Który chromosom decyduje o płci?

O płci człowieka decyduje chromosom Y. Osoba z parą chromosomów płci XX rozwija się zwykle jako kobieta, a z parą XY – jako mężczyzna. Komórka jajowa zawsze zawiera chromosom X, a plemnik – chromosom X albo Y. To więc plemnik, czyli materiał genetyczny ojca, przesądza w chwili zapłodnienia o płci dziecka. Kluczowy jest leżący na chromosomie Y gen SRY, który uruchamia rozwój jąder.

Chromosomy płci w kariotypie człowieka

W każdej komórce somatycznej człowieka znajduje się 46 chromosomów (23 pary). Tworzą je:

• 22 pary autosomów – chromosomów jednakowych u obu płci,
• 1 para chromosomów płci (heterosomów) – XX u kobiet i XY u mężczyzn.

Prawidłowy kariotyp kobiety zapisujemy jako 46,XX, a mężczyzny – 46,XY. Gamety są haploidalne i zawierają po 23 chromosomy, w tym jeden chromosom płci.

Jak płeć zostaje ustalona w chwili zapłodnienia?

Kobieta jest płcią homogametyczną – wszystkie jej komórki jajowe zawierają chromosom X. Mężczyzna jest płcią heterogametyczną – w wyniku mejozy powstają u niego plemniki z chromosomem X i z chromosomem Y, w przybliżeniu w równych ilościach.

Prawdopodobieństwo urodzenia się dziewczynki lub chłopca wynosi więc teoretycznie po 50% – i jest takie samo przy każdej ciąży, niezależnie od płci wcześniejszych dzieci.

Gen SRY – „przełącznik” płci męskiej

Sam chromosom Y nie „robi” mężczyzny – najważniejszy jest położony na jego krótkim ramieniu gen SRY (ang. sex-determining region Y). Przebieg zdarzeń:

1. Na początku rozwoju zarodka gonady są jeszcze niezróżnicowane – takie same u obu płci.
2. Jeśli zarodek ma chromosom Y, około 6.–7. tygodnia rozwoju gen SRY zaczyna działać, a kodowane przez niego białko (czynnik determinujący jądra) kieruje rozwój gonad w stronę jąder.
3. Jądra wydzielają testosteron, który kieruje rozwojem męskich narządów płciowych, oraz hormon anty-Müllerowski (AMH), który powoduje zanik zawiązków żeńskich dróg rodnych (przewodów Müllera).
4. Gdy genu SRY brak, gonady rozwijają się w jajniki, a zarodek rozwija się w kierunku płci żeńskiej.

Dowodem na kluczową rolę SRY są rzadkie przypadki, gdy gen ten trafi w wyniku błędu podczas mejozy na chromosom X – osoba o kariotypie XX rozwija wtedy męskie cechy płciowe. I odwrotnie: mutacja unieczynniająca SRY u osoby XY prowadzi do rozwoju w kierunku żeńskim.

Chromosom X a chromosom Y

Na końcach chromosomów X i Y znajdują się krótkie regiony pseudoautosomalne, w których oba chromosomy są do siebie podobne. Dzięki nim X i Y mogą się koniugować i prawidłowo rozdzielać podczas mejozy.

Inaktywacja chromosomu X – ciałko Barra

Kobieta ma dwa chromosomy X, a mężczyzna jeden. Aby ilość produktów genów z chromosomu X była u obu płci podobna, w komórkach kobiety jeden z chromosomów X ulega inaktywacji – silnie się kondensuje i tworzy tzw. ciałko Barra (chromatynę płciową). Proces ten nazywa się też lionizacją, od nazwiska badaczki Mary Lyon.

Inaktywacja zachodzi we wczesnym zarodku i jest losowa – w jednych komórkach wyciszony zostaje chromosom X pochodzący od matki, w innych od ojca. Organizm kobiety jest więc mozaiką komórek. Klasycznym przykładem są koty szylkretowe: gen barwy sierści (rudej lub czarnej) leży na chromosomie X, dlatego łaciate, rudo-czarne umaszczenie występuje prawie wyłącznie u kotek.

Cechy sprzężone z płcią

Geny leżące na chromosomie X dziedziczą się inaczej niż geny autosomalne. Mężczyzna ma tylko jeden chromosom X, więc allel recesywny ujawnia się u niego zawsze – nie ma drugiego allelu, który mógłby go „zamaskować”. Dlatego cechy recesywne sprzężone z chromosomem X, takie jak daltonizm czy hemofilia, znacznie częściej występują u mężczyzn.

Przykład: matka nosicielka allelu daltonizmu (X^DX^d) i ojciec o prawidłowym widzeniu barw (X^DY).

Połowa synów takiej pary będzie miała daltonizm, a połowa córek będzie nosicielkami. Ojciec przekazuje swój chromosom X wyłącznie córkom, a chromosom Y – wyłącznie synom.

Nieprawidłowa liczba chromosomów płci

Błędy w rozchodzeniu się chromosomów podczas mejozy mogą prowadzić do nieprawidłowej liczby chromosomów płci. Najczęściej omawiane w szkole przykłady:

Te przykłady potwierdzają regułę: o płci męskiej decyduje obecność chromosomu Y, a nie liczba chromosomów X. Osoba 47,XXY jest mężczyzną, a osoba 45,X – kobietą.

Jak płeć jest determinowana u innych organizmów?

Więcej o ewolucji tych mechanizmów przeczytasz w artykule Mechanizm determinacji płci i ewolucja chromosomów płci.

Czy można wpłynąć na płeć dziecka?

W naturalnych warunkach nie. Płeć zależy od tego, który plemnik – z chromosomem X czy Y – zapłodni komórkę jajową, a to jest kwestia przypadku. Popularne „metody” oparte na diecie, pozycji czy terminie współżycia nie mają potwierdzenia w badaniach naukowych.

Najczęstsze błędy na maturze

• „O płci decyduje matka” – komórka jajowa zawsze wnosi chromosom X; płeć zależy od plemnika.
• „Chromosom Y zawiera geny wszystkich cech męskich” – Y zawiera niewiele genów; najważniejszy jest SRY, który uruchamia rozwój jąder, a dalszy rozwój zależy od hormonów i genów na innych chromosomach.
• Mylenie płci homo- i heterogametycznej – u człowieka heterogametyczny jest mężczyzna (XY), u ptaków samica (ZW).
• Zapis genotypu cechy sprzężonej z płcią bez chromosomów – piszemy X^DX^d, X^dY, a nie Dd czy d.

Najczęściej zadawane pytania

Od kogo zależy płeć dziecka?

Od ojca – a dokładniej od tego, czy komórkę jajową zapłodni plemnik z chromosomem X (dziewczynka), czy z chromosomem Y (chłopiec).

Ile chromosomów płci ma człowiek?

Dwa w każdej komórce somatycznej: XX u kobiet i XY u mężczyzn. Gameta zawiera jeden chromosom płci.

Jaki gen decyduje o płci męskiej?

Gen SRY położony na chromosomie Y.

Czy kobieta może mieć chromosom Y?

Typowo nie. Zdarzają się jednak rzadkie przypadki osób o kariotypie XY rozwijających się w kierunku żeńskim, gdy gen SRY nie działa.

Zobacz też: Podstawowe pojęcia z genetyki · Przebieg i skutki mejozy · Odchylenia od praw Mendla · Dlaczego czasem obie kopie genu pochodzą od jednego rodzica?

Artykuł rozbudowany i zaktualizowany w październiku 2026 r.