Przebieg i skutki oogenezy i spermatogenezy

Gametogeneza to proces powstawania gamet. U człowieka spermatogeneza zachodzi w kanalikach nasiennych jąder i z jednej komórki daje cztery plemniki, a oogeneza zachodzi w jajnikach i z jednej komórki daje jedną komórkę jajową oraz małe ciałka kierunkowe. W obu procesach kluczowa jest mejoza, która redukuje liczbę chromosomów z 2n do n. Ponieważ komórka jajowa jest duża i nieruchliwa, a plemnik mały i ruchliwy, mówimy o oogamii.

Spermatogeneza

Zachodzi w kanalikach nasiennych jąder, u dojrzałego mężczyzny w sposób ciągły (cały czas powstają nowe plemniki).

1. Okres namnażania – spermatogonie (2n) dzielą się mitotycznie.
2. Okres wzrostu – spermatogonie przekształcają się w spermatocyty I rzędu (2n).
3. Okres dojrzewania – spermatocyt I rzędu przechodzi mejozę I i daje dwa spermatocyty II rzędu (n); te przechodzą mejozę II i powstają cztery spermatydy (n).
4. Okres formowania (spermiogeneza) – każda spermatyda przekształca się w plemnik: kondensuje się jądro, powstaje akrosom (z aparatu Golgiego), witka i wstawka z mitochondriami.

Z jednej komórki macierzystej powstają 4 plemniki. W jednym wytrysku znajdują się setki milionów plemników.

Budowa plemnika

• główka – haploidalne jądro i akrosom z enzymami umożliwiającymi przebicie osłonek komórki jajowej,
• wstawka – liczne mitochondria dostarczające energii do ruchu,
• witka – umożliwia ruch.

Oogeneza

1. Okres namnażania – w jajnikach płodu żeńskiego oogonie (2n) dzielą się mitotycznie.
2. Okres wzrostu – oogonie przekształcają się w oocyty I rzędu (2n), które rozpoczynają mejozę I, ale zatrzymują się w profazie I – jeszcze przed urodzeniem dziewczynki.
3. Okres dojrzewania – od okresu dojrzewania płciowego, w każdym cyklu miesiączkowym zwykle jeden oocyt I rzędu kończy mejozę I. Podział cytoplazmy jest nierówny: powstaje duży oocyt II rzędu (n) i małe pierwsze ciałko kierunkowe.
4. Oocyt II rzędu zostaje uwolniony podczas owulacji i zatrzymuje się w metafazie II. Mejoza II kończy się dopiero po wniknięciu plemnika – powstaje komórka jajowa i drugie ciałko kierunkowe.

Ciałka kierunkowe zanikają. Nierówny podział cytoplazmy sprawia, że komórka jajowa otrzymuje niemal całą cytoplazmę z materiałami zapasowymi i organellami potrzebnymi zarodkowi.

Spermatogeneza a oogeneza – porównanie

Regulacja hormonalna

Gametogenezę regulują hormony przysadki – FSH i LH – oraz hormony płciowe: testosteron u mężczyzn oraz estrogeny i progesteron u kobiet.

Najczęstsze błędy na maturze

• „Z jednego oocytu powstają cztery komórki jajowe” – powstaje jedna komórka jajowa i ciałka kierunkowe.
• Moment zakończenia mejozy II w oogenezie – dopiero po wniknięciu plemnika.
• Ploidalność spermatocytów – spermatocyt I rzędu jest diploidalny, II rzędu – haploidalny.

Zobacz też: Mejoza · Układ rozrodczy człowieka · Zapłodnienie i rozwój ciąży · Biologia do matury – wszystkie działy

Notatka rozbudowana i zaktualizowana w październiku 2026 r.