Izolacja DNA i RNA – etapy, metody (kolumienki, kulki magnetyczne, fenol–chloroform, CTAB, TRIzol), kontrola jakości A260/280 i RIN, wydajności i dobór zestawu
Pięć etapów każdej izolacji
Liza. Błony komórkowe rozbija detergent (SDS, Triton, CTAB w roślinach), białka trawi proteinaza K w 56 °C, ściany bakterii Gram-dodatnich wymagają lizozymu, drożdże i grzyby enzymów litycznych lub rozbijania kulkami (bead beating), tkanki twarde rozcierania w ciekłym azocie. Jednocześnie trzeba unieszkodliwić nukleazy: w buforach lizujących robią to EDTA (wiąże Mg²⁺ potrzebny DNazom) i sole chaotropowe (guanidyna), a przy RNA cała procedura prowadzona jest tak, żeby RNazy nie zdążyły zadziałać.
Usunięcie białek i lipidów. Albo ekstrakcją fenolem i chloroformem (białka przechodzą do fazy organicznej i międzyfazy), albo wysoleniem (salting-out: stężony NaCl lub octan potasu strąca białka), albo po prostu przez to, że na złożu krzemionkowym w obecności soli chaotropowych wiąże się tylko kwas nukleinowy.
Oddzielenie kwasu nukleinowego. Strącanie etanolem (2–2,5 objętości, z octanem sodu 0,3 mol/l) lub izopropanolem (0,7–1 objętości) w metodach klasycznych; wiązanie do krzemionki kolumienki lub do powierzchni kulek magnetycznych w zestawach.
Płukanie. Bufory z etanolem 70–80 % usuwają sole i resztki guanidyny; po ostatnim płukaniu kolumienkę wiruje się na sucho, bo etanol w eluacie hamuje PCR i zawyża A260/A230.
Elucja. Wodą wolną od nukleaz lub buforem TE o niskim stężeniu EDTA (10 mmol/l Tris, 0,1 mmol/l EDTA), podgrzaną do 50–65 °C dla większej wydajności; objętość 30–200 µl decyduje o stężeniu końcowym.
Porównanie metod
| Metoda | Zasada | Czas | Czystość i jakość | Koszt na próbkę | Do czego |
|---|---|---|---|---|---|
| kolumienki krzemionkowe (spin columns) | DNA wiąże się do krzemionki w obecności soli chaotropowych, płukanie etanolem, elucja wodą | 20–40 min | wysoka, fragmenty do ok. 50 kb; odzysk zależny od objętości elucji | średni | standard w laboratoriach badawczych i diagnostycznych; krew, tkanki, bakterie, rośliny, produkty PCR, plazmidy |
| kulki magnetyczne (SPRI, krzemionkowe) | wiązanie do powierzchni kulek, separacja magnesem, bez wirowania | 30–60 min ręcznie, automatycznie dziesiątki próbek na godzinę | wysoka; stosunek kulek do próbki pozwala selekcjonować długość fragmentów | średni do wysokiego; sprzęt automatyczny drogi | wysoka przepustowość, przygotowanie bibliotek NGS, automaty w diagnostyce |
| fenol–chloroform–alkohol izoamylowy (25:24:1) i strącanie etanolem | rozdział faz: białka w fazie organicznej, DNA w wodnej | 2–4 godz., często z inkubacją przez noc | bardzo wysoka wydajność, długie fragmenty (do setek kb); ryzyko resztek fenolu | niski | DNA wysokocząsteczkowe, próbki trudne, laboratoria bez budżetu na zestawy |
| wysalanie (salting-out) | strącanie białek stężoną solą, potem etanol | 1–3 godz. | dobra; bez odczynników toksycznych | bardzo niski | DNA z krwi i tkanek w dużych ilościach, banki DNA |
| CTAB | detergent kationowy wiąże polisacharydy i polifenole | 2–3 godz. | dobra dla materiału roślinnego i grzybów | niski | rośliny, grzyby, próbki bogate w polisacharydy |
| Chelex 100 i szybkie lizaty alkaliczne | gotowanie w zawiesinie żywicy chelatującej jony metali | 15–30 min | surowy lizat, jednoniciowe DNA, niestabilny | bardzo niski | genotypowanie, kryminalistyka, szybkie testy PCR; nie do sekwencjonowania i przechowywania |
| TRIzol i pokrewne (tiocyjanian guanidyny z fenolem) | jednoczesna liza i rozdział RNA, DNA i białek po dodaniu chloroformu | 1–2 godz. | wysoka wydajność RNA z każdego typu tkanki | niski do średniego | RNA z tkanek, komórek, drobnoustrojów; metoda Chomczyńskiego i Sacchi z 1987 r. |
RNA: te same etapy, inne rygory
RNazy są wszędzie: na skórze, w kurzu, w ślinie, i są odporne na autoklawowanie. Pracownia RNA ma więc osobne pipety i statywy, rękawice zmieniane często, końcówki z filtrem, wodę i plastiki certyfikowane jako wolne od nukleaz, blaty przecierane roztworem dezaktywującym RNazy. Próbkę po pobraniu zamraża się natychmiast w ciekłym azocie lub zabezpiecza odczynnikiem stabilizującym; tkanki rozciera się zamrożone. Zestawy kolumienkowe do RNA zawierają etap trawienia DNazą I na kolumnie, bez którego pozostałe genomowe DNA zafałszuje qPCR (startery projektuje się wtedy na granicy eksonów, a kontrola bez odwrotnej transkrypcji wykrywa problem). Izolacja całkowitego RNA daje głównie rRNA; mRNA stanowi 1–5 % i przy sekwencjonowaniu wzbogaca się je na kulkach oligo(dT) albo usuwa rRNA. Małe RNA (mikroRNA, poniżej 200 nukleotydów) przechodzą przez standardowe kolumienki i wymagają zestawów o zmienionym stężeniu etanolu.
Kontrola jakości i ilości
| Pomiar | Narzędzie | Wartość oczekiwana | Co oznacza odchylenie |
|---|---|---|---|
| stężenie z A260 | spektrofotometr mikroobjętościowy (1–2 µl) | 1 jednostka A260 = 50 µg/ml dsDNA, 40 µg/ml RNA | zawyża przy obecności wolnych nukleotydów, RNA w preparacie DNA i odwrotnie |
| A260/A280 | spektrofotometr | DNA ok. 1,8; RNA ok. 2,0 | poniżej 1,7: białka lub fenol; wartość zależy też od pH wody do pomiaru |
| A260/A230 | spektrofotometr | 2,0–2,2 | poniżej 1,8: guanidyna, etanol, EDTA, węglowodany; częsty problem po kolumienkach bez wirowania na sucho |
| stężenie fluorymetryczne | fluorymetr z barwnikiem specyficznym dla dsDNA lub RNA | zgodne lub niższe niż z A260 | duża różnica względem A260 oznacza zanieczyszczenia; metoda z wyboru przed NGS |
| integralność DNA | żel agarozowy 0,7 % | jeden ostry prążek wysokocząsteczkowy | smuga w dół to degradacja; smuga u góry RNA |
| integralność RNA | elektroforeza kapilarna (RIN 1–10) lub żel denaturujący | RIN ≥ 7–8 do sekwencjonowania; prążki 28S i 18S w stosunku ok. 2:1 | niski RIN to degradacja; do qPCR krótkich amplikonów tolerowany RIN 5–6 |
Spektrofotometr mówi, ile jest kwasów nukleinowych i czy preparat jest czysty, fluorymetr mówi, ile jest właściwej cząsteczki, a żel lub elektroforeza kapilarna, czy jest cała. Do PCR wystarczy pierwszy pomiar, do sekwencjonowania potrzebne są wszystkie trzy.
Typowe wydajności
| Materiał | Ilość wyjściowa | Typowa wydajność DNA | Uwagi |
|---|---|---|---|
| krew pełna z EDTA | 200 µl | 3–12 µg | heparyna hamuje PCR; krew z EDTA lub cytrynianem |
| tkanka zwierzęca | 25 mg | 10–30 µg | śledziona i wątroba więcej, mięśnie i skóra mniej |
| hodowla bakterii | 1 ml (ok. 10⁹ komórek) | 5–30 µg | Gram-dodatnie wymagają lizozymu; wydajność plazmidu z 1–5 ml hodowli: 5–20 µg (high copy) |
| wymaz z policzka | 1 wymazówka | 0,5–3 µg | zmienna, zależna od pobrania |
| liść rośliny | 100 mg | 5–30 µg | polisacharydy i polifenole obniżają czystość; CTAB lub zestawy do roślin |
| RNA z komórek w hodowli | 10⁶ komórek | 5–15 µg RNA całkowitego | zależnie od typu komórek |
Jak dobrać zestaw
Najpierw rodzaj próbki: zestawy są zoptymalizowane pod krew, tkanki, komórki, bakterie, rośliny, glebę, kał, żywność, materiał utrwalony w formalinie (FFPE), wymazy czy ślady kryminalistyczne, i różnią się buforami lizującymi oraz obecnością etapów usuwania inhibitorów. Potem skala: pojedyncze kolumienki przy kilku do kilkudziesięciu próbek dziennie, płytki 96 z próżnią lub wirówką płytkową przy setkach, kulki magnetyczne z automatem powyżej tego. Dalej zastosowanie końcowe: do PCR wystarczą zestawy standardowe, do sekwencjonowania długich odczytów zestawy do DNA wysokocząsteczkowego, do pracy klinicznej zestawy z oznaczeniem IVD. Na koniec koszt na próbkę i dostępność: polskie firmy biotechnologiczne (m.in. A&A Biotechnology z Gdyni, EURx z Gdańska, Blirt z Gdańska) produkują zestawy kolumienkowe i magnetyczne porównywalne z zagranicznymi, często taniej i z szybszą dostawą, a zagraniczni producenci (Qiagen, Thermo Fisher, Promega, Macherey-Nagel, Zymo) mają najszerszą ofertę zestawów specjalistycznych. Przy porównywaniu ofert prosi się o próbki zestawów i izoluje własny materiał równolegle dwiema metodami, mierząc wydajność, czystość i wynik w docelowym teście.
Bezpieczeństwo
Fenol parzy skórę i wchłania się przez nią; pracuje się pod dygestorium, w rękawicach nitrylowych i okularach, z glikolem polietylenowym do zmywania w zasięgu ręki. Chloroform jest lotny i podejrzewany o rakotwórczość. Bufory z solami guanidyny (większość zestawów kolumienkowych) nie mogą trafić do odpadów z podchlorynem sodu, bo w reakcji powstają toksyczne gazy; producenci piszą to na butelkach, a w pracowni warto to napisać także na pojemniku na odpady. β-merkaptoetanol dodawany do buforów do RNA pachnie i drażni; pod dygestorium. Materiał kliniczny i hodowle drobnoustrojów przed lizą traktuje się jako zakaźne, zgodnie z poziomem bezpieczeństwa biologicznego pracowni.
Najczęstsze pytania
Dlaczego A260/A230 wychodzi 1,2, choć A260/A280 jest w normie?
Najczęściej z powodu resztek guanidyny lub etanolu z buforów zestawu. Pomaga dodatkowe wirowanie kolumienki na sucho przed elucją i unikanie zalewania krawędzi kolumienki buforem płuczącym. Fenol i węglowodany dają ten sam objaw.
Czy DNA do PCR musi być bardzo czyste?
Nie. PCR toleruje preparat o A260/A280 1,7–1,9 bez inhibitorów; ważniejsze jest, żeby w próbce nie było hemu, heparyny, humusu czy etanolu. Rozcieńczenie matrycy 1:10 często rozwiązuje problem inhibicji.
Jak przechowywać wyizolowane DNA i RNA?
DNA w buforze TE w 4 °C przez tygodnie, w −20 °C przez lata; unikać wielokrotnego rozmrażania i wody bez bufora na długo. RNA wyłącznie w −80 °C, w porcjach, najlepiej w wodzie wolnej od nukleaz lub z dodatkiem inhibitora RNaz.
Czy jeden zestaw wyizoluje DNA i RNA naraz?
Tak, istnieją zestawy do równoczesnej izolacji (DNA z jednej kolumienki, RNA z przesączu) i odczynniki typu TRIzol, które rozdzielają RNA, DNA i białka z jednej próbki. Wydajność każdej frakcji jest nieco niższa niż w zestawach dedykowanych.
Ile DNA potrzeba do PCR, a ile do sekwencjonowania?
Do PCR 1–100 ng na reakcję, do qPCR nawet mniej. Do przygotowania biblioteki NGS zwykle 1–1000 ng w zależności od zestawu, do sekwencjonowania długich odczytów kilkaset nanogramów do mikrogramów DNA wysokocząsteczkowego.
Czy wymaz z policzka można izolować zestawem do krwi?
Zwykle tak, z modyfikacją etapu lizy podaną przez producenta. Wydajność będzie niższa i bardziej zmienna niż z krwi; przy większej liczbie próbek lepszy jest zestaw dedykowany do wymazów i śliny.
Zobacz też: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody (przewodnik działu) · Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Termocykler i PCR · Real-time PCR (qPCR) · Wirówki laboratoryjne – RCF a RPM · Spektrofotometr UV-Vis – pomiar DNA i RNA · Karty charakterystyki i piktogramy CLP · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Genetyka →
Więcej o aparaturze i metodach biologii molekularnej: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody →