Termoblok, termomikser, worteks i wytrząsarka – drobna aparatura stanowiska molekularnego: parametry, zastosowania, temperatury i dobór
Termoblok: suchy blok grzewczy
Termoblok to aluminiowy blok z otworami dopasowanymi do probówek, ogrzewany grzałką oporową, a w wersjach z chłodzeniem elementami Peltiera. Wkłady są wymienne: 0,2 ml (paski PCR), 0,5 ml, 1,5/2 ml, 5 ml, 15 i 50 ml, płytki 96, kuwety; część producentów oferuje wkłady z wiertłem pod własny format. Zakres temperatur sięga zwykle od 5 °C powyżej otoczenia do 100–130 °C, w wersjach Peltiera od −10 lub +4 °C. Dokładność ±0,2–0,5 °C i jednorodność między otworami ±0,3–0,5 °C wystarczają do inkubacji enzymatycznych; do PCR nie, bo termoblok nie ma podgrzewanej pokrywy ani szybkich zmian temperatury. Przydatne funkcje: timer z alarmem, kalibracja użytkownika, pokrywa ograniczająca parowanie przy 95 °C, drugi niezależny blok.
Termoblok wyparł łaźnię wodną z większości czynności molekularnych z trzech powodów: nie ma wody, która kontaminuje probówki i paruje, nagrzewa się do 95 °C w kilka minut, a wkłady z metalu trzymają probówkę w pozycji, w której wieczko nie otwiera się od ciśnienia. Łaźnia pozostaje lepsza do dużych objętości (kolby, butelki z pożywką do schłodzenia przed dodaniem antybiotyku), do szybkiego rozmrażania i tam, gdzie temperatura ma być wyrównana w całej objętości natychmiast, na przykład przy szoku cieplnym komórek kompetentnych w 42 °C.
Termomikser: termoblok z wytrząsaniem
Termomikser łączy grzanie i chłodzenie z wytrząsaniem orbitalnym o małej amplitudzie (1–3 mm) i częstotliwości 300–3000 obr./min. Dzięki temu próbka w probówce 1,5 ml jest mieszana podczas lizy proteinazą K, trawienia enzymatycznego, hybrydyzacji na kulkach magnetycznych czy hodowli w małej skali, a osad nie opada na dno. Wersje z Peltierem schładzają do 4 °C, co pozwala prowadzić wiązanie przeciwciał i inkubacje białek bez lodówki. Wkłady wymienne jak w termobloku, często z czujnikiem rozpoznającym typ wkładu. To najbardziej uniwersalne z czterech urządzeń i jeśli budżet pozwala tylko na jedno, warto kupić właśnie je.
Worteks
Worteks porusza gumową nasadką po małej orbicie z prędkością do 2500–3000 obr./min; dociśnięta probówka miesza się wirowo w sekundę. Tryb dotykowy (uruchamia się po naciśnięciu) służy do pojedynczych probówek, tryb ciągły z nasadką na statyw do wielu probówek albo płytek. Regulacja prędkości ma znaczenie: delikatne mieszanie roztworów enzymów i DNA genomowego robi się na niskich obrotach albo pipetą, bo intensywny worteks ścina długie cząsteczki DNA i denaturuje część białek. Nasadki: standardowa miseczka, platforma piankowa na probówki 1,5 ml, uchwyt na probówki 15/50 ml, adapter na płytki i na kolby. Worteks nie zastąpi wytrząsarki do hodowli ani homogenizatora do tkanek.
Wytrząsarki
| Typ | Ruch i parametry | Zastosowanie | Uwagi |
|---|---|---|---|
| orbitalna | ruch po okręgu o średnicy 10–50 mm, 20–500 obr./min | hodowle w kolbach i probówkach, barwienie żeli, ekstrakcje | średnica orbity decyduje o natlenieniu: 25 mm do kolb, 50 mm do dużych objętości |
| kołyskowa (rocker) | przechył w jednej osi, kąt 5–15° | płukanie membran western blot, barwienie, inkubacje z przeciwciałami | delikatna, nie rozchlapuje; nie natlenia hodowli |
| 3D (nutacyjna) | ruch po powierzchni stożka | mieszanie krwi, hybrydyzacje, płukanie | jak kołyskowa, lepsze mieszanie |
| inkubowana | orbitalna w komorze z regulacją temperatury (do 60–80 °C), z chłodzeniem lub bez | hodowle bakterii i drożdży (37 °C, 28–30 °C), ekspresja białek (16–20 °C) | szafkowa lub stołowa; platforma na kolby 50 ml – 5 l z uchwytami sprężynowymi |
| do mikropłytek | orbita 1–3 mm, 300–1500 obr./min, często z grzaniem | ELISA, rozpuszczanie w płytkach | w termomikserze z wkładem na płytki pełni tę samą funkcję |
| wytrząsarka z kulkami (bead beater) | ruch liniowy lub 3D o dużej energii, 2000–6000 obr./min | rozbijanie tkanek, drożdży, bakterii Gram-dodatnich do izolacji DNA/RNA | osobna klasa urządzeń; grzeje próbkę, potrzebne przerwy lub chłodzenie |
Hodowla bakterii w kolbie wymaga natlenienia: kolba napełniona najwyżej do 20 % objętości, 200–250 obr./min przy orbicie 25 mm, kolby z przegrodami (baffled) jeszcze lepiej napowietrzają, ale pienią pożywki z detergentem. Zbyt wolne wytrząsanie to dłuższa hodowla i niższa gęstość; zbyt szybkie to rozchlapana pożywka na korku i w komorze.
Temperatury i czasy typowych czynności
| Czynność | Urządzenie | Temperatura | Czas | Uwagi |
|---|---|---|---|---|
| liza tkanki proteinazą K | termomikser lub termoblok | 56 °C | 1–3 h lub przez noc | wytrząsanie 300–600 obr./min przyspiesza lizę |
| inaktywacja proteinazy K / enzymów restrykcyjnych | termoblok | 65–80 °C | 10–20 min | wg karty enzymu |
| denaturacja DNA, przygotowanie próbek do SDS-PAGE | termoblok | 95–100 °C | 3–10 min | pokrywa lub blokada wieczek; probówki z zatrzaskiem |
| trawienie restrykcyjne, ligacja, odwrotna transkrypcja | termoblok | 37 °C; ligacja 16–22 °C; RT 42–50 °C | 1 h – noc | ligacja w temperaturze pokojowej lub w termobloku z chłodzeniem |
| szok cieplny komórek kompetentnych | łaźnia wodna lub termoblok | 42 °C | 30–45 s | potem natychmiast lód; łaźnia wyrównuje temperaturę szybciej |
| topienie agarozy niskotopliwej | termoblok | 65–70 °C | 5–10 min | do odzysku DNA z żelu |
| hodowla E. coli w kolbie | wytrząsarka inkubowana | 37 °C | przez noc (12–16 h) | 200–250 obr./min, ≤20 % objętości kolby |
| ekspresja białka po indukcji IPTG | wytrząsarka inkubowana z chłodzeniem | 16–30 °C | 4–20 h | niższa temperatura = lepsze fałdowanie |
| płukanie membran western blot | kołyska | pokojowa | 3 × 5–10 min | przeciwciała pierwszorzędowe często przez noc w 4 °C |
| mieszanie przed pipetowaniem | worteks | – | 2–5 s | potem krótkie zwirowanie; enzymów i gDNA nie worteksować |
Błędy i bezpieczeństwo
Najczęstsze błędy to probówka 1,5 ml w otworze na 2 ml (brak kontaktu, temperatura niższa o kilka stopni), termoblok ustawiony „na oko” bez sprawdzenia termometrem wzorcowanym, wieczka otwierające się przy 95 °C i parujące próbki, worteksowanie DNA genomowego i enzymów, kolby przepełnione na wytrząsarce oraz hodowle prowadzone w komorze bez chłodzenia latem, gdy 37 °C zamienia się w 40 °C. Termoblok przy 100 °C parzy tak samo jak płyta grzejna, więc stoi z dala od krawędzi stołu i ma oznaczenie „gorące”. Wytrząsarka inkubowana musi stać na podłodze lub na stabilnym stole; przy pełnym obciążeniu kolbami 2 l rezonans potrafi przesunąć urządzenie. Kolby mocuje się w uchwytach sprężynowych, nie w taśmie. Hodowle drobnoustrojów z grupy ryzyka 2 prowadzi się w naczyniach zamkniętych korkiem z filtrem, a po rozlaniu pożywki komorę dekontaminuje.
Co kupić do pracowni
Stanowisko PCR i klonowania: termoblok dwublokowy (wkłady 1,5/2 ml i 0,2 ml), worteks z platformą na probówki, miniwirówka obok. Pracownia izolacji kwasów nukleinowych: termomikser z chłodzeniem i wkładami 1,5/2 ml oraz 15 ml, worteks, w razie trudnych próbek wytrząsarka kulkowa. Pracownia mikrobiologiczna i ekspresji białek: wytrząsarka inkubowana z chłodzeniem i platformą na kolby 250 ml – 2 l, druga mała wytrząsarka orbitalna do probówek. Pracownia białkowa: kołyska lub wytrząsarka 3D do membran, termoblok do 100 °C. Szkoła: jeden termoblok z wkładem 1,5 ml i worteks wystarczą do zestawów edukacyjnych; łaźnia wodna, jeśli już jest, zastąpi termoblok w większości ćwiczeń. Przed zakupem warto sprawdzić, czy wkłady do termobloku pasują do probówek, których laboratorium naprawdę używa, bo probówki różnych producentów różnią się średnicą o dziesiąte części milimetra, a to decyduje o kontakcie cieplnym.
Najczęstsze pytania
Czy termoblok zastąpi termocykler?
Nie. Termoblok zmienia temperaturę powoli, nie ma podgrzewanej pokrywy i nie wykona 30 cykli automatycznie. Do PCR potrzebny jest termocykler.
Jak sprawdzić, czy termoblok grzeje dokładnie?
Termometrem wzorcowanym z sondą włożoną do probówki z wodą lub olejem w kilku otworach, po 15 minutach stabilizacji. Różnica większa niż 0,5–1 °C wymaga kalibracji użytkownika albo serwisu. Laboratoria z systemem jakości robią to co 6–12 miesięcy.
Czy można worteksować RNA?
Krótko i na niskich obrotach tak; RNA jest krótsze od genomowego DNA i mniej wrażliwe na ścinanie. Ważniejsze jest, żeby worteks i jego nasadka były czyste, bo to typowe źródło RNaz na stanowisku.
Jaka średnica orbity wytrząsarki do hodowli bakterii?
25 mm to standard do kolb 250 ml – 2 l przy 200–250 obr./min; 50 mm stosuje się do dużych kolb i hodowli o wysokiej gęstości, 19 mm do probówek i małych kolb przy wyższych obrotach.
Czy łaźnia wodna jest jeszcze potrzebna?
Do szoku cieplnego, rozmrażania surowicy, studzenia pożywek i inkubacji dużych naczyń tak. Do probówek 0,2–2 ml termoblok jest wygodniejszy i czystszy.
Dlaczego hodowla w kolbie rośnie wolniej niż w probówce?
Najczęściej z braku tlenu: kolba zbyt pełna, za wolne obroty, za mała orbita. Zmniejszyć objętość do 10–20 % kolby, podnieść obroty do 220–250 i użyć kolby z przegrodami.
Zobacz też: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody (przewodnik działu) · Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Mieszadła magnetyczne, łaźnie i czasze grzejne · Mikrowirówka i wirówka chłodzona · Izolacja DNA i RNA · Cieplarki i inkubatory · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Więcej o aparaturze i metodach biologii molekularnej: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody →