metalami utleniaczem jest jon H⁺, a nie chlor. Dlatego kwas solny roztwarza tylko metale aktywniejsze od wodoru i utlenia je do niższego stopnia utlenienia (żelazo do +II). Jon chlorkowy działa jako reduktor dopiero wobec silnych utleniaczy, takich jak MnO₂, KMnO₄ czy K₂Cr₂O₇. W zadaniach z bilansem elektronowym w reakcji z KMnO₄ zwykle sprawdza się, ile chlorków się utlenia: z 16 cząsteczek HCl tylko 10 przechodzi w Cl₂, a 6 zostaje w postaci KCl i MnCl₂.

Otrzymywanie chlorowodoru i kwasu solnego

W przemyśle chlorowodór powstaje w dwóch drogach. Pierwsza to synteza z pierwiastków: wodór spala się w chlorze w palniku z kwarcu lub grafitu, H₂ + Cl₂ → 2HCl, a gaz pochłania się w wodzie. Oba substraty pochodzą z elektrolizy solanki. Druga, dziś ilościowo ważniejsza, to odzysk HCl z chlorowania związków organicznych, np. przy produkcji polichlorku winylu i izocyjanianów do poliuretanów: na każdy atom chloru wprowadzony do cząsteczki organicznej przypada jedna cząsteczka HCl. Przykład z lekcji o alkanach: CH₄ + Cl₂ → CH₃Cl + HCl.

W laboratorium chlorowodór otrzymuje się z chlorku sodu i stężonego kwasu siarkowego(VI). Przy łagodnym ogrzewaniu: NaCl + H₂SO₄ → NaHSO₄ + HCl↑, w wyższej temperaturze: 2NaCl + H₂SO₄ → Na₂SO₄ + 2HCl↑. Reakcja zachodzi, bo HCl jest lotny i ucieka z układu, choć oba kwasy są mocne. Gaz osusza się stężonym H₂SO₄ i zbiera metodą wypierania powietrza z naczynia ustawionego wylotem do góry, bo HCl jest cięższy od powietrza.

pH roztworów kwasu solnego

Ponieważ HCl dysocjuje całkowicie, stężenie jonów H⁺ jest równe stężeniu kwasu, a pH = –log c. Roztwór 0,05 mol/dm³ ma pH = –log 0,05 ≈ 1,3. Rozcieńczenie kwasu dziesięciokrotnie podnosi pH o jedną jednostkę, ale tylko do pewnej granicy: roztwór 10⁻⁸ mol/dm³ nie ma pH 8, tylko nieco poniżej 7, bo wtedy decyduje autodysocjacja wody. Stężony kwas o stężeniu 12 mol/dm³ ma według wzoru pH ujemne (około –1,1); w praktyce przy tak dużych stężeniach liczy się aktywność jonów, a nie stężenie, i wartość ta jest tylko przybliżeniem.

Przykład z mieszaniem: 50 cm³ HCl o stężeniu 0,2 mol/dm³ i 50 cm³ NaOH o stężeniu 0,1 mol/dm³. Kwasu jest 10 mmol, zasady 5 mmol, po reakcji zostaje 5 mmol H⁺ w 100 cm³, czyli 0,05 mol/dm³ i pH ≈ 1,3.

Kwas solny w żołądku

Komórki okładzinowe błony śluzowej żołądka wydzielają kwas solny do soku żołądkowego. Pompy protonowe w ich błonie przenoszą jony H⁺ wbrew bardzo dużej różnicy stężeń, a jony Cl⁻ przechodzą osobnymi kanałami. Sok żołądkowy na czczo ma pH około 1,5–3,5, a stężenie HCl w świeżo wydzielonym soku jest rzędu 0,1 mol/dm³. Kwaśne środowisko denaturuje białka pokarmowe, przekształca pepsynogen w aktywną pepsynę i niszczy dużą część bakterii połkniętych z jedzeniem. Ściany żołądka chroni warstwa śluzu z jonami wodorowęglanowymi.

Chemik widzi w tabletkach „na zgagę” zwykłe zobojętnianie. Wodorotlenek magnezu reaguje według równania Mg(OH)₂ + 2HCl → MgCl₂ + 2H₂O, a węglan wapnia według równania CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + H₂O + CO₂↑. Tak samo wygląda zadanie maturalne z obliczaniem, ile kwasu zobojętni jedna tabletka. To przykład szkolny, nie wskazówka zdrowotna.

Zastosowania

Kwas solny trawi stal przed cynkowaniem i walcowaniem (usuwa tlenki żelaza z powierzchni), regeneruje jonity w stacjach uzdatniania wody, reguluje pH w oczyszczalniach i basenach. W przemyśle spożywczym ma oznaczenie E507 i służy m.in. do hydrolizy skrobi i białek. Rozcieńczony kwas występuje w niektórych środkach do usuwania kamienia, a w laboratorium to podstawowy odczynnik do miareczkowania zasad i rozpuszczania próbek.

Bezpieczeństwo

Stężony kwas solny powoduje poważne oparzenia skóry i uszkodzenie oczu (H314), działa drażniąco na drogi oddechowe (H335) i korodująco na metale (H290). Butelkę otwiera się pod wyciągiem, w okularach i rękawicach. Przy rozcieńczaniu wlewa się kwas do wody, cienkim strumieniem i mieszając, nigdy odwrotnie. Kwasu solnego nie wolno łączyć z wybielaczami na bazie podchlorynu, bo wydziela się chlor: NaOCl + 2HCl → NaCl + Cl₂↑ + H₂O. Rozlany kwas neutralizuje się wodorowęglanem sodu lub węglanem wapnia, a skórę po kontakcie spłukuje się dużą ilością wody.

Najczęstsze błędy na maturze

  • Fe + HCl → FeCl₃: kwas solny utlenia żelazo tylko do +II, produktem jest FeCl₂.
  • „Miedź reaguje z kwasem solnym”: nie reaguje; miedź roztwarza się w kwasach utleniających (HNO₃, stężony H₂SO₄ na gorąco).
  • Chlorowodór jako elektrolit: czysty gazowy lub ciekły HCl nie przewodzi prądu; przewodzi jego roztwór wodny.
  • Strzałka równowagi w dysocjacji HCl: kwas mocny zapisuje się strzałką w jedną stronę.
  • Wykrywanie Cl⁻ bez zakwaszenia: biały osad z AgNO₃ dają też węglany; zakwaszenie HNO₃ usuwa ten problem.
  • MnO₂ z rozcieńczonym HCl: chlor wydziela się z kwasu stężonego, na gorąco.
  • Bilans w reakcji z KMnO₄: liczba elektronów musi się zgadzać (2 Mn przyjmują 10 e⁻, 10 Cl⁻ oddaje 10 e⁻), a dopiero potem dobiera się K, Cl, H i O.
  • pH bardzo rozcieńczonego HCl: przy stężeniach poniżej 10⁻⁶ mol/dm³ nie można pominąć jonów H⁺ z wody; kwas nie da odczynu zasadowego.

Zobacz też: Kwasy, wodorotlenki i sole – przewodnik do matury · pH roztworu – jak obliczyć pH i pOH · Wodorotlenek sodu NaOH – kompendium · Kwas azotowy(V) HNO₃ – kompendium · Kwas siarkowy(VI) H₂SO₄ – kompendium · Amoniak NH₃ – kompendium · Wskaźnik z czerwonej kapusty – doświadczenie · Chemia do matury · Quiz: kwasy, wodorotlenki i sole

Oceń ten post
Sprawdź się przed maturą
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Reakcje w roztworach wodnych →
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Masz przemyślenia? Napisz komentarz!x