Układ wydalniczy (moczowy) usuwa z organizmu zbędne i szkodliwe produkty przemiany materii, przede wszystkim mocznik, a także reguluje gospodarkę wodną i jonową oraz odczyn (pH) płynów ustrojowych. Składa się z nerek, które wytwarzają mocz, i dróg moczowych: moczowodów, pęcherza moczowego i cewki moczowej. Podstawową jednostką czynnościową nerki jest nefron.
Funkcje układu wydalniczego
- usuwanie azotowych produktów przemiany materii – głównie mocznika, a także kwasu moczowego i kreatyniny,
- regulacja ilości wody w organizmie i ciśnienia osmotycznego płynów ustrojowych,
- regulacja stężenia jonów (Na+, K+, Cl−) i pH krwi,
- usuwanie substancji obcych, np. leków,
- wydzielanie hormonów (np. erytropoetyny pobudzającej wytwarzanie krwinek czerwonych) i udział w regulacji ciśnienia krwi.
Budowa układu wydalniczego
| Narząd | Budowa i funkcja |
|---|---|
| Nerki | parzyste, w kształcie fasoli, położone po bokach kręgosłupa w okolicy lędźwiowej; wytwarzają mocz |
| Moczowody | przewody odprowadzające mocz z nerek do pęcherza; ich ściany wykonują ruchy perystaltyczne |
| Pęcherz moczowy | umięśniony zbiornik gromadzący mocz |
| Cewka moczowa | wyprowadza mocz na zewnątrz |
Na przekroju nerki widać korę (zewnętrzną, ziarnistą warstwę) i rdzeń zbudowany z piramid nerkowych. Piramidy uchodzą do kielichów nerkowych, a te do miedniczki nerkowej, która przechodzi w moczowód.
Nefron – budowa
Każda nerka zawiera około miliona nefronów. Nefron składa się z:
- ciałka nerkowego – kłębuszka naczyniowego (sieć naczyń włosowatych typu sieci dziwnej, między tętniczką doprowadzającą a odprowadzającą) otoczonego torebką Bowmana,
- kanalika nerkowego – kanalika krętego I rzędu (bliższego), pętli Henlego i kanalika krętego II rzędu (dalszego), który uchodzi do kanalika zbiorczego.
Powstawanie moczu
| Etap | Miejsce | Na czym polega? |
|---|---|---|
| Filtracja | ciałko nerkowe | pod wysokim ciśnieniem woda i małe cząsteczki (glukoza, aminokwasy, sole, mocznik) przechodzą z krwi do torebki Bowmana; powstaje mocz pierwotny (ok. 150–180 l na dobę). Białka i komórki krwi zostają we krwi. |
| Resorpcja zwrotna | kanaliki nerkowe | do krwi wracają woda (ok. 99%), glukoza, aminokwasy i większość jonów |
| Sekrecja kanalikowa | kanaliki nerkowe | z krwi do kanalików wydzielane są m.in. jony H+ i K+, niektóre leki i toksyny |
| Zagęszczanie | pętla Henlego i kanaliki zbiorcze | odzyskiwanie wody; powstaje mocz ostateczny (ok. 1,5 l na dobę) |
Regulacja hormonalna pracy nerek
- wazopresyna (ADH) – hormon wydzielany przez tylny płat przysadki przy niedoborze wody; zwiększa resorpcję wody w kanalikach zbiorczych – mocz jest bardziej zagęszczony,
- aldosteron – hormon kory nadnerczy; zwiększa resorpcję Na+ (a wraz z nim wody) i wydalanie K+.
Najczęstsze błędy na maturze
- „W moczu pierwotnym są białka” – białka osocza nie przechodzą przez filtr kłębuszka.
- „Mocznik powstaje w nerkach” – mocznik powstaje w wątrobie; nerki go wydalają.
- Kierunek działania ADH – ADH zmniejsza ilość wydalanego moczu.
- Mylenie moczowodu z cewką moczową – moczowody prowadzą mocz do pęcherza, cewka – z pęcherza na zewnątrz.
Zobacz też: Układ wydalniczy człowieka · Układ wydalniczy zwierząt · Przemiany związków azotowych · Biologia do matury – wszystkie działy
Notatka rozbudowana i zaktualizowana w październiku 2026 r.
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Układ wydalniczy →
Wszystkie notatki z biologii do matury: Biologia do matury – przewodnik po działach →
