Pomiar stężenia i czystości DNA i RNA – spektrofotometr mikroobjętościowy, fluorymetr, A260/280 i A260/230, RIN: która metoda do czego
Spektrofotometria: co naprawdę mierzy A260
Zasady azotowe pochłaniają światło ultrafioletowe z maksimum przy 260 nm. Z prawa Lamberta–Beera absorbancja jest proporcjonalna do stężenia i drogi optycznej, a przeliczniki dla drogi 1 cm przyjmuje się stałe: absorbancja 1,0 odpowiada 50 µg/ml dwuniciowego DNA, 40 µg/ml RNA i około 33 µg/ml jednoniciowego DNA; dla krótkich oligonukleotydów współczynnik liczy się z sekwencji. Spektrofotometr kuwetowy wymaga 50–100 µl roztworu w kuwecie kwarcowej i daje wiarygodny wynik od około 2–3 µg/ml. Spektrofotometr mikroobjętościowy zamyka 1–2 µl kropli między dwoma piedestałami i automatycznie skraca drogę optyczną do 0,05–1 mm, dzięki czemu mierzy stężenia od około 2 ng/µl do kilkunastu tysięcy ng/µl bez rozcieńczania. Oba aparaty mierzą całe widmo 220–350 nm i z niego wyliczają stosunki czystości.
| Wskaźnik | Wartość prawidłowa | Za niska – przyczyna | Za wysoka – przyczyna |
|---|---|---|---|
| A260/A280 | DNA ok. 1,8; RNA ok. 2,0 | białko, fenol (maksimum 270 nm); woda o niskim pH zaniża wartość o 0,2–0,3 | RNA w preparacie DNA; wartość do 2,1 dla RNA jest normą |
| A260/A230 | 2,0–2,2 | sole guanidyny, EDTA, etanol, węglowodany, fenol, resztki bufora płuczącego | zły blank (bufor inny niż rozpuszczalnik próbki) |
| kształt widma | pojedyncze maksimum przy 260 nm, minimum przy 230 nm | garb przy 270 nm: fenol; garb przy 230 nm: guanidyna; wzrost w stronę 320–350 nm: zmętnienie, cząstki | – |
| A320 lub A340 | blisko zera | – | zmętnienie, pęcherzyk, zanieczyszczony piedestał; aparat zwykle odejmuje tę wartość jako tło |
Spektrofotometr nie odróżnia DNA od RNA ani cząsteczek całych od zdegradowanych. Preparat DNA genomowego z resztką RNA pokaże stężenie zawyżone nawet kilkakrotnie, a przy niskim stężeniu (poniżej 10 ng/µl) błąd pomiaru rośnie szybko. Dlatego wynik spektrofotometryczny traktuje się jako ocenę czystości i przybliżenie ilości, nie jako liczbę do precyzyjnego naważania bibliotek.
Fluorymetria: tylko właściwa cząsteczka
Fluorymetr mierzy sygnał barwnika, który świeci dopiero po związaniu z celem: PicoGreen i jego odpowiedniki z dwuniciowym DNA, RiboGreen z RNA, inne barwniki z jednoniciowym DNA lub białkiem. Wolne nukleotydy, RNA w preparacie DNA i większość zanieczyszczeń nie dają sygnału. Czułość sięga 10 pg/µl, zakres jednego zestawu obejmuje zwykle dwa do trzech rzędów wielkości (np. 0,1–100 ng/µl dla zestawu „wysokiej czułości” i 2–1000 ng/µl dla „szerokiego zakresu”). Pomiar wymaga wzorców z zestawu, probówek o niskiej fluorescencji, 1–20 µl próbki i kilku minut inkubacji; aparat liczy stężenie z krzywej dwupunktowej. Wadą jest brak informacji o czystości: fluorymetr nie powie, że w próbce jest fenol. Dlatego w praktyce obie metody się uzupełniają: spektrofotometr do czystości, fluorymetr do ilości. Duża rozbieżność między nimi (A260 dwa razy wyższe niż wynik fluorymetru) oznacza RNA, zdegradowane DNA lub zanieczyszczenia.
Integralność: żel i elektroforeza kapilarna
DNA genomowe ocenia się na żelu agarozowym 0,7 %: jeden ostry prążek o wysokiej masie świadczy o materiale nienaruszonym, smuga w dół o degradacji, smuga powyżej prążka o RNA. RNA ocenia się w elektroforezie kapilarnej (systemy typu Bioanalyzer lub TapeStation), która z profilu rRNA 28S i 18S wylicza liczbę integralności RIN w skali 1–10; do sekwencjonowania wymaga się zwykle RIN co najmniej 7–8, do qPCR krótkich amplikonów wystarcza 5–6. Dla DNA analogicznym wskaźnikiem jest DIN. Te systemy mierzą też rozkład długości fragmentów w bibliotekach NGS i produktach po fragmentacji, czego nie da żaden pomiar stężenia.
Porównanie metod
| Metoda | Objętość próbki | Zakres | Co mierzy | Czego nie powie | Koszt pomiaru |
|---|---|---|---|---|---|
| spektrofotometr kuwetowy UV-Vis | 50–100 µl (kuweta mikro) lub 1 ml | od ok. 2 µg/ml | całkowita absorbancja, czystość | rodzaj cząsteczki, integralność | bardzo niski |
| spektrofotometr mikroobjętościowy | 1–2 µl | ok. 2 – >10 000 ng/µl | jak wyżej, bez rozcieńczania, pełne widmo | jak wyżej; niepewny poniżej 10 ng/µl | niski (aparat drogi, pomiar darmowy) |
| fluorymetr | 1–20 µl | 10 pg/µl – 1000 ng/µl (zależnie od zestawu) | stężenie dsDNA, RNA lub ssDNA osobno | czystość, integralność | średni (barwnik i probówki na każdy pomiar) |
| czytnik płytek z barwnikiem fluorescencyjnym | 1–10 µl w płytce 96/384 | jak fluorymetr | jak fluorymetr, setki próbek naraz | jak wyżej | niski przy dużej liczbie próbek |
| żel agarozowy z markerem | 50–200 ng | półilościowo od ok. 10 ng w prążku | integralność, przybliżona ilość | dokładne stężenie | niski |
| elektroforeza kapilarna (RIN/DIN) | 1–2 µl | 5–500 ng/µl zależnie od chipu | integralność, rozkład długości, stężenie | czystość chemiczna | wysoki (chip na 11–16 próbek) |
| qPCR z wzorcem | 1–5 µl | od pojedynczych kopii | ilość DNA zdolnego do amplifikacji | całkowita masa, czystość | średni |
Pomiar na spektrofotometrze mikroobjętościowym krok po kroku
Piedestał przeciera się czystą, niepylącą chusteczką i wodą, mierzy blank tym samym roztworem, w którym rozpuszczono próbkę (woda do elucji, TE albo bufor zestawu; blank wodą przy próbce w TE zaniży A260/A230), nanosi 1–2 µl dobrze wymieszanej próbki bez pęcherzyków, opuszcza ramię i mierzy w ciągu kilku sekund, zanim kropla zacznie parować. Po pomiarze obie powierzchnie wyciera się od razu; zaschnięta kropla zmienia drogę optyczną następnych pomiarów. Przy próbkach o wysokim stężeniu lub lepkich (DNA genomowe) wynik potwierdza się drugim naniesieniem, a przy stężeniu poniżej 10 ng/µl przechodzi na fluorymetr. Aparat wybiera typ próbki (dsDNA, RNA, ssDNA, oligo z sekwencją), bo od tego zależy przelicznik.
Najczęstsze błędy
| Objaw | Przyczyna | Rozwiązanie |
|---|---|---|
| stężenie z A260 kilka razy wyższe niż z fluorymetru | RNA w preparacie DNA, wolne nukleotydy, degradacja | trawienie RNazą A, oczyszczenie na kolumience; do planowania reakcji użyć wyniku fluorymetru |
| A260/A280 poniżej 1,7 przy czystej izolacji | kwaśna woda do pomiaru, resztki fenolu | mierzyć w TE lub wodzie o pH 7–8; ponowne strącanie |
| A260/A230 1,0–1,5 | guanidyna lub etanol z zestawu, niezgodny blank | dodatkowe wirowanie kolumienki na sucho, blank właściwym buforem, przemycie etanolem 70 % i ponowna elucja |
| rozrzut między kolejnymi naniesieniami | pęcherzyk, niewymieszana próbka, parowanie, brudny piedestał | krótkie zwirowanie i wymieszanie pipetą, szybki pomiar, czyszczenie |
| wynik fluorymetru poza zakresem | zły zestaw (wysoka czułość vs szeroki zakres), za duża objętość próbki | zmienić zestaw lub objętość, rozcieńczyć |
| ujemne lub zerowe stężenie | blank zmierzony próbką, zamienione probówki, próbka poniżej granicy | powtórzyć blank; przejść na fluorymetr |
Konserwacja, kalibracja, dobór
Spektrofotometr mikroobjętościowy sprawdza się okresowo wzorcem absorbancji dostarczanym przez producenta (roztwór o certyfikowanej absorbancji przy 260 nm) i kontroluje drogę optyczną; piedestał rekondycjonuje się specjalnym preparatem, gdy krople przestają tworzyć regularny słupek. Lampę ksenonową wymienia serwis po kilku latach. Fluorymetr kalibruje się wzorcami z każdego nowego zestawu, a probówki do pomiaru muszą pochodzić od producenta lub mieć potwierdzoną niską autofluorescencję.
Dobór zależy od zadań. Pracownia robiąca PCR i klonowanie: spektrofotometr mikroobjętościowy wystarczy, fluorymetr jest pomocny przy niskich stężeniach. Pracownia przygotowująca biblioteki NGS: fluorymetr obowiązkowo, elektroforeza kapilarna lub dostęp do niej, spektrofotometr do kontroli czystości. Laboratorium diagnostyczne o dużej przepustowości: czytnik płytek z barwnikiem fluorescencyjnym albo pomiar wbudowany w automat do izolacji. Pracownia dydaktyczna: spektrofotometr kuwetowy, który ma już pracownia chemiczna, plus kuwety mikro; żel pokazuje uczniom więcej niż liczba na ekranie.
Najczęstsze pytania
Ile DNA mam w próbce, jeśli A260 wynosi 0,25 przy drodze 1 cm?
0,25 × 50 µg/ml = 12,5 µg/ml, czyli 12,5 ng/µl dwuniciowego DNA. Dla RNA ten sam odczyt oznacza 10 ng/µl. Aparat mikroobjętościowy przelicza to automatycznie, uwzględniając krótszą drogę optyczną.
Czy A260/A280 równe 1,8 gwarantuje czyste DNA?
Nie. Białko musi stanowić kilkanaście procent masy, żeby zauważalnie obniżyć ten stosunek, a zanieczyszczenia solami i etanolem w ogóle go nie zmieniają. Patrzy się na oba stosunki i na kształt widma, a przy wątpliwościach wykonuje pomiar fluorymetryczny i próbny PCR.
Dlaczego fluorymetr pokazuje mniej niż spektrofotometr?
Bo mierzy tylko dwuniciowe DNA, a spektrofotometr wszystko, co pochłania przy 260 nm: RNA, jednoniciowe fragmenty, nukleotydy. Różnica rzędu 20–30 % jest typowa, kilkakrotna oznacza problem z preparatem.
Czy można mierzyć stężenie w buforze zestawu z EDTA?
Tak, pod warunkiem że blank wykona się tym samym buforem. EDTA pochłania w okolicy 230 nm i bez właściwego blanku obniży A260/A230.
Co to jest RIN?
RNA Integrity Number, liczba od 1 (całkowicie zdegradowane) do 10 (nienaruszone) wyliczana przez oprogramowanie elektroforezy kapilarnej z całego profilu RNA, a nie wyłącznie ze stosunku 28S/18S. Do RNA-seq przyjmuje się zwykle próg 7–8.
Jak często sprawdzać spektrofotometr wzorcem?
Producenci zalecają co 6–12 miesięcy albo po każdej interwencji serwisowej; laboratoria akredytowane wpisują to do harmonogramu wzorcowań razem z pipetami i termocyklerem.
Zobacz też: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody (przewodnik działu) · Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Izolacja DNA i RNA · Spektrofotometr UV-Vis – budowa, prawo Lamberta-Beera · Aparat do elektroforezy DNA · Real-time PCR (qPCR) · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Genetyka →
Więcej o aparaturze i metodach biologii molekularnej: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody →