Termoblok, termomikser, worteks i wytrząsarka – drobna aparatura stanowiska molekularnego: parametry, zastosowania, temperatury i dobór

0
W skrócie: cztery urządzenia stoją na każdym stanowisku molekularnym i decydują o powtarzalności drobnych czynności: termoblok (suchy blok grzewczy z wymiennymi wkładami na probówki 0,2–50 ml, zakres od temperatury pokojowej do 100–130 °C, dokładność ±0,2–0,5 °C), termomikser (termoblok z wytrząsaniem 300–3000 obr./min i często z chłodzeniem do 4 °C), worteks (mieszanie pojedynczych probówek do ok. 3000 obr./min, tryb dotykowy lub ciągły) i wytrząsarka (orbitalna, kołyskowa lub inkubowana do hodowli bakterii w 37 °C przy 200–250 obr./min). Łaźnia wodna wygrywa z termoblokiem tylko tam, gdzie liczy się szybkie wyrównanie temperatury dużej objętości. Poniżej: budowa i parametry każdego urządzenia, tabela zastosowań z temperaturami i czasami, co czym zastąpić, błędy, bezpieczeństwo i lista do kupienia dla pracowni.

Termoblok: suchy blok grzewczy

Termoblok to aluminiowy blok z otworami dopasowanymi do probówek, ogrzewany grzałką oporową, a w wersjach z chłodzeniem elementami Peltiera. Wkłady są wymienne: 0,2 ml (paski PCR), 0,5 ml, 1,5/2 ml, 5 ml, 15 i 50 ml, płytki 96, kuwety; część producentów oferuje wkłady z wiertłem pod własny format. Zakres temperatur sięga zwykle od 5 °C powyżej otoczenia do 100–130 °C, w wersjach Peltiera od −10 lub +4 °C. Dokładność ±0,2–0,5 °C i jednorodność między otworami ±0,3–0,5 °C wystarczają do inkubacji enzymatycznych; do PCR nie, bo termoblok nie ma podgrzewanej pokrywy ani szybkich zmian temperatury. Przydatne funkcje: timer z alarmem, kalibracja użytkownika, pokrywa ograniczająca parowanie przy 95 °C, drugi niezależny blok.

Termoblok wyparł łaźnię wodną z większości czynności molekularnych z trzech powodów: nie ma wody, która kontaminuje probówki i paruje, nagrzewa się do 95 °C w kilka minut, a wkłady z metalu trzymają probówkę w pozycji, w której wieczko nie otwiera się od ciśnienia. Łaźnia pozostaje lepsza do dużych objętości (kolby, butelki z pożywką do schłodzenia przed dodaniem antybiotyku), do szybkiego rozmrażania i tam, gdzie temperatura ma być wyrównana w całej objętości natychmiast, na przykład przy szoku cieplnym komórek kompetentnych w 42 °C.

Termomikser: termoblok z wytrząsaniem

Termomikser łączy grzanie i chłodzenie z wytrząsaniem orbitalnym o małej amplitudzie (1–3 mm) i częstotliwości 300–3000 obr./min. Dzięki temu próbka w probówce 1,5 ml jest mieszana podczas lizy proteinazą K, trawienia enzymatycznego, hybrydyzacji na kulkach magnetycznych czy hodowli w małej skali, a osad nie opada na dno. Wersje z Peltierem schładzają do 4 °C, co pozwala prowadzić wiązanie przeciwciał i inkubacje białek bez lodówki. Wkłady wymienne jak w termobloku, często z czujnikiem rozpoznającym typ wkładu. To najbardziej uniwersalne z czterech urządzeń i jeśli budżet pozwala tylko na jedno, warto kupić właśnie je.

Worteks

Worteks porusza gumową nasadką po małej orbicie z prędkością do 2500–3000 obr./min; dociśnięta probówka miesza się wirowo w sekundę. Tryb dotykowy (uruchamia się po naciśnięciu) służy do pojedynczych probówek, tryb ciągły z nasadką na statyw do wielu probówek albo płytek. Regulacja prędkości ma znaczenie: delikatne mieszanie roztworów enzymów i DNA genomowego robi się na niskich obrotach albo pipetą, bo intensywny worteks ścina długie cząsteczki DNA i denaturuje część białek. Nasadki: standardowa miseczka, platforma piankowa na probówki 1,5 ml, uchwyt na probówki 15/50 ml, adapter na płytki i na kolby. Worteks nie zastąpi wytrząsarki do hodowli ani homogenizatora do tkanek.

Wytrząsarki

TypRuch i parametryZastosowanieUwagi
orbitalnaruch po okręgu o średnicy 10–50 mm, 20–500 obr./minhodowle w kolbach i probówkach, barwienie żeli, ekstrakcjeśrednica orbity decyduje o natlenieniu: 25 mm do kolb, 50 mm do dużych objętości
kołyskowa (rocker)przechył w jednej osi, kąt 5–15°płukanie membran western blot, barwienie, inkubacje z przeciwciałamidelikatna, nie rozchlapuje; nie natlenia hodowli
3D (nutacyjna)ruch po powierzchni stożkamieszanie krwi, hybrydyzacje, płukaniejak kołyskowa, lepsze mieszanie
inkubowanaorbitalna w komorze z regulacją temperatury (do 60–80 °C), z chłodzeniem lub bezhodowle bakterii i drożdży (37 °C, 28–30 °C), ekspresja białek (16–20 °C)szafkowa lub stołowa; platforma na kolby 50 ml – 5 l z uchwytami sprężynowymi
do mikropłytekorbita 1–3 mm, 300–1500 obr./min, często z grzaniemELISA, rozpuszczanie w płytkachw termomikserze z wkładem na płytki pełni tę samą funkcję
wytrząsarka z kulkami (bead beater)ruch liniowy lub 3D o dużej energii, 2000–6000 obr./minrozbijanie tkanek, drożdży, bakterii Gram-dodatnich do izolacji DNA/RNAosobna klasa urządzeń; grzeje próbkę, potrzebne przerwy lub chłodzenie

Hodowla bakterii w kolbie wymaga natlenienia: kolba napełniona najwyżej do 20 % objętości, 200–250 obr./min przy orbicie 25 mm, kolby z przegrodami (baffled) jeszcze lepiej napowietrzają, ale pienią pożywki z detergentem. Zbyt wolne wytrząsanie to dłuższa hodowla i niższa gęstość; zbyt szybkie to rozchlapana pożywka na korku i w komorze.

Temperatury i czasy typowych czynności

CzynnośćUrządzenieTemperaturaCzasUwagi
liza tkanki proteinazą Ktermomikser lub termoblok56 °C1–3 h lub przez nocwytrząsanie 300–600 obr./min przyspiesza lizę
inaktywacja proteinazy K / enzymów restrykcyjnychtermoblok65–80 °C10–20 minwg karty enzymu
denaturacja DNA, przygotowanie próbek do SDS-PAGEtermoblok95–100 °C3–10 minpokrywa lub blokada wieczek; probówki z zatrzaskiem
trawienie restrykcyjne, ligacja, odwrotna transkrypcjatermoblok37 °C; ligacja 16–22 °C; RT 42–50 °C1 h – nocligacja w temperaturze pokojowej lub w termobloku z chłodzeniem
szok cieplny komórek kompetentnychłaźnia wodna lub termoblok42 °C30–45 spotem natychmiast lód; łaźnia wyrównuje temperaturę szybciej
topienie agarozy niskotopliwejtermoblok65–70 °C5–10 mindo odzysku DNA z żelu
hodowla E. coli w kolbiewytrząsarka inkubowana37 °Cprzez noc (12–16 h)200–250 obr./min, ≤20 % objętości kolby
ekspresja białka po indukcji IPTGwytrząsarka inkubowana z chłodzeniem16–30 °C4–20 hniższa temperatura = lepsze fałdowanie
płukanie membran western blotkołyskapokojowa3 × 5–10 minprzeciwciała pierwszorzędowe często przez noc w 4 °C
mieszanie przed pipetowaniemworteks–2–5 spotem krótkie zwirowanie; enzymów i gDNA nie worteksować

Błędy i bezpieczeństwo

Najczęstsze błędy to probówka 1,5 ml w otworze na 2 ml (brak kontaktu, temperatura niższa o kilka stopni), termoblok ustawiony „na oko” bez sprawdzenia termometrem wzorcowanym, wieczka otwierające się przy 95 °C i parujące próbki, worteksowanie DNA genomowego i enzymów, kolby przepełnione na wytrząsarce oraz hodowle prowadzone w komorze bez chłodzenia latem, gdy 37 °C zamienia się w 40 °C. Termoblok przy 100 °C parzy tak samo jak płyta grzejna, więc stoi z dala od krawędzi stołu i ma oznaczenie „gorące”. Wytrząsarka inkubowana musi stać na podłodze lub na stabilnym stole; przy pełnym obciążeniu kolbami 2 l rezonans potrafi przesunąć urządzenie. Kolby mocuje się w uchwytach sprężynowych, nie w taśmie. Hodowle drobnoustrojów z grupy ryzyka 2 prowadzi się w naczyniach zamkniętych korkiem z filtrem, a po rozlaniu pożywki komorę dekontaminuje.

Co kupić do pracowni

Stanowisko PCR i klonowania: termoblok dwublokowy (wkłady 1,5/2 ml i 0,2 ml), worteks z platformą na probówki, miniwirówka obok. Pracownia izolacji kwasów nukleinowych: termomikser z chłodzeniem i wkładami 1,5/2 ml oraz 15 ml, worteks, w razie trudnych próbek wytrząsarka kulkowa. Pracownia mikrobiologiczna i ekspresji białek: wytrząsarka inkubowana z chłodzeniem i platformą na kolby 250 ml – 2 l, druga mała wytrząsarka orbitalna do probówek. Pracownia białkowa: kołyska lub wytrząsarka 3D do membran, termoblok do 100 °C. Szkoła: jeden termoblok z wkładem 1,5 ml i worteks wystarczą do zestawów edukacyjnych; łaźnia wodna, jeśli już jest, zastąpi termoblok w większości ćwiczeń. Przed zakupem warto sprawdzić, czy wkłady do termobloku pasują do probówek, których laboratorium naprawdę używa, bo probówki różnych producentów różnią się średnicą o dziesiąte części milimetra, a to decyduje o kontakcie cieplnym.

Najczęstsze pytania

Czy termoblok zastąpi termocykler?

Nie. Termoblok zmienia temperaturę powoli, nie ma podgrzewanej pokrywy i nie wykona 30 cykli automatycznie. Do PCR potrzebny jest termocykler.

Jak sprawdzić, czy termoblok grzeje dokładnie?

Termometrem wzorcowanym z sondą włożoną do probówki z wodą lub olejem w kilku otworach, po 15 minutach stabilizacji. Różnica większa niż 0,5–1 °C wymaga kalibracji użytkownika albo serwisu. Laboratoria z systemem jakości robią to co 6–12 miesięcy.

Czy można worteksować RNA?

Krótko i na niskich obrotach tak; RNA jest krótsze od genomowego DNA i mniej wrażliwe na ścinanie. Ważniejsze jest, żeby worteks i jego nasadka były czyste, bo to typowe źródło RNaz na stanowisku.

Jaka średnica orbity wytrząsarki do hodowli bakterii?

25 mm to standard do kolb 250 ml – 2 l przy 200–250 obr./min; 50 mm stosuje się do dużych kolb i hodowli o wysokiej gęstości, 19 mm do probówek i małych kolb przy wyższych obrotach.

Czy łaźnia wodna jest jeszcze potrzebna?

Do szoku cieplnego, rozmrażania surowicy, studzenia pożywek i inkubacji dużych naczyń tak. Do probówek 0,2–2 ml termoblok jest wygodniejszy i czystszy.

Dlaczego hodowla w kolbie rośnie wolniej niż w probówce?

Najczęściej z braku tlenu: kolba zbyt pełna, za wolne obroty, za mała orbita. Zmniejszyć objętość do 10–20 % kolby, podnieść obroty do 220–250 i użyć kolby z przegrodami.

Zobacz też: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody (przewodnik działu) · Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Mieszadła magnetyczne, łaźnie i czasze grzejne · Mikrowirówka i wirówka chłodzona · Izolacja DNA i RNA · Cieplarki i inkubatory · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium

Oceń ten post
Czytaj dalej
Więcej o aparaturze i metodach biologii molekularnej: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody →
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Masz przemyślenia? Napisz komentarz!x