Mikrowirówka i wirówka chłodzona do probówek 1,5–2 ml – RCF a RPM, rotory, parametry wirowania w biologii molekularnej, bezpieczeństwo i dobór
RCF czy RPM: co ustawiać
Siła działająca na próbkę zależy od obrotów i promienia rotora: RCF [×g] = 1,118 × 10⁻⁵ × r [cm] × (obr./min)². Ten sam protokół „13 000 obr./min” daje w rotorze o promieniu 7 cm około 13 200 ×g, a w rotorze o promieniu 9,5 cm prawie 18 000 ×g. Dlatego procedury podaje się w ×g, a wirówkę ustawia w trybie RCF, jeśli ma taką opcję; starsze modele mają na pokrywie tabliczkę z promieniem rotora do przeliczenia. Dla probówek 1,5 ml w rotorze kątowym 45° promień maksymalny to zwykle 7–9 cm.
Rodzaje i rotory
| Typ | Parametry | Do czego | Uwagi |
|---|---|---|---|
| miniwirówka (spin) | do ok. 2000–6000 ×g, rotor na 6–8 probówek i paski PCR, start po zamknięciu pokrywy | zbijanie kropel, krótkie wirowanie przed otwarciem probówki PCR | nie nadaje się do peletowania ani kolumienek; cicha, na każdym stanowisku |
| mikrowirówka niechłodzona | 12 000–21 000 ×g, rotor 24 × 1,5/2 ml, timer, krótki impuls (short spin) | kolumienki, strącanie DNA, pelety bakterii, rozdział faz | podczas długich wirowań nagrzewa próbki do 30–40 °C |
| mikrowirówka chłodzona | jak wyżej, komora chłodzona do −10…+4 °C, funkcja schładzania bez rotacji | RNA, białka, enzymy, wirowania 30–60 min | cięższa, głośniejsza, droższa; wymaga odstępu od ściany na odprowadzenie ciepła |
| rotory wymienne | kątowe 24 × 1,5/2 ml, 36 × 0,5 ml, paski PCR 4 × 8, płytki PCR (rotory wychylne), probówki 5 ml, hematokrytowe | dopasowanie do naczyń bez adapterów | każdy rotor ma własne maksymalne obroty; wirówka rozpoznaje rotor lub trzeba go wybrać ręcznie |
| pokrywa rotora aerozoloszczelna | pokrywa z uszczelką, czasem z certyfikatem szczelności biologicznej | materiał zakaźny, krew, hodowle drobnoustrojów | otwierać w komorze bezpieczeństwa biologicznego; sprawdzać uszczelkę |
Typowe parametry wirowania w biologii molekularnej
| Czynność | RCF | Czas | Temperatura | Uwagi |
|---|---|---|---|---|
| zebranie cieczy ze ścianek i wieczka | krótki impuls, 1000–3000 ×g | 2–5 s | pokojowa | przed otwarciem każdej probówki po worteksie lub inkubacji |
| peletowanie bakterii z 1–2 ml hodowli | 4000–8000 ×g | 3–5 min | pokojowa lub 4 °C | wyższe RCF zbija pelet tak, że trudno go zawiesić |
| peletowanie komórek ssaczych | 200–500 ×g | 3–5 min | pokojowa | w mikrowirówce tylko małe objętości; wyższe RCF uszkadza komórki |
| kolumienki krzemionkowe (wiązanie, płukanie) | 8000–13 000 ×g | 30–60 s | pokojowa | według instrukcji zestawu; za wolno = ciecz zostaje w złożu |
| wirowanie kolumienki „na sucho” | 13 000–16 000 ×g | 1–3 min | pokojowa | usuwa resztki etanolu przed elucją |
| strącanie DNA etanolem lub izopropanolem | 12 000–16 000 ×g | 15–30 min | 4 °C | probówki zawiasem na zewnątrz, żeby wiedzieć, gdzie jest niewidoczny pelet |
| rozdział faz po fenolu–chloroformie | 12 000–16 000 ×g | 5–15 min | 4 °C lub pokojowa | szczelne wieczka, otwierać pod dygestorium |
| klarowanie lizatu komórkowego, usuwanie resztek | 16 000–21 000 ×g | 10–30 min | 4 °C | białka i RNA zawsze na zimno |
| płytki PCR przed włożeniem do termocyklera | 500–1000 ×g | 30–60 s | pokojowa | rotor wychylny na płytki lub osobna wirówka płytkowa |
Obsługa i równoważenie
Probówki wkłada się parami naprzeciw siebie, wypełnione tak samo co do 0,1 g; nieparzystą próbkę równoważy się probówką z wodą o tej samej masie. Przy pełnym rotorze symetria jest automatyczna, przy trzech probówkach układa się je co 120°. Wieczka muszą być zamknięte, a probówki nie mogą być pełne po brzegi, bo przy 15 000 ×g ciecz przeciska się pod wieczko i tworzy aerozol. Po zamknięciu pokrywy wirówki ustawia się RCF, czas i temperaturę; nowoczesne urządzenia blokują pokrywę aż do zatrzymania rotora. Wibracje i hałas wyraźnie inny niż zwykle oznaczają niewyważenie: zatrzymać natychmiast. Po wirowaniu na zimno rotor pokrywa się rosą; wyciera się go do sucha, bo wilgoć w komorze przyspiesza korozję.
Bezpieczeństwo
Rotor mikrowirówki przy 17 000 obr./min magazynuje energię, która przy pęknięciu probówki lub rotora rozrzuca odłamki z prędkością kilkuset kilometrów na godzinę; stąd metalowa komora, blokada pokrywy i wymóg stosowania wyłącznie probówek o deklarowanej wytrzymałości (standardowe probówki 1,5 ml wytrzymują zwykle do 20 000–30 000 ×g, cienkościenne probówki PCR znacznie mniej). Rotory aluminiowe mają ograniczony czas życia podany przez producenta (liczba cykli lub lat) i podlegają wycofaniu po korozji lub upadku. Materiał zakaźny wiruje się w rotorze z aerozoloszczelną pokrywą, którą otwiera się dopiero w komorze bezpieczeństwa biologicznego, a po każdym wycieku komorę i rotor dekontaminuje. Norma PN-EN 61010-2-020 określa wymagania bezpieczeństwa dla wirówek laboratoryjnych; laboratoria z systemem jakości sprawdzają raz w roku rzeczywiste obroty (stroboskop lub tachometr serwisu), temperaturę w komorze chłodzonej i czas.
Konserwacja
Codziennie: wytrzeć komorę i rotor, zostawić pokrywę uchyloną po wirowaniu chłodzonym. Co tydzień: wyjąć rotor, umyć łagodnym detergentem, wysuszyć, sprawdzić uszczelkę pokrywy rotora i nasmarować gniazda wieczek, jeśli producent tego wymaga. Rozlane roztwory soli i kwasów zmyć od razu: wżery w anodowanym aluminium dyskwalifikują rotor. Nie autoklawować rotora, jeśli instrukcja tego nie dopuszcza; wiele rotorów wytrzymuje 121 °C, ale uszczelki i pokrywy z poliwęglanu nie. Raz w roku przegląd serwisowy, przy mikrowirówce chłodzonej także sprawdzenie układu chłodzenia i filtra.
Dobór mikrowirówki
Pracownia PCR i klonowania: mikrowirówka niechłodzona 24-miejscowa z trybem RCF i krótkim impulsem, do tego miniwirówka na każdym stanowisku i rotor na paski PCR. Pracownia RNA, białek i hodowli: mikrowirówka chłodzona, najlepiej z funkcją wstępnego schłodzenia i cichą pracą poniżej 55 dB, bo stoi w pomieszczeniu, w którym ludzie pracują osiem godzin. Diagnostyka i mikrobiologia: rotory z aerozoloszczelnymi pokrywami, dwie wirówki zamiast jednej dla ciągłości pracy. Szkoła: miniwirówka do zbijania kropel i jedna mikrowirówka 12 000–14 000 ×g wystarczą do zestawów edukacyjnych izolacji DNA. Na liście zakupowej warto od razu umieścić zapasowe probówki o deklarowanej wytrzymałości, probówkę równoważącą i adaptery do probówek 0,5 i 0,2 ml, jeśli rotor ich wymaga.
Najczęstsze pytania
Czy 13 000 obr./min to zawsze to samo?
Nie. Przy promieniu rotora 7 cm to około 13 200 ×g, przy 9,5 cm prawie 18 000 ×g. Protokoły podaje się w ×g; obroty przelicza się dla konkretnego rotora.
Czy mogę wirować probówki 0,5 ml w rotorze na 1,5 ml?
Tylko z adapterami. Luźna probówka pęka albo klinuje się w gnieździe i rozważa rotor.
Dlaczego próbki po 30 minutach wirowania są ciepłe?
Tarcie rotora o powietrze przy wysokich obrotach ogrzewa komorę; w niechłodzonej mikrowirówce temperatura próbek może przekroczyć 35 °C. Do RNA, białek i długich strącań potrzebna jest wirówka chłodzona.
Jak znaleźć pelet DNA, którego nie widać?
Wkładać probówki zawsze zawiasem na zewnątrz rotora; pelet osiada po stronie zewnętrznej, pod zawiasem. Supernatant zlewa się po przeciwnej stronie, a końcówkę pipety trzyma z dala od tego miejsca.
Czy miniwirówka wystarczy do kolumienek?
Nie. Kolumienki wymagają 8000–13 000 ×g; miniwirówka daje około 2000 ×g i ciecz zostanie w złożu.
Co znaczy „aerozoloszczelna” pokrywa rotora?
Pokrywę z uszczelką, która w razie pęknięcia probówki zatrzymuje aerozol wewnątrz rotora; producenci potwierdzają to testem szczelności. Rotor otwiera się wtedy w komorze bezpieczeństwa biologicznego, nie na stole.
Zobacz też: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody (przewodnik działu) · Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Wirówki laboratoryjne – rodzaje, rotory, RCF a RPM · Izolacja DNA i RNA · Probówki i materiały zużywalne · Komora bezpieczeństwa biologicznego · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Więcej o aparaturze i metodach biologii molekularnej: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody →