Najważniejsze gruczoły dokrewne człowieka to podwzgórze, przysadka mózgowa, tarczyca, przytarczyce, trzustka (wyspy trzustkowe), nadnercza i gonady. Poniżej zebraliśmy wydzielane przez nie hormony, ich działanie oraz skutki niedoboru i nadmiaru – w zakresie wymaganym na maturze z biologii. Notatka ma charakter edukacyjny.
Podwzgórze i tylny płat przysadki
Podwzgórze łączy układ nerwowy z hormonalnym. Wytwarza hormony uwalniające (liberyny) i hamujące (statyny), które sterują przednim płatem przysadki, oraz dwa hormony magazynowane i uwalniane przez tylny płat przysadki:
| Hormon | Działanie | Zaburzenia |
|---|---|---|
| Wazopresyna (ADH, hormon antydiuretyczny) | zwiększa resorpcję wody w nerkach – zmniejsza ilość moczu; obkurcza naczynia krwionośne | niedobór: moczówka prosta – wydalanie bardzo dużych ilości rozcieńczonego moczu |
| Oksytocyna | pobudza skurcze macicy podczas porodu i wydzielanie mleka podczas karmienia | — |
Przedni płat przysadki
| Hormon | Działanie | Zaburzenia |
|---|---|---|
| Hormon wzrostu (somatotropina, GH) | pobudza wzrost kości i mięśni, syntezę białek | niedobór u dzieci: karłowatość przysadkowa; nadmiar u dzieci: gigantyzm; u dorosłych: akromegalia – nadmierny wzrost dłoni, stóp, żuchwy, kości twarzy |
| TSH (tyreotropina) | pobudza tarczycę | — |
| ACTH (kortykotropina) | pobudza korę nadnerczy | — |
| FSH i LH (gonadotropiny) | regulują pracę jajników i jąder | — |
| Prolaktyna | pobudza wytwarzanie mleka | — |
Tarczyca i przytarczyce
| Hormon | Działanie | Zaburzenia |
|---|---|---|
| Tyroksyna (T4) i trijodotyronina (T3) – zawierają jod | zwiększają tempo metabolizmu i wytwarzanie ciepła; niezbędne do prawidłowego rozwoju układu nerwowego | niedobór u dzieci: kretynizm (zahamowanie wzrostu i rozwoju umysłowego); u dorosłych – spowolnienie metabolizmu; niedobór jodu – wole; nadmiar – przyspieszony metabolizm, np. w chorobie Gravesa-Basedowa |
| Kalcytonina | obniża stężenie wapnia we krwi – sprzyja odkładaniu go w kościach | — |
| Parathormon (przytarczyce) | podwyższa stężenie wapnia we krwi – uwalnia go z kości, zwiększa wchłanianie w jelicie i resorpcję w nerkach | niedobór: obniżenie wapnia we krwi i skurcze mięśni (tężyczka) |
Trzustka (wyspy trzustkowe)
| Hormon | Działanie | Zaburzenia |
|---|---|---|
| Insulina | obniża poziom glukozy we krwi – ułatwia pobieranie glukozy przez komórki i jej magazynowanie jako glikogen | niedobór lub niewrażliwość komórek: cukrzyca |
| Glukagon | podwyższa poziom glukozy – pobudza rozkład glikogenu w wątrobie | — |
Nadnercza
| Część | Hormony | Działanie |
|---|---|---|
| Kora | kortyzol (glikokortykosteroid); aldosteron (mineralokortykosteroid); androgeny | kortyzol – podwyższa poziom glukozy, działa przeciwzapalnie, uczestniczy w reakcji na długotrwały stres; aldosteron – zwiększa resorpcję sodu i wody w nerkach |
| Rdzeń | adrenalina i noradrenalina | reakcja na nagły stres („walcz lub uciekaj”): przyspieszenie pracy serca, wzrost ciśnienia i poziomu glukozy, rozszerzenie oskrzeli i źrenic |
Gonady
- jądra – testosteron: rozwój męskich narządów płciowych i drugorzędowych cech płciowych, wytwarzanie plemników,
- jajniki – estrogeny (rozwój żeńskich cech płciowych, odbudowa błony śluzowej macicy) i progesteron (przygotowanie macicy do ciąży i jej podtrzymanie).
Najczęstsze błędy na maturze
- „Wazopresynę wytwarza przysadka” – wytwarza ją podwzgórze, a przysadka (tylny płat) jedynie ją uwalnia.
- Gigantyzm a akromegalia – gigantyzm u dzieci (przed zakończeniem wzrostu kości), akromegalia u dorosłych.
- Moczówka prosta a cukrzyca – moczówka wynika z niedoboru ADH, cukrzyca – z zaburzeń działania insuliny.
Zobacz też: Budowa i działanie hormonów · Regulacja hormonalna · Układ wydalniczy · Biologia do matury – wszystkie działy
Notatka rozbudowana i zaktualizowana w październiku 2026 r.
Sprawdź się przed maturą
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Układ hormonalny →
Wszystkie notatki z biologii do matury: Biologia do matury – przewodnik po działach →
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Układ hormonalny →
Wszystkie notatki z biologii do matury: Biologia do matury – przewodnik po działach →
